Rosa Whiteley: Cultivated Atmospheres

Το έργο “Cultivated Atmospheres” διατρέχει διαφορετικές γεωγραφίες ώστε να αρχειοθετήσει τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους η παραγωγή τροφίμων δημιουργεί συγκεκριμένες ατμόσφαιρες: την όξινη βροχή από την εντατική παραγωγή χοιρινού κρέατος· τον αέρα που είναι γεμάτος λέπια ψαριών σε πόλεις δίπλα σε εργοστάσια ιχθυαλεύρων· τα σύννεφα μεθανίου από τις μονάδες εντατικής εκτροφής ζώων, τα οποία επισπεύδουν την αποψίλωση των τροπικών δασών· ή τους υπολογισμούς για τα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, οι οποίοι πυροδοτούν διαρκώς αντιδράσεις των αγροτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Εστιάζοντας στον τρόπο με τον οποίο τα εξαντλητικά τροφικά συστήματά μας εκτείνονται στον ουρανό, το έργο επαναπροσδιορίζει την πολιτική τροφίμων σε σχέση με τα διάφορα σύννεφα που αναδύονται από αυτήν. Εξετάζοντας την πολιτική διάσταση της υλικότητας της ατμόσφαιρας, το “Cultivated Atmospheres” απομακρύνεται από τη νεοφιλελεύθερη κατανόηση της ατμόσφαιρας ως κενού χώρου – μια αντίληψη που επιτρέπει τη διαιώνιση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Το έργο αποσκοπεί να εξετάσει πώς μπορούμε να επέμβουμε και να ανασυστήσουμε ατμόσφαιρες εν μέσω οικολογικών και κλιματικών κρίσεων, ξεπερνώντας τα καπιταλιστικά σχήματα περί της πίστωσης άνθρακα και τη νεοφιλελεύθερη έννοια των μέγιστων δυνατοτήτων, υπό το πρίσμα των οποίων βλέπουμε σήμερα τον ουρανό μας.

Εναλλακτικές μορφές γεωργίας ήδη σκέφτονται στην κατεύθυνση της μετάβασης από το εσωτερικό του εδάφους, μελετώντας την αναδόμηση του εδάφους και την προώθηση της βιοποικιλότητας. Το έργο “Cultivated Atmospheres” επανευθυγραμμίζει αυτή την ενεργή, ένθερμη αφοσίωση στα αγροτικά εδάφη με τους αιθέρες. Λαμβάνει υπόψη του τι σημαίνει να καλλιεργείς ένα σύννεφο αγροβιοποικιλότητας – ή ακόμα να επιτρέπεις στο στομάχι σου να αιωρείται στους ουρανούς. Το έργο εξετάζει περιπτώσεις εναλλακτικών τροφικών πρακτικών, βοηθώντας μας να ξανασκεφτούμε πώς ζούμε μέσα στις ατμόσφαιρές μας και να τις ξαναφτιάξουμε, αμφισβητώντας τελικά το πώς η φροντίδα για τις οικολογίες μέσω της παραγωγής τροφίμων μπορεί να επικαιροποιηθεί από τη φροντίδα μας για τα σύννεφα – και αντιστρόφως. Περιλαμβάνονται παραδείγματα όπως το μικροκλίμα που δημιουργούν οι λίμνες δρόσου στην Αγγλία, οι άνυδροι κήποι στη νότια Μεσόγειο, οι προστατευτικές ζώνες για τη μείωση της αιολικής διάβρωσης στις καλλιέργειες, οι αστικοί κήποι «καθαρού αέρα» με φυτά που απορροφούν ρύπους, αλλά και οι αγρο-οικολογικές πρακτικές που διατηρούν τον άνθρακα στο έδαφος.

