Ξεναγήσεις στην Αθήνα του 19ου αιώνα
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΛΕΝΗ ΣΠΥΡΑΚΟΥ
Το Μέγαρο Μελά, την εποχή της ανέγερσής του, το 1874, θεωρήθηκε το μεγαλύτερο αθηναϊκό ιδιωτικό κτήριο.
Το Μέγαρο Μελά, την εποχή της ανέγερσής του, το 1874, θεωρήθηκε το μεγαλύτερο αθηναϊκό ιδιωτικό κτήριο.
Στο πλαίσιο του κύκλου ξεναγήσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, έγιναν δύο ξεναγήσεις: στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών και στην πλατεία Δημαρχείου.
Στο πλαίσιο του κύκλου ξεναγήσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, έγιναν δύο ξεναγήσεις: στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών και στην πλατεία Δημαρχείου.
Επισκεφθήκαμε την οικία Σταματίου Δεκόζη Βούρου, γνωστή και ως «Παλαιό Παλάτι», και την όμορη οικία Κωνσταντίνου Στ. Βούρου. Μαζί απαρτίζουν το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών.
Επισκεφθήκαμε την οικία Σταματίου Δεκόζη Βούρου, γνωστή και ως «Παλαιό Παλάτι», και την όμορη οικία Κωνσταντίνου Στ. Βούρου. Μαζί απαρτίζουν το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών.
Καθισμένοι στην αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου, ακούσαμε πολλές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το Δημαρχιακό Μέγαρο από την ξεναγό μας, Άρτεμη Σκουμπουρδή.
Καθισμένοι στην αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου, ακούσαμε πολλές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το Δημαρχιακό Μέγαρο από την ξεναγό μας, Άρτεμη Σκουμπουρδή.
   

Στο πλαίσιο του 4ου κύκλου ξεναγήσεων «Η Αθήνα και τα Μνημεία της – Μια ξενάγηση αλλιώς» πραγματοποιήθηκαν δύο ξεναγήσεις του Συνδέσμου μας: η πρώτη, την Κυριακή 26 Νοεμβρίου 2017 στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών· η δεύτερη, το Σάββατο 27 Ιανουαρίου στην πλατεία Δημαρχείου· και οι δύο, υπό την εμπνευσμένη καθοδήγηση της Άρτεμης Σκουμπουρδή. Η συμμετοχή των Υποτρόφων ήταν μεγάλη και ενθουσιώδης, καθώς πολλοί από εμάς γνώρισαν για πρώτη φορά από κοντά κάποια φημισμένα κτήρια της πόλης μας, για τα οποία ξέρουμε ελάχιστα πράγματα, αν και τα συναντάμε στον δρόμο μας σχεδόν καθημερινά.

Το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών – Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία στεγάζεται σε δύο ιστορικά κτήρια της πλατείας Κλαυθμώνος, τα οποία συνδέονται εσωτερικά. Το πρώτο είναι η οικία Σταματίου Δεκόζη Βούρου, γνωστή και ως «Παλαιό Παλάτι», η οποία μισθώθηκε από τον βασιλιά Όθωνα Α΄ και αποτέλεσε, μαζί με τη γειτονική οικία Αφθονίδη, το πρώτο παλάτι του βασιλικού ζεύγους Όθωνα και Αμαλίας κατά την περίοδο 1836–1843, πριν από την ανέγερση των νέων ανακτόρων, τη σημερινή Βουλή των Ελλήνων, και τη μετεγκατάστασή τους εκεί. Το δεύτερο, όμορο, κτήριο είναι η οικία Κωνσταντίνου Στ. Βούρου, του υιού του Σταματίου Δεκόζη Βούρου. Το μουσείο ιδρύθηκε το 1973 και υποδέχτηκε το κοινό για πρώτη φορά το 1980. Ιδρυτής του υπήρξε ο Λάμπρος Ι. Ευταξίας, ο οποίος ήταν διοικητής του Ιδρύματος Σταματίου Δεκόζη Βούρου και ενίσχυσε το έργο του από το κληροδότημα του θείου του Αλέξανδρου Κ. Βούρου. Για τον λόγο αυτόν, το μουσείο φέρει τα ονόματα των δύο γενών, Ευταξία και Βούρου. 

Η Άρτεμη Σκουμπουρδή άρχισε την ξενάγησή της μεταφέροντάς μας στην εποχή της δημιουργίας του νέου ελληνικού κράτους, στην άφιξη του νεαρού βασιλιά Όθωνα στην Ελλάδα το 1833 και στην ανακήρυξη της Αθήνας ως επίσημης πρωτεύουσας το 1834. Στη συνέχεια αρχίσαμε την περιδιάβασή μας στις αίθουσες του μουσείου που αποτέλεσαν τη βασιλική κατοικία του Όθωνα και της Αμαλίας, και σήμερα φιλοξενούν πλήθος προσωπικών αντικειμένων του βασιλικού ζεύγους, επίπλων και έργων τέχνης. Η συλλογή του μουσείου περιλαμβάνει πίνακες και χαρακτικά έργα, μικροαντικείμενα, ενθυμήματα και κειμήλια, μουσικά όργανα, κρύσταλλα, πορσελάνες και σκεύη καθημερινής χρήσης, βιβλία, έγγραφα της εποχής και χάρτες. 

