ευά παπαδάκης: Γυναικόκαστρο

Πρόκειται για ένα θεατρικό συγγραφικό εγχείρημα με κεντρική ιδέα τη σύνθεση ενός (μετα)φεμινιστικού μανιφέστου της κοινωνίας, εμπνευσμένο από το μυθιστόρημα «Γυναικόκαστρο» του Σπύρου Καρυδάκη, ώστε να προκύψει ένα μπόλιασμα παραδοσιακών και σύγχρονων στοιχείων.

Σε ένα πρωτόγνωρο κοινόβιο στην ηπειρώτικη Πίνδο, κοντά στην αλπική ζώνη, ζουν εν αυτονομία μόνο γυναίκες, Αμαζόνες με τσεμπέρια ή Σαρακατσάνες, χωρίς τη βοήθεια του έξω κόσμου και την ανδρική καταπιεστική παρουσία. Εκεί, ένας νεαρός ζει εν μέρει ασκητικά κι εν πολλοίς ερωτικά, μιας και τον θέλουν μόνο για τις ανδρικές αρετές του, με αποτέλεσμα να γίνει καταρχάς κυνηγός και έπειτα πατέρας δεκάδων μωρών. Ένα μεταφυσικό γεγονός επιτείνει την αποξένωσή του από ό,τι θεωρούσε έως τότε πραγματικότητα και παύει τις έννοιες του χώρου και του χρόνου. Οι γυναίκες αποδεικνύονται νεράιδες και το χωριό ένας κόσμος μεταξύ του πραγματικού και του φανταστικού, μεταξύ του σύγχρονου και του αρχέγονου.

Το «Γυναικόκαστρο» πραγματεύεται ζητήματα επίκαιρα και συγχρόνως διαχρονικά, όπως είναι η πατριαρχία, η γυναικεία χειραφέτηση, η ταυτότητα φύλου και η σεξουαλικότητα. Ο παλμός είναι ένας: ο ανθρώπινος. Πρόκειται για ένα έργο που βρίθει φαντασίας, μύθων και παγανιστικών απόηχων και συνθέτει ένα οργιαστικό αμάλγαμα ρεαλισμού και υπερρεαλισμού.

Με ενδιαφέρον για τις θεματικές του παράδοξου, της έκπληξης και του φαινομενικά αταίριαστου ως νέων τρόπων θέασης του κόσμου, θα προταχθεί, μεταξύ άλλων, το πάντρεμα πολυφωνικού τραγουδιού, ηλεκτρονικής μουσικής, ελλειπτικού πολύγλωσσου λόγου, παραδοσιακών και ιεροτελεστικών χορογραφιών. Το τελικό αποτέλεσμα θα έχει στοιχεία συναυλίας ή live κινηματογραφικού πονήματος ή οπτικού ποιήματος, δημιουργώντας μια πρωτόγνωρη ηπειρώτικη sci-fi ατμόσφαιρα.

Η πρακτική «μπολιάσματος» θα συνδυάσει στοιχεία μέχρι πρότινος ασύνδετα μεταξύ τους. Κατόπιν εθνολογικής και λαογραφικής έρευνας, θα ενσωματωθούν επί σκηνής ήθη και έθιμα της ελληνικής επαρχίας, με έμφαση σε τοπικές τελετουργίες είτε της δημόσιας είτε της ιδιωτικής σφαίρας. Αυτά θα επανανοηματοδοτηθούν μέσα από τη σύνδεσή τους με σύγχρονα στοιχεία. Οι θεωρητικές αναφορές περιλαμβάνουν άρθρα και μελέτες που διασταυρώνουν την καταπίεση του φύλου, της σεξουαλικότητας και της τάξης με το περιβάλλον.

Όλα ξεκίνησαν στον Ελαφότοπο, πριν από περίπου επτά χρόνια, όταν επισκέφτηκα αυτό το χωριό της αλπικής ζώνης στα Ζαγόρια για πρώτη φορά. Έκτοτε, κάτι μέσα μου μετακινείται όποτε το επισκέπτομαι, καθώς μαθαίνω περισσότερα μέσα από υλικά, μύθους, μνήμες, λαογραφίες για τα πολυάριθμα χωριουδάκια, την ντοπιολαλιά τους, την καθημερινότητα των κατοίκων, το πώς φτιάχνουν την πυτιά ή το πώς το υφάδι γίνεται φλόκος.

Η έρευνά μου επικεντρώθηκε στη διαμόρφωση ενός (μετα)φεμινιστικού μανιφέστου, που αναδύεται όχι ως σύνθημα αλλά ως βίωμα, μέσα από την τριβή ανάμεσα στο αρχέγονο και το σύγχρονο, το επίγειο και το μεταφυσικό, το υπαρκτό και τον μύθο. Οργανώθηκε γύρω από μια πρακτική «μπολιάσματος»: τελετουργίες της ελληνικής επαρχίας, πολυφωνικά τραγούδια, ηλεκτρονική μουσική, κινηματογραφικά θραύσματα, έθιμα της δημόσιας και της ιδιωτικής σφαίρας, μηχανισμοί αφήγησης που εκτείνονται από τον παγανισμό μέχρι σύγχρονα κείμενα φεμινιστικής οικοκριτικής.

