Pavle Mijuca | A Dizzying Palimpsest

Το “A Dizzying Palimpsest” είναι ένα ερευνητικό έργο που εξελίχθηκε σε performance κατά τη διάρκεια του προγράμματος Onassis AiR residency. Το έργο εξετάζει το αστικό τοπίο της Αθήνας εστιάζοντας σε χωρικά φαινόμενα και προκλήσεις στον πολεοδομικό σχεδιασμό, όπως ο εξευγενισμός, η τουριστικοποίηση και η αστική εξάπλωση. Εν μέσω της ραγδαίας επέκτασης και των απαιτήσεων του σχεδιασμού, η ανάπτυξη της πόλης συχνά γίνεται εις βάρος των τοπικών κοινοτήτων και των εύθραυστων πράσινων χώρων. Αναπτύσσοντας έναν διάλογο με αυτή τη δυναμική σχέση, το έργο επανεξετάζει τη σύγχρονη Αθήνα μέσα από τον εμπνευσμένο πλην υποτιμημένο φακό του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Τάκη Ζενέτου. Παρά την περιορισμένη αναγνώριση που είχε όσο ζούσε, ο Ζενέτος παραμένει μια εμβληματική μορφή, του οποίου οι ριζοσπαστικές παρεμβάσεις ήρθαν αντιμέτωπες με την απουσία συνεκτικού πολεοδομικού σχεδιασμού, την έκρηξη της μνημειακής αρχιτεκτονικής, την παραμέληση του περιβάλλοντος και τις απλουστευτικές, βραχυπρόθεσμες λύσεις για την αστική δόμηση. Η κληρονομιά του επιβιώνει σε μια διασπασμένη αρχιτεκτονική παρουσία – εν μέρει υλοποιημένη, εν μέρει σβησμένη.

Η performance ανιχνεύει την πολυεπίπεδη πλην συχνά συγκεχυμένη ιστορία του πρώην Ζυθοποιείου ΦΙΞ, το οποίο σήμερα έχει μετατραπεί στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ). Ξετυλίγεται ως ένας υποθετικός μονόλογος μέσα από τη φαντασιακή οπτική του αρχιτέκτονα Τάκη Ζενέτου, του οποίου η εμπνευσμένη σύνδεση με τη νεωτερικότητα γίνεται το πρίσμα για την επανεξέταση των μεταβαλλόμενων ταυτοτήτων του κτιρίου. Μέσα από τη φωνή του, το έργο ανασκάπτει επεισόδια από την εξέλιξη του ζυθοποιείου, φωτίζοντας μια ιστορία που παραμένει κατακερματισμένη, μισοξεχασμένη, ή σκόπιμα στρογγυλεμένη από τις ραγδαίες αστικές μεταμορφώσεις της Αθήνας. Ανιχνεύοντας τις αρχιτεκτονικές μεταλλάξεις του κτιρίου στην πορεία μερικών δεκαετιών, η performance αποκαλύπτει πώς κάθε παρέμβαση (βιομηχανική, πολιτική ή πολιτισμική) έχει εγχαράξει καινούργια νοήματα στον χώρο. Αυτά τα διαδοχικά στρώματα εκτείνονται προς τα έξω, σε ένα μεταλύτερο αφήγημα για την Αθήνα, προσφέροντας το πορτρέτο μιας πόλης που ξαναγράφεται συνεχώς μέσα από την ανακατασκευή, την κρίση και την προσαρμογή. Το “A Dizzying Palimpsest” παροτρύνει τελικά τους θεατές να επανεξετάσουν αυτόν τον χώρο ως ένα ζωντανό αρχείο της ίδιας της ανήσυχης μεταμόρφωσης της πόλης.

Η έρευνά μου ξεκίνησε με μια σειρά επισκέψεων σε κάποια από τα κτίρια του Τάκη Ζενέτου που είχαν απομείνει στην Αθήνα. Το πρώτο που επισκέφθηκα ήταν το Σχολικό συγκρότημα Αγίου Δημητρίου, γνωστό και ως «Στρογγυλό». Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης και μετά από τη συζήτηση με το προσωπικό του σχολείου, ακουγόταν ξανά και ξανά η λέξη «εμβληματικός». Συνειδητοποίησα για πρώτη φορά πόση εκτίμηση και ευγνωμοσύνη τρέφουν οι καθημερινοί χρήστες αυτού του κτιρίου για τον ίδιο τον αρχιτέκτονα, για την ιδέα και το όραμά του. Αυτό σχετίζεται πρωτίστος με το πόσο πολύ νοιαζόταν ο Ζενέτος για μέλλον του κτιρίου: το σχεδίασε ώστε να είναι πλήρως προσαρμόσιμο σε ανάγκες και χρήσεις που δεν είχαν προκύψει ακόμα. Μόνο τότε άρχισα να κατανοώ την ευαισθησία του και τον τρόπο με τον οποίο φανταζόταν τη συνέχεια της εξέλιξης των κτιρίων, πολύ καιρό μετά την ολοκλήρωσή τους.