Το έργο διερευνά πώς το περιβάλλον και το τροφικό σύστημα μπορούν να διαβαστούν στα σύννεφα και πώς η εναλλακτική καλλιέργεια του εδάφους μπορεί να αντανακλάται στα σύννεφα που βρίσκονται από πάνω. Τα σύννεφα μπορεί να φέρουν οιωνούς με ένα συγκεκριμένο χρώμα, να φέρνουν μηνύματα σε ένα συγκεκριμένο σχήμα, να μεταφέρουν απρόσμενους κατοίκους ή να προσφέρουν το νερό, που είναι τόσο απαραίτητο. Στην Αθήνα το έργο θα εξετάσει πώς οι πυρκαγιές μεταβάλλουν περιοδικά την ατμόσφαιρα της Βαλκανικής Χερσονήσου λόγω της απουσίας βροχοφόρων ουρανών, του εξαιρετικά ζεστού αέρα και της αυξημένης εμφάνισης του πυροσωρείτη (πυκνού νέφους από φωτιά ή ηφαιστιακή έκρηξη). Η έρευνα θα εντοπίσει ποιες μορφές παραγωγής τροφίμων και διαχείρισης γης υπάρχουν ήδη, σε μια προσπάθεια να δημιουργηθούν περιοχές ανθεκτικές στις πυρκαγιές και μέσα από τη συνεργασία επιστημόνων της ατμόσφαιρας, μετεωρολόγων, αγροτικών συνεταιρισμών, εμπειρογνωμόνων διαχείρισης πυρκαγιών και οικολόγων, ενώ θα διερωτηθεί πώς μπορούν οι παραγωγοί τροφίμων να μάθουν να διαβάζουν τον ουρανό.

Γλείφοντας τα δάχτυλα για να νιώσω τον άνεμο, έρωτας των δέντρων απ’ την ανατολή, βιβλιοθήκες στραμμένες απ’ τον νότο, ζητωκραυγές στην οργή του μελτεμιού, γρύλοι που κλαίνε στις ριπές, χτυπημένοι απ’ τον απηλιώτη, Σαχάρα στους πνεύμονές μου, αλάτι στα μάτια τους, καθώς ο εύρος ξεψυχά.

Μιλάμε για πράγματα που «τα παίρνει ο άνεμος», που εξαφανίζονται, λες και ο αέρας είναι ένα κενό τόσο άδειο που θα μπορούσε να μας καταπιεί ολόκληρους. Κι όμως, ο αέρας είναι ένα πολύπλοκο μείγμα οργανικών, ορυκτών, ζωντανών και έμψυχων στοιχείων. Ρέει με ρύπους, μεταφέρει σπόρους, αλλεργιογόνα, παράξενες μυρωδιές, ακάλεστες αράχνες, ακόμη και ασθένειες. Όταν κάποιος στρέψει προσεκτικά το βλέμμα, το αυτί ή τη μύτη του σε ό,τι κρύβεται μέσα στον αέρα και στα ρεύματά του, μπορεί να ανακαλύψει άλλους τρόπους να βλέπει και να αισθάνεται τον κόσμο.

Στο Αιγαίο, ο βοριάς μπορεί να φέρει τον ταύρο της γονιμότητας ή μια θυελλώδη καταστροφή· ο σιρόκος ή νότος ή νοτιάς ή γαρμπής ή λίβας ή αφρικάνικος μεταφέρει πόνους στα κόκαλα και ορυκτή σκόνη· ο ζέφυρος ή πουνέντες φέρνει τους σπόρους μιας ανθισμένης άνοιξης μαζί με θαλάσσια αλμυρά υπολείμματα· ενώ ο απηλιώτης ή εύρος δροσίζει τις καλλιέργειες, ώσπου να παρασυρθεί πολύ βόρεια και να φέρει χαλάζι και ριπές γεωργικών καψαλισμάτων. Πάνω από την Αθήνα και τα Βαλκάνια, αέριες μάζες συγκλίνουν από την Κεντρική Ευρώπη, τη Δυτική Ασία και τη Βόρεια Αφρική, εναποθέτοντας ιστορίες που διαμορφώνουν την πλοήγηση, τη γεωργία και τις πολιτισμικές αφηγήσεις.

