clinamen | Céleste Boursier-Mougenot

«Με ενδιαφέρει να δίνω μορφή στις αισθήσεις των επισκεπτών, προσφέροντάς τους κατεύθυνση αλλά και χώρο για να ονειροπολήσουν. Το μόνο μήνυμα που θέλω να μεταφέρω είναι μια πρόσκληση να κατοικήσουν έναν χώρο που έχω σχεδιάσει ειδικά για εκείνους» λέει ο Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό.

Εικαστικός, συνθέτης και μουσικός, ο βραβευμένος Γάλλος καλλιτέχνης εξερευνά εδώ και δεκαετίες τα όρια ανάμεσα στην τέχνη και την καθημερινή ζωή. Αντί να συνθέτει μουσική με τον παραδοσιακό τρόπο, δημιουργεί ζωντανά συστήματα από αντικείμενα, νερό, κίνηση και χώρο. Τα πιο απλά υλικά μετατρέπονται σε απρόσμενα μουσικά όργανα που παράγουν ήχους σε πραγματικό χρόνο, χωρίς την ανθρώπινη παρέμβαση κάποιου ερμηνευτή.

Στην εγκατάσταση, εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ επιπλέουν ελεύθερα στο νερό, ακολουθώντας τη ροή ενός ήπιου ρεύματος. Πλησιάζουν το ένα το άλλο, απομακρύνονται και συγκρούονται απαλά, παράγοντας λεπτούς, κρυστάλλινους ήχους. Κάθε στιγμή είναι διαφορετική και κάθε μικρή σύγκρουση εισάγει μια νέα εκδοχή του έργου.

Ο Μπουρσιέ-Μουζενό ανέπτυξε για πρώτη φορά το "clinamen" το 1997. Ο τίτλος της εγκατάστασης προέρχεται την αρχαιοελληνική λέξη «παρέγκλισις», που αποτέλεσε κομβικό όρο της επικούρειας φιλοσοφίας και περιγράφει την απρόβλεπτη παρέκκλιση στην κίνηση των ατόμων: μια μικρή απόκλιση που αφήνει χώρο για το τυχαίο, την ελευθερία, το απροσδόκητο.

Κάθε φορά που παρουσιάζεται, το "clinamen" προσαρμόζεται στην αρχιτεκτονική και στην ατμόσφαιρα του χώρου που το φιλοξενεί. Στην Αθήνα, δεν μεταφέρεται απλώς αλλά συντονίζεται εκ νέου με τον ήχο της πόλης και με τις μεταβολές του καιρού και του φωτός του αττικού ουρανού. Οι επισκέπτες καλούνται να σταθούν μέσα σε ένα τοπίο νερού και ήχου, να ακούσουν, να παρατηρήσουν και να αφήσουν τον χρόνο να κυλήσει αλλιώς. Σαν μια πανηγυρική ωδή στην ονειροπόληση, την ακρόαση και τον αναστοχασμό. Κι αν βρέξει, ο ήχος της βροχής θα γίνει μέρος της παρτιτούρας.

Με το "clinamen", η ανακαινισμένη Onassis Mandra συστήνεται εκ νέου στο κοινό, επαναφέροντας στο προσκήνιο το μοναδικό σωζόμενο αθηναϊκό υπαίθριο θέατρο της μπελ επόκ: έναν ιστορικό χώρο δίπλα στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη και στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου. Εκεί, η εγκατάσταση μεταμορφώνει τον χώρο σε μια ανοιχτή πρόσκληση ακρόασης και ανάπαυλας, καλώντας μας να αφεθούμε σε μια σχεδόν εθιστική εμπειρία περισυλλογής και ονειροπόλησης.

Το "clinamen" έχει παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στο Asia Culture Center στην Γκουάνγκτζου, στη Victoria National Gallery της Μελβούρνης, στο SFMOMA του Σαν Φρανσίσκο, στο Minsheng Art Museum της Σαγκάης και στο Museum of Contemporary Art του Τόκιο.

Ανακαλύψτε μια επιμελημένη συλλογή αντικειμένων και εκδόσεων που προέκυψε από τη συνεργασία της Στέγης με το βιβλιοπωλείο 0fr. Paris, με έδρα το Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ. Στο ειδικά διαμορφωμένο shop θα βρείτε tote bags, καπέλα και εκδόσεις, καθώς και τα συλλεκτικά πορσελάνινα μπολ που δημιουργήθηκαν αποκλειστικά στο πλαίσιο της στρατηγικής συνεργασίας της Στέγης με την ΙΩΝΙΑ, εμπνευσμένα από τα έργα που πρωταγωνιστούν στην εγκατάσταση.