Τις επόμενες εβδομάδες συνέχισα να επισκέπτομαι τα κτίρια που ήταν ακόμη όρθια, να μελετώ χάρτες ώσπου να βρω τα ίχνη των σπιτιών που είχαν κατεδαφιστεί, και να εντοπίζω πού επρόκειτο να χτιστούν τα έργα του που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Διάβασα δοκίμια και κείμενα θεωρίας γραμμένα από αρχιτέκτονες και πολεοδόμους, ώσπου σιγά σιγά τοποθέτησα τον Ζενέτο στην εποχή του, παρακολουθώντας το έργο του να ξετυλίγεται μέσα στο πολιτικό σκηνικό της Ελλάδας των δεκαετιών του ’60 και του ’70. Είχα επίσης την ευκαιρία να γνωρίσω και να μάθω πράγματα από τον Πάνο Δραγώνα, τον Γιώργο Τζιρτζιλάκη και τον Ηρακλή Παπαθεοδώρου: ο καθένας από αυτούς μοιράστηκε μαζί μου τη δική του ανάγνωση του Ζενέτου και του τρόπου με τον οποίο γίνεται σήμερα αντιληπτό το έργο του. Ως τότε το περίγραμμα των πραγμάτων είχε αποσαφηνιστεί στο μυαλό μου: μπορούσα να δω πώς τα κτίριά του ανήκουν στο αθηναϊκό τοπίο, και πώς ο ίδιος έκανε το καθένα να προσαρμόζεται στην πόλη ενώ ταυτόχρονα τη αναδιαμόρφωνε σιωπηλά.

Μετά από κάποιο διάστημα παραμονής μου στην Αθήνα ένιωσα την ανάγκη να μάθω περισσότερα για το κτίριο του Ζενέτου από το οποίο περνούσα καθημερινά, στον δρόμο μου για το Onassis AiR στον Νέο Κόσμο: αυτό δεν ήταν άλλο από το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), το παλιό εργοστάσιο της ζυθοποιίας ΦΙΞ επί της λεωφόρου Συγγρού, το οποίο σχεδίασε ο Ζενέτος μαζί με τον Μαργαρίτη Αποστολίδη. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν το πόσο διαφορετικό φαινόταν το κτίριο από κοντά, μετά τις τόσες φορές που το είχα δει σε αρχειακές φωτογραφίες στον υπολογιστή μου. Τα πρώτα δύο πράγματα που παρατήρησα ήταν ο όγκος του (το καθαρό του μήκος) και η εκθαμβωτική κόκκινη είσοδος. Στις παλιές εικόνες το κτίριο φαινόταν πολύ πιο μακρύ, ενώ συνειδητοποίησα ότι η είσοδος αρχικά δεν βρισκόταν επί της οδού Καλλιρρόης αλλά επί της Συγγρού. Τότε άρχισα να διαβάζω πιο προσεκτικά για το κτίριο, ώσπου διαπίστωσα ότι οι παρατηρήσεις μου ήταν σωστές: το αρχικό κτίριο ήταν όντως διπλάσιο σε μήκος. Το κτίριο είχε κοπεί, είχε ξαναχτιστεί και είχε αποκτήσει άλλη χρήση· όσο περισσότερα μάθαινα γι’ αυτό, τόσο πιο σύνθετη γινόταν η ιστορία του. Αυτό που με τράβηξε δεν ήταν τόσο ο σχεδιασμός όσο αυτά που ακολούθησαν: τα χρόνια μετά την αποχώρηση του ζυθοποιείου, η εγκατάλειψη, οι παρεμβάσεις, όλα αυτά που οδήγησαν το κτίριο στη μορφή που αναγνωρίζουμε σήμερα – ακόμα και το παράξενο γεγονός ότι μόνο δύο από τις τέσσερις όψεις του προστατεύονται ως πολιτιστική κληρονομιά. Τότε αναγνώρισα τόσο την επικαιρότητα όσο και τη δυναμική της έρευνάς μου, και αποφάσισα να στρέψω την προσοχή μου σε αυτό το κτιριο, και να το φέρω στο επίκεντρο της performance που θα ακολουθούσε. Μέσα από αυτό, μπορούσα να φέρω κοντά πολλά από αυτά που θα μπορούσαν να ειπωθούν για την Αθήνα: για την ιστορία της πολεοδομίας της, τον εκμοντερνισμό της, την αρχιτεκτονική της, και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται σήμερα αυτή η μοντερνιστική κληρονομιά.