Ναταλία Μαντά | Healing Weapons

Αφετηρία της έρευνας αποτέλεσε η έννοια της χρήσης των εργαλείων και των πολυμορφικών οργάνων που ο άνθρωπος επινοεί για να εκτελέσει μια πράξη. Στο πλαίσιο αυτό επιχείρησα να δημιουργήσω μια σειρά γλυπτών που μοιάζουν ταυτόχρονα με οικεία εργαλεία και με ανθρώπινα όργανα. Τα αντικείμενα αυτά κινούνται σε μια αμφίσημη περιοχή: είναι λειτουργικά αλλά και οργανικά, γνώριμα αλλά και παράξενα, σαν υβριδικές μορφές ανάμεσα στο σώμα και τη μηχανή.

Βασική αναφορά για το έργο αποτέλεσε η ταινία “Dead Ringers” του David Cronenberg. Στην ταινία παρακολουθούμε δύο δίδυμους αδελφούς, έναν γιατρό και τον Doppelgänger του, να οδηγούνται σταδιακά σε μια αλληλοκαταστροφική σχέση. Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζουν ορισμένα χειρουργικά εργαλεία που οι ίδιοι επινοούν. Ενώ προορίζονται να θεραπεύσουν, μετατρέπονται τελικά σε όργανα τραύματος. Αυτή η αντιστροφή –η στιγμή όπου το εργαλείο της ίασης γίνεται φορέας πληγής– αποτέλεσε έναν βασικό άξονα της σκέψης μου.

Γύρω από αυτή την ιδέα άρχισε να διαμορφώνεται το βασικό θεματικό πεδίο της ενότητας: το τραύμα και η εμμονή. Η εμμονή, ως μοτίβο που επανέρχεται κυκλικά μέσα στον χρόνο, μοιάζει να διατρέχει διαγενεακά τις ανθρώπινες ζωές. Σαν να μεταφέρεται σχεδόν γενετικά –σαν ένα αδιόρατο ίχνος μνήμης– από γενιά σε γενιά, ακόμη και όταν δεν μπορούμε να εντοπίσουμε την αρχική της πηγή.

Μεγάλο μέρος της έρευνάς μου πραγματοποιήθηκε επιτόπια στον χώρο του Ρέντη (Onassis Ready), όπου το ίδιο το κτίριο ήταν ένα πρώην εργοστάσιο σφραγίσματος μεγάλων πλαστικών δοχείων. Η έννοια του εγκιβωτισμού με απασχολούσε ανέκαθεν: πώς δημιουργούνται κουτιά, ερμάρια και δοχεία που κλείνουν μέσα τους ύλη, αέρα και μνήμη. Πώς τα αντικείμενα αυτά λειτουργούν ως αποθήκες πληροφοριών, συσσωρεύοντας χρόνο και ιστορίες.

Η ευρύτερη περιοχή του Ρέντη μετατράπηκε για μένα σε έναν χάρτη εξερεύνησης, σχεδόν σε ένα πεδίο ανασκαφής – με την έννοια που χρησιμοποιούν οι αρχαιολόγοι για να περιγράψουν τον χώρο της έρευνας. Από εκεί άρχισα να συλλέγω στοιχεία: αφηγήσεις ανθρώπων, μικρές καθημερινές ιστορίες και αρχειακές καταγραφές. Σημαντική σε αυτή τη διαδικασία υπήρξε η συνεργασία μου με τη Μαριάννα Χριστοφή, η οποία μου παρείχε υλικό από το αρχείο του κτιρίου, κατόψεις και πληροφορίες για τις μικρές βιοτεχνίες της περιοχής.

Οι περισσότερες από αυτές τις βιοτεχνίες λειτουργούσαν ως μικρές οικογενειακές αυτοκρατορίες. Οι σχέσεις των ανθρώπων ήταν στενές αλλά συχνά και σκληρές. Η καθημερινότητά τους ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη χειρωνακτική εργασία: εργαλεία, μηχανές και αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν διαρκώς για να παραχθεί κάτι. Αυτό το ετερόκλητο τοπίο μιας βιομηχανίας σε φθορά –ταυτόχρονα οικείο και παράξενο– μου δημιούργησε μια έντονη αίσθηση δυστοπίας. Υπήρχε πάντα κάτι γνώριμο αλλά και κάτι ανησυχητικό, σχεδόν εφιαλτικό.

Αυτή την αίσθηση άρχισα να την ονομάζω «Εφιάλτες»: επαναλαμβανόμενα μοτίβα, διαγενεακές εμμονές που εμφανίζονται ξανά και ξανά σε διαφορετικές μορφές.

Η σχέση μου με το αρχείο –την αρχαιολογία, την ανασκαφή, τις λίστες ονομάτων και αριθμών, τα οικογενειακά άλμπουμ– συνυπάρχει πάντα με ένα άλλο μεγάλο ενδιαφέρον: την επιστημονική φαντασία. Όπως και στην ταινία του Cronenberg, κάτι συχνά υπερβαίνει το ανθρώπινο και λειτουργεί ως μεταφορά προς έναν άλλο ορίζοντα χρόνου και χώρου.