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση παρουσιάζει με χαρά τη συνεργασία της με το 0fr. Paris, η οποία βασίζεται στην κοινή τους δέσμευση στη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, τις εκδόσεις και την πολιτιστική ανταλλαγή. Η συνεργασία αυτή, που είχε ως αφετηρία την αμοιβαία τους αγάπη για την επιλογή και παρουσίαση καλλιτεχνών και βιβλίων, φέρνει το 0fr. Paris στην Onassis Mandra στην Αθήνα, στο πλαίσιο της εικαστικής και ηχητικής εγκατάστασης "clinamen" του Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό. Η συνεργασία αυτή καλλιεργεί ουσιαστικές συνδέσεις ανάμεσα στην Αθήνα και ένα ευρύτερο διεθνές πολιτιστικό δίκτυο. Μια επιλογή τίτλων των Onassis Publications θα διατίθεται στα βιβλιοπωλεία του 0fr. Paris στο Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ, συστήνοντας το εκδοτικό πρόγραμμα και τους καλλιτέχνες του Ιδρύματος σε νέα κοινά σε όλο τον κόσμο. Το βιβλιοπωλείο Athens 0fr. Paris, που φιλοξενείται στον χώρο της Onassis Mandra και θα λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια της παρουσίασης του clinamen, συγκεντρώνει μια επιμελημένη συλλογή βιβλίων που έχουν εκδοθεί ή επιμεληθεί από το 0fr. Paris, καθώς και μια σειρά από αποκλειστικές εκδόσεις και αντικείμενα περιορισμένης κυκλοφορίας, που δημιουργήθηκαν ειδικά για τη συγκεκριμένη συνεργασία.

H Αφροδίτη Παναγιωτάκου, καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση δήλωσε: «Όταν οι άνθρωποι νιώθουν σαν να γνωρίζονται μια ζωή και προσπαθούν να χωρέσουν χίλιες ιδέες σε μιας ώρας συνάντηση, τότε ξέρεις πως ξεκινά μια δημιουργική περιπέτεια. Αυτό ακριβώς συνέβη με το 0fr. Paris. Αυτή ακριβώς ήταν η αίσθηση με τον Alex. Και να ’μαστε εδώ, λοιπόν. Λίγα βήματα από τον Παρθενώνα, να προτείνουμε βιβλία· αυτή την υπέροχη μορφή νοημοσύνης που μας φέρνει πιο κοντά στην ειρήνη».

Ο Alexandre Thumerelle, ιδρυτής του 0fr. Paris, δήλωσε: «Αγαπάμε την Ελλάδα. Κατέχει μια ξεχωριστή θέση για εμάς ως σύμβολο της δημοκρατίας, της σκέψης και της φιλοσοφίας. Από την πρώτη κιόλας συζήτηση, αισθανθήκαμε μια ισχυρή σύνδεση με το Onassis Culture, λόγω των καλλιτεχνών που υποστηρίζει, της προσέγγισής του στην πολιτιστική παραγωγή και του ενθουσιασμού της ομάδας του. Ανυπομονούμε να προχωρήσουμε μαζί αυτή τη συνεργασία όσο το δυνατόν πιο μακριά».

0fr. Paris

Το 0fr. Paris, που ιδρύθηκε στο Παρίσι το 1996, είναι ένας ανεξάρτητος πολιτιστικός χώρος που δραστηριοποιείται στο σταυροδρόμι των εκδόσεων, των βιβλιοπωλείων, της σύγχρονης τέχνης και της δημιουργικής παραγωγής. Ξεκίνησε ως βιβλιοπωλείο και εκδοτικός οίκος και εξελίχθηκε σε μια πολυδιάστατη πλατφόρμα που περιλαμβάνει εκδοτικές δραστηριότητες, διοργάνωση εκθέσεων, υποστήριξη καλλιτεχνών και πολιτιστικό πρόγραμμα. Σήμερα, το 0fr. Paris λειτουργεί βιβλιοπωλεία στο Παρίσι, το Τόκιο και τη Σεούλ, διατηρώντας παράλληλα διεθνή παρουσία μέσα από συνεργασίες, pop-up εγχειρήματα και δίκτυα διανομής σε σημαντικές πολιτιστικές μητροπόλεις. Στο επίκεντρο της δραστηριότητάς του βρίσκονται τρεις αλληλένδετοι πυλώνες: η πώληση βιβλίων, οι εκδόσεις και οι εκθέσεις. Μέσω του εκδοτικού του προγράμματος, το 0fr. Paris παράγει και διανέμει βιβλία, περιοδικά και εκδόσεις καλλιτεχνών, ενώ οι εκθεσιακές του δραστηριότητες παρουσιάζουν το έργο καταξιωμένων και αναδυόμενων καλλιτεχνών σε ποικίλα πλαίσια.

Πέρα από τους χώρους που είναι ανοιχτοί στο κοινό, το 0fr. Paris υποστηρίζει την καλλιτεχνική δημιουργία μέσω ενός στούντιο στο Παρίσι και ενός προγράμματος φιλοξενίας καλλιτεχνών στην περιοχή Ντορντόν της νοτιοδυτικής Γαλλίας. Αυτές οι πρωτοβουλίες παρέχουν στους καλλιτέχνες χώρο, πόρους και χρόνο για να αναπτύξουν νέα έργα, ενισχύοντας τη δέσμευση του 0fr. Paris στην παραγωγή και τη διάδοση του σύγχρονου πολιτισμού.

