Η Δημόσια Ιδιωτική Οικία: 9 στροφές για την Αθήνα | Τάσος Λάγγης

Τι σημαίνει να κατοικούμε σήμερα; Πώς συνυπάρχουμε και πώς αγαπάμε μέσα σε μια πόλη που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουμε να την κατανοήσουμε;

Η ταινία «Η Δημόσια Ιδιωτική Οικία: 9 στροφές για την Αθήνα» είναι μια παραγωγή του Onassis Culture, σε συνεργασία με την Eye Film, εμπνευσμένη από δύο εκδόσεις αφιερωμένες στην αθηναϊκή πολυκατοικία: τις «37 ιστορίες αθηναϊκών πολυκατοικιών», έκδοση του Ιδρύματος Ωνάση, και το "The Public Private House", από το οποίο δανείζεται τον τίτλο της.

Σαν ένα μουσικό κομμάτι ή ένα ποίημα σε εννέα στροφές, η ταινία του Τάσου Λάγγη γίνεται ένα πολυφωνικό αστικό δοκίμιο για την Αθήνα, τη συλλογική κατοίκηση, ανθρώπινη και μη, και την ανάγκη να βρούμε μια νέα προοπτική, κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Στο κέντρο της βρίσκεται η πολυκατοικία ως αρχείο ζωών. Τέσσερις γυναίκες που συγκατοικούν σε μια γειτονιά με έντονη κοινωνική και εθνοτική διαστρωμάτωση γίνονται οι πρωταγωνίστριες μιας αφήγησης για όσα συμβαίνουν πίσω από τις πόρτες, στα μπαλκόνια και στους κοινόχρηστους χώρους της πόλης.

Η ταινία κάνει την αθηναϊκή της πρεμιέρα τον Δεκέμβριο του 2026, στην πόλη για την οποία δημιουργήθηκε. Μετά την προβολή θα ακολουθήσει συζήτηση με τον σκηνοθέτη.

Το ερώτημα είναι απλό και ταυτόχρονα αδύνατο: τι σημαίνει να «κατοικούμε» σήμερα; Πώς μπορούμε να συνυπάρχουμε και να αγαπάμε μέσα σε μια πόλη που αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούμε να κατανοήσουμε;

Η Αθήνα βρίσκεται σε μια καμπή. Η οικονομική και η στεγαστική κρίση, η εκτίναξη των ενοικίων, η τουριστικοποίηση και ο εξευγενισμός των γειτονιών, η μετατροπή των σπιτιών σε επενδυτικά προϊόντα και η εμφάνιση γκέτο, διαλύουν τις μικρές μορφές κοινωνικότητας που κάποτε χαρακτήριζαν την πόλη. Κι όμως, μέσα σε αυτό το ασφυκτικό τοπίο, η αθηναϊκή πολυκατοικία — αυτή η άναρχη αλλά βαθιά κοινωνική κατασκευή — εξακολουθεί να προτείνει έναν άλλο τρόπο συνύπαρξης. Ο κάθετος κοινωνικός διαχωρισμός, η μίξη των χρήσεων, τα μπαλκόνια που συνορεύουν, γεννούν μια μορφή καθημερινής δημοκρατίας. Δεν είναι το τέλειο κτίριο· είναι το πορώδες, το ωσμωτικό, αυτό που επιτρέπει απεριόριστη προσαρμοστικότητα.

Δομικό στοιχείο της αφήγησης είναι η ιδέα ότι η ζωή είναι μια μεταφυσική της μίξης. Έτσι, η ταινία ξεδιπλώνεται σε εννέα «στροφές», όπως ένα μουσικό κομμάτι ή ένα ποίημα. Αυτή η δομή μου επιτρέπει να συνδέσω ανακαλύψεις από την αρχιτεκτονική, την ανθρωπολογία, την τέχνη, τη γεωγραφία, τη ζωολογία και την ηθολογία, και να τις μεταφράσω σε καθημερινή γλώσσα, πέρα από κανονισμούς και αφηγηματικές πειθαρχίες.

