Αλεξάνδρα Νιάκα | The river where you set your foot just now is gone

Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε βασίστηκε σε μια πολυεπίπεδη επιτόπια έρευνα. Κατά τη διάρκεια του residency, πραγματοποίησα εκτεταμένες επισκέψεις σε περιοχές της Θεσσαλίας και, πιο συγκεκριμένα, στην Αστρίτσα Καρδίτσας, τον τόπο καταγωγής μου. Η επιλογή να εστιάσω εκεί έδωσε στο έργο τη βασική του κατεύθυνση, καθώς όλο το πρωτογενές υλικό –οι συνεντεύξεις, οι ηχογραφήσεις, οι εικόνες και οι χωρικές καταγραφές– προέρχεται από το συγκεκριμένο χωριό.

Μέσα από συνεντεύξεις με κατοίκους –με ιδιαίτερη έμφαση στις γυναίκες της παλαιότερης γενιάς– κατέγραψα μαρτυρίες που αφορούν τόσο τις πρόσφατες πλημμύρες όσο και τις τοπικές παραδόσεις, τους μύθους και τις καθημερινές πρακτικές που σχετίζονται με το νερό. Οι αφηγήσεις αυτές λειτούργησαν ως βάση για τη διαμόρφωση της ηχητικής και αφηγηματικής δομής του έργου.

Παράλληλα, η έρευνα πεδίου περιλάμβανε εκτενή οπτική και χωρική καταγραφή μέσω φωτογραφίας, βίντεο και τρισδιάστατης σάρωσης. Τοπικοί τηλεοπτικοί σταθμοί και κάτοικοι συνέβαλαν ενεργά, παρέχοντας αρχειακό υλικό από τις πλημμύρες – εικόνες και βίντεο που κατέγραψαν τη στιγμή της καταστροφής και τις συνέπειές της. Το υλικό αυτό ενσωματώθηκε στην εγκατάσταση, λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ της τεκμηρίωσης και της καλλιτεχνικής ανασύνθεσης.

Το ηχοτοπίο άρχισε να διαμορφώνεται μέσα από την ηχογράφηση ντόπιων που τραγουδούν, καθώς και από την καταγραφή τοπικών ηχητικών περιβαλλόντων. Αυτά αποτέλεσαν τη βάση για τον ηχητικό κόσμο του έργου, ενώ η συνεργασία μου με τον sound artist Φάνη Σακελλαρίου συνέβαλε ουσιαστικά στην τελική σύνθεση και στη συνολική ατμόσφαιρα της εγκατάστασης.

Η βιβλιογραφική έρευνα, με την υποστήριξη της Μαρίας Όρλιακλη, λειτούργησε ως ένας ακόμη άξονας της διαδικασίας. Ήρθα σε επαφή με τον εκδότη του «Θεσσαλικού Ημερολογίου», ο οποίος μου παρείχε τόμους από το 1986, από τους οποίους άντλησα πληροφορίες για την τοπική ιστορία και λαογραφία. Παράλληλα, μελέτησα βιβλία όπως τα «Μύθοι και Θρύλοι της Θεσσαλίας» της Μαρούλας Κλιάφα, «Μάγισσες και Μαγείρισσες» του Βάιου Καμινιώτη, «Η Θεσσαλία ως χώρα μαγείας κατά την αρχαιότητα» του Γεώργιου Καραμανώλη, «Λαογραφικά της πεδινής Θεσσαλίας και στοιχεία της ορεινής» του Βαγγέλη Αγγέλη και «Τα ποτάμια, οι λίμνες και οι πλημμύρες της Θεσσαλίας» του Θεόδωρου Νημά. Μέρος της έρευνας αποτέλεσε και η μελέτη τοπικών τραγουδιών, μέσα από τα οποία αναδύονται αφηγηματικά μοτίβα και τρόποι μετάδοσης της συλλογικής μνήμης.

Ένα ακόμη σκέλος της έρευνας αφορούσε τη διαμόρφωση του φυσικού στοιχείου της εγκατάστασης και, πιο συγκεκριμένα, τη δημιουργία των «πηγαδιών». Η επιλογή της μορφής τους δεν ήταν αυτονόητη, αλλά προέκυψε μέσα από τη μελέτη της τοπικής πολιτισμικής σημασίας τους. Στην τοπική κοινωνία, τα πηγάδια αναφέρονται συχνά και ως «μάτια», σημεία μέσα από τα οποία μπορεί κανείς να δει πέρα από το παρόν – προς το παρελθόν αλλά και προς το μέλλον. Αυτή η συμβολική διάσταση τα έφερε στο κέντρο του έργου, ως σημεία μετάβασης και παρατήρησης.