Από την αρχαιότητα, οι άνεμοι έρχονται με τέτοια εποχική καθαρότητα από τον Βορρά, την Ανατολή, τον Νότο και τη Δύση, ώστε όχι μόνο έχουν αποκτήσει ονόματα, αλλά και έχουν δώσει προσανατολισμό στα σημεία της ναυσιπλοΐας. Στον Πύργο των Αέρηδων στην Αθήνα, ο Βορέας, θεός των βορείων ανέμων, φυσά θυελλωδώς από τα φουσκωμένα του μάγουλα, ενώ ο ανατολικός εύρος κρατά δεμάτια σταφυλιών ως προάγγελος της άνοιξης. Η ονοματοδοσία των αέρηδων είναι κοινή σε πολλές γεωγραφίες, συνήθως δηλώνοντας ριπές που σχετίζονται με τη μορφολογία του τόπου ή προειδοποιήσεις για ισχυρούς, ταχείς καταβατικούς ανέμους. Στα Βαλκάνια, αέρηδες από κάθε κατεύθυνση έχουν πολλαπλά ονόματα –υπάρχουν 27 ονοματισμένοι βαλκανικοί άνεμοι– και η ύλη που μεταφέρουν από διαφορετικές γεωγραφίες και πολιτικά καθεστώτα ενσωματώνεται στις ατμόσφαιρες της περιοχής.

Όπως μας θυμίζει όμως ο Tim Ingold, «δεν είναι τόσο ο άνεμος που ενσωματώνεται, όσο το σώμα που, αναπνέοντας, εναερίζεται». Το να «εναερίζεσαι» (enwind) στα Βαλκάνια δεν σημαίνει απλώς να αναπνέεις το περιβάλλον, αλλά να αναγνωρίζεις ότι και οι άνεμοι σε αναπνέουν. Η Astrida Neimanis μας υπενθυμίζει επίσης ότι η ενσωματότητα δεν περιορίζεται στα όρια του ανθρώπινου σώματος: «είμαστε όλα σώματα νερού… Η ενσωματότητά μας είναι εξαρχής διαυποκειμενική και πέραν του ανθρώπινου». Η κατανόηση του «εναερισμού» –της συνθήκης του να είσαι διαρκώς μέσα και μαζί με τον αέρα– αναδιαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο τοποθετούμαστε στο περιβάλλον: όχι ως αυτόνομοι παρατηρητές που ενεργούν πάνω σε έναν παθητικό κόσμο, αλλά ως πορώδη σώματα διαμορφωμένα από τις ατμοσφαιρικές δυνάμεις. Αυτή η μετατόπιση της οπτικής –από την αντίληψη ότι εμείς ως άτομα επεξεργαζόμαστε το περιβάλλον μας, προς την αντίληψη ότι το περιβάλλον επεξεργάζεται εμάς ως σώματα– μας βοηθά να συντονιστούμε με τους τρόπους με τους οποίους οι περιβαλλοντικές δυνάμεις δρουν μέσα μας, κοινωνικά, πολιτικά και βιολογικά.

Το να διαβάζεις τους ανέμους –και να αφηγείσαι τα μέλλοντά τους– σημαίνει, επομένως, και να ακούς τον άνεμο να διαβάζει εσένα. Οι άνεμοι δεν είναι απλώς περιβαλλοντικές συνθήκες, αλλά ενεργοί συμμετέχοντες στον πολιτισμό, στη γνώση και στην πρόγνωση. Καθώς μεταφέρουν περιβαλλοντικές πληροφορίες στη σκόνη, τα ιζήματα και τους επιβάτες τους, από παλιά υπάρχουν ιστορίες για υποσχέσεις γονιμότητας, γύρης, έρωτα, καταστροφής ή ανησυχίας που μπορεί να φέρουν. Από την αρχαιότητα, οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι οι πρώτες ριπές ενός βοριά προμηνύουν καταιγίδα, συνδέοντας την κατανόηση της κίνησης του ανέμου, τη θερμοκρασία και το συναίσθημα με ένα μελλοντικό γεγονός που θα λάβει χώρα μέσα στον αέρα τον ίδιο. Αυτές οι μορφές γνώσης συνιστούν μια «εναερισμένη» πρόβλεψη, πέρα από τη μαθηματική: αποτελούν σήματα και σημάδια που μας επιστρέφουν στην πολλαπλότητα των ατμοσφαιρών. Μπορεί να βρισκόμαστε όλοι κάτω από τον ίδιο ουρανό, αλλά κινούμαστε μέσα από διαφορετικούς ανέμους.