• Το “clinamen” δεν είχε πάντα τη σημερινή του μορφή. Ο Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό συνέλαβε την πρώτη εκδοχή του το 1997 στο Παρίσι και το παρουσίασε την ίδια χρονιά στο CAPC Musée de Bordeaux. Έκτοτε, το έργο εξελίχθηκε μέσα από περισσότερες από είκοσι διαφορετικές εκδοχές, οι οποίες συνομιλούν κάθε φορά με τον εκάστοτε εκθεσιακό χώρο.
• Το έργο δεν έχει αρχή, μέση και τέλος. Λειτουργεί ως ένα διαρκώς εξελισσόμενο ηχητικό περιβάλλον, όπου κανένας επισκέπτης δεν ακούει ακριβώς τον ίδιο ήχο. Κάθε μικρή σύγκρουση δημιουργεί ένα νέο ηχητικό συμβάν, κάνοντας κάθε στιγμή της έκθεσης μοναδική.
• Κάθε μπολ έχει επιλεγεί ξεχωριστά από τον καλλιτέχνη, με βάση το ιδιαίτερο ηχόχρωμά του και τον ήχο που παράγει όταν αντηχεί ή συγκρούεται με τα υπόλοιπα.
• Πριν τα πορσελάνινα μπολ γίνουν το κύριο αντικείμενο του έργου, ο Μπουρσιέ-Μουζενό πειραματιζόταν με καθημερινά αντικείμενα, παιχνίδια, κομμάτια ξύλου και μικρά μουσικά όργανα, ακόμη και με ένα γιουκαλίλι.
• Το “clinamen” συνομιλεί με μια ευρύτερη παράδοση έργων που αξιοποιούν το τυχαίο και τις συμπεριφορές ζωντανών συστημάτων ως δημιουργικά εργαλεία. Έχει συσχετιστεί με τις ιδέες της απροσδιοριστίας του John Cage, με τις γενετικές μουσικές δομές του Brian Eno και με καλλιτέχνες που διερεύνησαν τη σχέση ανάμεσα στην τάξη και το τυχαίο, όπως ο Marcel Duchamp και ο Hans Haacke.
• Σε συνέντευξή του στο Park Avenue Armory, ο Μπουρσιέ-Μουζενό εξηγεί ότι τον ενδιαφέρει να «κάνει ορατό τον ίδιο τον ήχο». Δεν τον απασχολεί η αναπαράσταση ή η αφήγηση αλλά η δημιουργία συνθηκών μέσα στις οποίες ο ήχος παράγεται και αποκαλύπτεται μπροστά στον θεατή.
• Η εικαστική και ηχητική εγκατάσταση έχει χαρακτηριστεί από το Artforum ως «μια σχεδόν ιερή συνάντηση με την τέχνη και τη φύση», ενώ ο Observer την περιέγραψε ως «ένα αστικό Ζιβερνί του 21ου αιώνα: ήρεμο, κομψό, ένα καταφύγιο από την οχλαγωγία του σύγχρονου κόσμου».

«Ένα αστικό Ζιβερνί του 21ου αιώνα. Γαλήνιο, κομψό, ένα καταφύγιο από την ένταση του σύγχρονου κόσμου».

- Observer

«Μια λεπταίσθητη χορογραφία ήχου και κίνησης».

«Και μόνο η πρόσκληση να καθίσεις και να χαλαρώσεις δημιουργεί μια διάθεση για ακρόαση και ονειροπόληση».

- designboom

«Στη ζωή, τέτοιου είδους ανακαλύψεις μπορούν να σε κάνουν να νιώσεις αμηχανία. Ή να παραδοθείς σε μια κατάσταση που, έως έναν βαθμό, μοιάζει με ελευθερία. Ή και τα δύο. Και αυτή φαίνεται να είναι η μορφή ψυχικής παράδοσης που επιδιώκει ο Boursier-Mougenot να προκαλέσει στους ακροατές του».

- The New York Times

«Μια διαλογιστική συμφωνία ουσιαστικής επαφής».

- Surface

«Τα μπολ σού ζητούν να σταματήσεις και να δώσεις προσοχή».

«Τα κλινκ από τα αιωρούμενα μπολ του Céleste Boursier-Mougenot είναι όσο δυνατά χρειάζεται για να φέρουν στον νου φυσικά φαινόμενα, όσο δυνατά χρειάζεται για να μας υπενθυμίσουν όλα όσα κινδυνεύουμε να χάσουμε».

- Black Star Reviews

«Το συναρπαστικό είναι ότι το έργο αυτό μπορεί να σε μεταφέρει αλλού. Μερικές φορές σε παρασύρει κάπου και παύεις να αντιλαμβάνεσαι πού βρίσκεσαι».

- The Cultivist

«Τα μπολ μετατρέπονται σε όργανα μιας συμφωνίας δίχως παρτιτούρα ή ερμηνευτή, ενός έργου σε αέναη εξέλιξη, όπου η μουσική γεννιέται από τη στιγμή, από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ ύλης, κίνησης και χώρου».

- Art Majeur

«Μια ζεν ορχήστρα χωρίς μουσικούς, μια μουσική σύνθεση από ευρεθέντα αντικείμενα ή μια τυχαία καθοδηγούμενη περφόρμανς».

- NGV