Στόχος μου δεν ήταν να συλλέξω υλικό, αλλά να το κατοικήσω. Να το αφήσω να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον τόπο, το σώμα, το φύλο, την κοινότητα και την εξουσία.

Μια κομβική στιγμή στη διαδικασία ήταν όταν συνειδητοποίησα ότι το έργο δεν θα είναι ούτε «για τον τόπο» ούτε «για τις ηρωίδες», αλλά για εκείνο που γεννιέται στο σημείο συνάντησής τους. Το «Γυναικόκαστρο» ξεκίνησε ως ιδέα για θεατρικό, αλλά κατά τη διάρκεια του residency κατέληξα να γράφω μια ταινία μικρού μήκους. Η μεθοδολογία που ακολουθώ δεν είναι ποτέ γραμμική ούτε απολύτως καθορισμένη. Ξεκίνησα με μια μορφή περιπλάνησης ξεσκαρτάροντας σημειώσεις, όχι ως ευθύγραμμο αφήγημα, αλλά ως αποσπασματικό παλίμψηστο: ποιητικά θραύσματα, λέξεις σαν σκασίματα ανάσας, εικόνες σαν μικρές χειρονομίες. Ένας προσωπικός τρόπος να κατοικείς τη συλλογική μνήμη, άλλοτε ξαναγράφοντάς την κι άλλοτε ξεγράφοντάς την.

Οι θεωρητικές αναφορές (άρθρα, ταινίες, φωτογραφίες, ηχητικά ντοκουμέντα), που με συνόδευσαν κατά τη διάρκεια της έρευνας, είχαν πάντα μια πολιτική ραχοκοκαλιά, διασταυρώνοντας τις καταπιέσεις του φύλου, της σεξουαλικότητας, της τάξης και το περιβάλλον. Στην πράξη, η πολυμεσική εγκατάσταση που έφτιαξα για τα Ανοιξιάτικα Open Days, με σκοπό να παρουσιάσω υφές από την επικείμενη ταινία, μου έδωσε τον χώρο να πω ότι το «Γυναικόκαστρο» δεν είναι αναβίωση της παράδοσης ούτε φολκλορική επίκληση, γιατί το «Γυναικόκαστρο» απαιτεί μια πολυεπίπεδη «ηπειρώτικη sci-fi» ατμόσφαιρα που επιτρέπει στην παράδοση να γίνει ξανά «αλούτερη» και στο μέλλον να μιλήσει με τη φωνή του αρχαίου.

Το residency μού έδωσε επίσης την αίσθηση μιας κοινότητας: σύντομες συναντήσεις, συνομιλίες με μέντορες, ανταλλαγές με άλλα fellows, που έγιναν άξονες στήριξης. Σημαντικός σταθμός ήταν και το ερευνητικό ταξίδι που κάναμε στον Ελαφότοπο και στα γύρω χωριά με την ομάδα του Onassis AiR και οι αφηγήσεις ανθρώπων που γνώρισα καλύτερα ή για πρώτη φορά. Η γραφή μου άρχισε να κατασταλάζει περισσότερο ανάμεσα στην ένταση που προκύπτει από την προσπάθεια μπολιάσματος ετερόκλητων στοιχείων και πρακτικών ώστε να μην προδοθεί η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό, το γνώριμο και το μεταφυσικό.

Στο τέλος, αυτό που γεννήθηκε δεν είναι ένα κλειστό έργο, αλλά μια ανοιχτή γλωσσαρίθμηση εμπειριών, οι οποίες μεταφράζονται σε σκηνές και ετοιμάζονται για γύρισμα. Το «Γυναικόκαστρο» παραμένει για μένα μια διαρκής μετάβαση. Ένας τόπος που με καλεί να επιστρέφω, ακριβώς όπως συμβαίνει με τις ιστορίες που μου έλεγε η γιαγιά μου, οι οποίες δεν κλείνουν αλλά ανοίγουν ξανά· και ίσως αυτός να είναι ο πιο ουσιαστικός καρπός αυτής της περιόδου έρευνας.

Εν κατακλείδι, σε αυτό το έργο, το προσωπικό και το συλλογικό ενώνονται όπως τα υλικά στα χέρια μας όταν ζυμώνουμε ψωμί: με βία, με τρυφερότητα, με τελετουργία. Είναι μια διαδικασία που αφήνει σημάδια. Και το «Γυναικόκαστρο», όπως το νιώθω πια, είναι ακριβώς αυτό: ένα σημάδι που αφήνει η παράδοση πάνω στο μέλλον, κι ένα μέλλον που τολμά να κοιτάξει πίσω χωρίς να φοβάται να διαλυθεί και να ξαναγεννηθεί.