Διασταυρώνω την Αθήνα με το Βερολίνο μέσα από πρόσωπα και ιστορίες που ενσαρκώνουν τη διαλεκτική εικόνα του Βάλτερ Μπένγιαμιν, αναζητώντας δύο αντίρροπες δυνάμεις: της ιστορίας — τις υλικές συνθήκες και τις κοινωνικές σχέσεις του μοντερνισμού — και της λύτρωσης, το δυναμικό της ευτυχίας που κρύβεται μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ιδιαίτερα στη δομή της πολυκατοικίας.

Η κάμερα κινείται σαν προέκταση του σώματός μου, δείχνοντας όχι απλώς εικόνες αλλά σχέσεις. Στην παράδοση του εθνογραφικού και αποαποικιακού κινηματογράφου, αλλάζει χέρια: δίνεται σε τέσσερα νέα παιδιά που, σαν άλλοι «ιθαγενείς», ζουν μαζί σε ένα ρετιρέ της οδού Αχαρνών και καταγράφουν την καθημερινότητά τους με κατοικίδια, φίλους και αντικείμενα. Η κάμερα παύει να είναι εργαλείο παρατήρησης και γίνεται πεδίο συμβίωσης.

Με ενδιαφέρει το σπίτι όχι ως κτίριο, αλλά ως ηθική πραγματικότητα. Οι «μετανάστες» παπαγάλοι επαναφέρουν αυτή την έννοια στην αληθινή της διάσταση — το σπίτι είναι εκεί όπου φροντίζεις κάποιον.

Η Αθήνα, με τον δικό της παράξενο τρόπο, είναι μια πόλη χτισμένη πάνω σε αυτή την ηθική της φροντίδας. Το εσωτερικό των σπιτιών —το τοπίο των πραγμάτων που κατοικούμε— μαζί με τα μαγαζιά και τις υπηρεσίες στο ίδιο κέλυφος, διαμόρφωσαν τελικά την πόλη. Τα εμπορεύματα δεν είναι απλώς αντικείμενα χρήσης· είναι αγαθά επειδή φέρουν νοήματα, σημάδια ενός υπέρτατου Αγαθού — μιας συγκεκριμένης εκδοχής της ευτυχίας μας.

Η Αθήνα διαμορφώθηκε όχι μέσα από πολεοδομικά οράματα, αλλά μέσα από το «παζάρι των Αγαθών» — ένα δίκτυο πρόσβασης σε ό,τι εξασφαλίζει φροντίδα, συνύπαρξη και μικρή ευτυχία. Η αγορά υπήρξε πάντα χώρος συλλογικής αξιολόγησης, όπου οι αξίες προκύπτουν από τη συνάντηση και τη διαπραγμάτευση. Όταν τα αγαθά άρχισαν να κυκλοφορούν μέσα από τα διαμερίσματα, τα μικρομάγαζα και τις πολυκατοικίες, γεννήθηκε μια νέα δημοκρατία — μικροαστική, οικιακή, αλλά βαθιά ανθρώπινη.

Γι’ αυτό η πόλη δεν έχει κέντρο· έχει ιστούς. Η επιθυμία να φροντίσουμε και να φροντιστούμε μεταφράστηκε σε αρχιτεκτονική. Αυτή είναι, νομίζω, η ιδιαιτερότητα της Αθήνας: μια πόλη χτισμένη όχι πάνω στη λογική του σχεδίου, αλλά στη λογική της φροντίδας, μέσα στα νομικά πλαίσια που το επέτρεψαν.

Αυτή είναι και η πραγματική δύναμη της αθηναϊκής πολυκατοικίας: ένας απλός τόπος και τρόπος να γίνει ο κόσμος κατοικήσιμος. Κι αν αυτό είναι το μεγάλο πολιτικό ζήτημα σήμερα — η δυνατότητα να κατοικήσουμε ξανά τις πόλεις και τον κόσμο, να τα κάνουμε οικεία — η Αθήνα έχει ακόμη πράγματα να προτείνει, όσο κι αν την καταστρέφουμε, όσο κι αν δεν την καταλαβαίνουμε.

– Τάσος Λάγγης