Αναζητώντας υλικό ανάμεσα στο παλιό παζάρι του Ελαιώνα και σε μικρές αγορές μεταχειρισμένων αντικειμένων, άρχισα να συλλέγω παλιές βιντεοκασέτες με animation επιστημονικής φαντασίας. Έτσι προέκυψε μια απροσδόκητη συνάντηση δύο διαφορετικών γραμμών: από τη μία πλευρά η ιστορία, η γενεαλογία και οι προσωπικές καταγραφές των ανθρώπων, και από την άλλη ένας φανταστικός, σχεδόν ανιμιστικός κόσμος χαρακτήρων animation.

Την ίδια περίοδο, αναζητώντας υλικό στο προσωπικό μου αρχείο, βρέθηκα ξανά αντιμέτωπη με τα παράξενα εργαλεία του πατέρα μου. Ως φυσικός, τα κατασκεύαζε με μεθοδικότητα αλλά και ιδιαίτερη μαστοριά για την τέχνη που αγαπούσε βαθιά: το ψάρεμα. Τα αντικείμενα αυτά ήταν ταυτόχρονα εργαλεία χρήσης αλλά και όργανα επίθεσης, υβριδικές κατασκευές, των οποίων η μορφή με γοήτευε ήδη από την παιδική μου ηλικία, πολύ πριν μπορέσω να κατανοήσω πλήρως τη λειτουργία τους.

Αυτή η μνήμη οδήγησε σε προηγούμενες σειρές έργων, όπως τα “Memorial Tools”, και τελικά αποτέλεσε έναν από τους δρόμους που με έφεραν στη σειρά “Healing Weapons”. Εδώ, τα εργαλεία μεταμορφώνονται σε επιθετικά όργανα επούλωσης – μια παράδοξη χειρονομία που επιχειρεί να γιατρέψει την εμμονή μέσα από το ίδιο το τραύμα. Με έναν τρόπο θυμίζει τη φράση της Louise Bourgeois: “I transform hate into love”.

Παράλληλα με τα γλυπτά εργαλεία, κατασκεύασα έναν πρωτότυπο αναλογικό κινητικό μηχανισμό. Ο μηχανισμός αυτός παρήγαγε θερμότητα, ήχο με τη μορφή συχνοτήτων, παλμό μέσω χορδών που δονούνταν στον χώρο και μια αδιάκοπη κυκλική κίνηση ενός μοτέρ που λειτουργούσε καθ’ όλη τη διάρκεια των Open Days. Για μένα, αυτή η κυκλική κίνηση και ο συνεχής ήχος μετέφραζαν μεταφορικά το ρολόι του ύπνου: τη διαδικασία βύθισης στον εφιάλτη και στην εμμονή.

Κατά τη διάρκεια της παρουσίασης δημιούργησα ένα αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο, το οποίο τοποθετήθηκε μέσα σε μια υβριδική εργαλειοθήκη για τους επισκέπτες. Οι ερωτήσεις που κλήθηκαν να απαντήσουν αφορούσαν προσωπικές εμπειρίες: αν βλέπουν εφιάλτες, τι φοβούνται περισσότερο ή ποια εικόνα συνδέουν με την παιδική τους ηλικία. Αυτή η διαδικασία λειτούργησε ως μια μορφή επιτόπιας συλλογής μνήμης.

Σχεδόν τυχαία, την ίδια περίοδο ανακάλυψα στο εργαστήριό μου μια παλιά αναλογική τηλεόραση με VHS. Όταν δοκίμασα να παίξω μία από τις βιντεοκασέτες animation που είχα συλλέξει, η συσκευή λειτούργησε. Ο ήχος της δόνησης της κασέτας και οι φασματικές εικόνες που εμφανίστηκαν στην οθόνη δημιούργησαν μια έντονη εμπειρία: σαν ένα άνοιγμα προς έναν παράλληλο χρόνο.

Όλο αυτό το σύστημα –γλυπτά εργαλεία, μηχανισμοί, αρχεία και κινούμενες εικόνες– λειτουργεί για μένα ως ένα άλμα προς τη φαντασία, που τελικά επιστρέφει πίσω στη μνήμη.

Η σειρά “Healing Weapons” παραμένει σε εξέλιξη. Στο επόμενο στάδιο της έρευνας εστιάζω στην έννοια του εγκιβωτισμού, δημιουργώντας έξι κουτιά που περιέχουν διαφορετικά Healing Weapons. Μέσα τους συνυπάρχουν ready-made υλικά, αρχειακές φωτογραφίες άγνωστων οικογενειών, προσωπικές αφηγήσεις και αντικείμενα, γλυπτικοί εξοπλισμοί και όργανα. Παράλληλα, αναλογικές τηλεοράσεις VHS, με ηχητικό βόμβο, προβάλλουν επεξεργασμένο υλικό από animation και βιντεοσκοπημένες εικόνες.

Σταδιακά, όλα αυτά τα στοιχεία συγκροτούν μια εγκατάσταση όπου η μνήμη, το αρχείο, η μηχανή και η φαντασία συνδέονται σε ένα ενιαίο σύστημα – ένα σύστημα που επιχειρεί να χαρτογραφήσει τις διαδρομές του τραύματος, της εμμονής και της επιθυμίας για επούλωση.