Τα πηγάδια σχεδιάστηκαν ως φορείς εικόνας και ήχου, ενσωματώνοντας στο εσωτερικό τους τα βίντεο και τις ηχητικές μαρτυρίες του έργου. Τα δύο βασικά πηγάδια φέρουν διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά χρονικά επίπεδα: το πρώτο επικεντρώνεται στην καταγραφή της πλημμύρας, αξιοποιώντας υλικό που συλλέχθηκε από κατοίκους και τοπικά μέσα ενημέρωσης, ενώ το δεύτερο αποτελεί ένα προσωπικό οδοιπορικό, καταγεγραμμένο δύο χρόνια μετά την καταστροφή, που αποτυπώνει τη μεταμόρφωση του τοπίου μετά την αποχώρηση του νερού. Η αντιπαραβολή αυτών των δύο χρονικοτήτων δημιουργεί έναν διάλογο μεταξύ του γεγονότος και της μνήμης του.

Ως προς την υλικότητά τους, τα πηγάδια κατασκευάστηκαν από μέταλλο, μια επιλογή που σχετίζεται με την έννοια της αντανάκλασης. Η μεταλλική επιφάνεια λειτουργεί ως καθρέφτης, παραπέμποντας τόσο στη φυσική ιδιότητα του νερού όσο και στην ψηφιακή αισθητική του έργου, όπου οι επιφάνειες και τα περιβάλλοντα συχνά αντανακλούν και αναπαράγουν πληροφορία.

Κατά τη διάρκεια του residency, ανέπτυξα επίσης μια προσωπική, πειραματική τεχνική για τη δημιουργία βιοϋφασμάτων, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως μέρος της γλυπτικής εγκατάστασης. Τα υφάσματα αυτά έχουν ως βασικό συστατικό το νερό και προέκυψαν μέσα από μια διαδικασία που συνδυάζει οργανικά υλικά και χειροποίητες πρακτικές. Στη συνέχεια, υφάνθηκαν και τοποθετήθηκαν γύρω από τα πηγάδια, λειτουργώντας ως ένα είδος «δέρματος» ή μεμβράνης που τα περιβάλλει και τα συνδέει με το υπόλοιπο περιβάλλον της εγκατάστασης.

Το έργο οργανώθηκε γύρω από την έννοια της αποτύπωσης: αποτύπωση τοπίου, μνήμης και αφήγησης. Αυτές οι καταγραφές δεν παρουσιάζονται ως σταθερά τεκμήρια, αλλά ως δυναμικά στοιχεία που επανασυντίθενται μέσα από ψηφιακές διαδικασίες, όπως είναι η τρισδιάστατη ανακατασκευή, η ογκομετρική καταγραφή και η παραγωγή τρισδιάστατων μοντέλων με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης. Το ψηφιακό περιβάλλον του έργου προέκυψε από αυτό το υλικό – ως μια σύνθεση των επιτόπιων καταγραφών, των αρχειακών τεκμηρίων και της ερευνητικής διαδικασίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα θραυσματικό, διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, όπου το πραγματικό και το φαντασιακό συνυπάρχουν.

Οι φωνές των κατοίκων δεν λειτουργούν απλώς ως ντοκουμέντα, αλλά ως ζωντανά στοιχεία που ενεργοποιούν τον χώρο. Στο φυσικό περιβάλλον της εγκατάστασης, τα γλυπτικά στοιχεία των πηγαδιών λειτουργούν ως σημεία συγκέντρωσης αυτών των φωνών, μέσα από μια διαδραστική ηχητική εγκατάσταση. Η διαδραστικότητα επεκτείνεται και πέρα από τον εκθεσιακό χώρο μέσω μιας custom εφαρμογής για κινητά τηλέφωνα, η οποία συνδέει τη φυσική παρουσία του θεατή με το έργο: ανάλογα με τη θέση και τη σχέση του με τα πηγάδια στον χώρο, ενεργοποιούνται διαφορετικά ηχητικά και αφηγηματικά στρώματα.

Το έργο δεν επιδιώκει να προσφέρει μια γραμμική αφήγηση ή μια τελική απάντηση. Αντίθετα, λειτουργεί ως ένας τόπος περισυλλογής, όπου η μνήμη, ο μύθος και η τεχνολογία συνυφαίνονται. Το νερό, ως στοιχείο που διαρκώς μεταβάλλεται, γίνεται μεταφορά για τη φύση της εμπειρίας: κάθε στιγμή είναι μοναδική, κάθε αφήγηση ρευστή. Το έργο διαμορφώθηκε μέσα από αυτή τη συλλογική γνώση: από φωνές, εικόνες, ήχους και θραύσματα μνήμης που μοιράστηκαν μαζί μου οι άνθρωποι της Αστρίτσας και τα οποία έγιναν η πρώτη ύλη του.