Το “Cultivated Atmospheres” είναι ένα εν εξελίξει πρότζεκτ που εξερευνά τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι και άλλα έμβια όντα βιώνουν τους ανέμους των Βαλκανίων. Αναπτύχθηκε μέσα από ερευνητικές συνεντεύξεις με μετεωρολόγους πυρκαγιών, προγνώστες καιρού, επιστήμονες της ατμόσφαιρας, αγρότες, εργάτες γης και άλλα μέλη του κοινού, εστιάζοντας στο πώς έμαθαν να «διαβάζουν» τους ανέμους και ποια σημάδια παρατηρούν για να προβλέψουν τον ερχόμενο καιρό. Στο πλαίσιο του πρότζεκτ δοκιμάστηκαν επίσης κινηματογραφικές τεχνικές παρατήρησης του ανέμου και του καιρού στην Αθήνα. Η κάμερα κρατιόταν κοντά στο στήθος του καταγραφέα και κινηματογραφούσε τα φυτά και τα αντικείμενα που οι άνθρωποι αναφέρουν συνήθως όταν προσπαθούν να προβλέψουν τον καιρό. Το παραγόμενο οπτικό και ηχητικό υλικό συγκροτεί ένα διαρκώς διευρυνόμενο αρχείο εναλλακτικής μετεωρολογίας.

Ερευνητικά ταξίδια σε τόπους γνωστούς για τους ειδικά ονοματισμένους ανέμους τους ενέπνευσαν τον σχεδιασμό οκτώ χαρταετών – συσκευών που δημιουργήθηκαν για να κατανοήσουν τους ανέμους και όλα όσα αυτοί μεταφέρουν. Κάθε χαρταετός αντιστοιχεί σε έναν συγκεκριμένο τοπικό άνεμο· το σχήμα, το βάρος και η επιφάνειά του είναι προσεκτικά ρυθμισμένα ώστε να ανταποκρίνονται με μοναδικό τρόπο στις μεταβαλλόμενες ταχύτητες, πιέσεις και κατευθύνσεις. Οι χαρταετοί δεν είναι μόνο φορείς υφάσματος και σπάγκου, αλλά και φορείς γνώσης – ο καθένας μετατρέπεται σε αισθητήρα των αέριων ρευμάτων, σε ένα ενσώματο σχέδιο της δύναμής τους. Η κατασκευή τους μεταφράζει τον άνεμο σε ήχο, δόνηση και τάση, παράγοντας λεπτά σήματα που μπορούν να «διαβαστούν» με το χέρι, το αυτί ή το μάτι.

Οι χαρταετοί επεκτείνουν τη μεθοδολογία του πρότζεκτ σε μια υλική πρακτική πρόγνωσης: πετώντας τους, μπορεί κανείς να αισθανθεί την οργή του μελτεμιού, το βάρος της σκόνης της Σαχάρας που μεταφέρει ο νοτιάς, ή τη γόνιμη υγρασία του απηλιώτη. Αντί να μετρούν τον άνεμο μέσα από δεδομένα, μεταφράζουν την εμπειρία του «εναερισμού» σε απτικές συναντήσεις. Ως δημόσια αντικείμενα, οι χαρταετοί πετούν συλλογικά, προσκαλώντας τους ανθρώπους να σταθούν με τα σώματά τους σε σχέση με τον άνεμο και να αισθανθούν πώς οι τοπικές ατμόσφαιρες διαμορφώνουν την αντίληψη, τις χειρονομίες και την προσοχή. Είναι ταυτόχρονα εργαλεία ατμοσφαιρικής αίσθησης και λάβαρα που αναγνωρίζουν τα πολλά ονόματα, τις αφηγήσεις και τις πολιτισμικές ιστορίες των ανέμων στα Βαλκάνια και το Αιγαίο. Με το πέταγμά τους προτείνουν μια προσωρινή αναχαρτογράφηση του ουρανού – μια εναλλακτική χαρτογραφία χαραγμένη όχι στη γη, αλλά στον αέρα.

Ευχαριστώ τις/τους: Έφη Γεωργαντά, Θοδωρής Μ. Γιάνναρος, Ιωάννα Ζούλη, Πάνος Λυμπερόπουλος, Γιώργος Παπαβασιλείου, Κατερίνα Παπαγιαννάκη, Χριστίνα Παπακυρίτση, Αντώνης Πολίτης, Σωτηρία Σμυρναίου, Κώστας Στασινόπουλος, Ιάσονας Σταύρουλας, Φαίη Τζανετουλάκου, Ηλίας Τζιρίτης, Σωτήρης Τσουκαρέλης.