Ξεχωριστή «στάση» στην ξενάγησή μας αποτέλεσε η Αίθουσα του Θρόνου, με τον θρόνο του Όθωνα και τον εντυπωσιακό πολυέλαιο που τον φωτίζει, δημιουργώντας εικόνες από τους βασιλικούς χορούς και τις κοινωνικές εκδηλώσεις που πραγματοποιούνταν εκεί και συγκέντρωναν κάποιους από τους πρωταγωνιστές της Επανάστασης, πλήθος πολιτικών και μέλη της αθηναϊκής αστικής τάξης που άρχισε να δημιουργείται στη νέα πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Σε μία γωνία αυτής της αίθουσας φαίνεται πως, κατά τη διάρκεια ενός χορού, στεκόταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο οποίος, παρακολουθώντας τον συναγωνιστή του Δημήτρη Πλαπούτα να χορεύει τσάμικο με την παραδοσιακή φουστανέλα και να πετά στον αέρα με ενθουσιασμό τα τσαρούχια του, τού φώναξε: «Μήτρο, σιγά! Σιγά τον πολυέλαιο!». Την ιδιαίτερη προσοχή όλων μας προσέλκυσε, επίσης, η αίθουσα στην οποία φιλοξενείται το γραφείο του Όθωνα, στο οποίο ο βασιλιάς συνήθιζε να στέκεται όρθιος και να μελετά, να γράφει και να υπογράφει τα σημαντικά έγγραφα κατά τη διάρκεια της άσκησης των καθηκόντων του.

Στη συνέχεια προχωρήσαμε στο πλαϊνό κτήριο, το μέγαρο του Λάμπρου Ευταξία, το οποίο συνδέεται εσωτερικά με το «Παλαιό Παλάτι». Ο Λάμπρος Ευταξίας (1905–1996), μαικήνας της Αθήνας του 20ού αιώνα, ήταν πολιτικός, συλλέκτης έργων τέχνης και ευεργέτης. Στην αίθουσα υποδοχής της οικίας του σύχναζαν σημαντικοί πολιτικοί των μέσων του 20ού αιώνα, καθώς και οικονομικοί παράγοντες και άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, οι οποίοι ρύθμιζαν τις τύχες της χώρας κατά την περίοδο αυτή της ελληνικής ιστορίας. Η Συλλογή του Ευταξία περιλαμβάνει έργα τέχνης με θέματα που σχετίζονται, κυρίως, με την Αθήνα, τον βασιλιά Όθωνα, τον Λόρδο Βύρωνα, και δωρήθηκε από τον ίδιο στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι η ξενάγηση της Άρτεμης Σκουμπουρδή, εκτός από την αναβίωση της εποχής του Όθωνα, μας έδωσε την ευκαιρία να διαμορφώσουμε μια εικόνα της περιοχής που βρίσκεται το μουσείο, καθώς και της θέσης της πλατείας Κλαυθμώνος στον ιστό της πόλης. Η πλατεία Κλαυθμώνος έχει, επίσης, τη δική της διαδρομή μέσα στον χρόνο, η οποία καταγράφεται, πέρα από τις αλλαγές στην όψη της, και στα επτά ονόματα που έχει λάβει: πλατεία Αισχύλου, πλατεία των Κήπων του Παλαιού Παλατιού, πλατεία Νομισματοκοπείου, 25ης Μαρτίου, Δημοκρατίας, Κλαυθμώνος και, τελικά, πλατεία Εθνικής Συμφιλιώσεως. 

Η συνέχεια της περιπλάνησής μας στην Αθήνα του 19ου αιώνα ήρθε με τη δεύτερη ξενάγηση του 4ου κύκλου, στην πλατεία Δημαρχείου. Όπως και η πλατεία Κλαυθμώνος, η πλατεία στην οποία βρίσκεται το Δημαρχείο Αθηνών έχει αλλάξει πολλές ονομασίες, χρήσεις και όψεις. Αρχικά ονομάστηκε πλατεία Λουδοβίκου και στη συνέχεια μετονομάστηκε σε πλατεία Δημοτικού Θεάτρου, αφού στο κέντρο δέσποζε το Δημοτικό Θέατρο, το οποίο στην εποχή του θεωρείτο ένα από τα καλύτερα της Ευρώπης. Το 1939, επί δημαρχίας Κοτζιά, το θέατρο κατεδαφίστηκε, μεταπολεμικά η πλατεία έλαβε το όνομά του και τελικά, το 1977, μετονομάστηκε επίσημα σε πλατεία Εθνικής Αντίστασης. 

Η περιοχή αυτή, πριν από την Επανάσταση αλλά και στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση, ουσιαστικά βρισκόταν στα όρια της πόλης («Βορεία Άκρα») και ήταν εξοχή. Τα Χαυτεία, όπως ονομάζεται η περιοχή γύρω από τη σημερινή πλατεία Ομονοίας, πήραν το όνομά τους από το καφενείο του Δημήτριου Χαύτα, αγωνιστή της Επανάστασης, το οποίο στα μέσα και τα τέλη του 19ου αιώνα θεωρείτο εξοχικό. Στην τεράστια πλατεία που εκτεινόταν τότε περίπου από το ύψος του σημερινού Δημαρχείου μέχρι την πλατεία Κουμουνδούρου και που τότε ονομαζόταν πλατεία του Λαού, οι Αθηναίοι του 19ου αιώνα πήγαιναν για εξοχικό περίπατο την Καθαρά Δευτέρα και για να «πιάσουν» τον Μάη. Σήμερα, γύρω από την πλατεία βρίσκονται μερικά από τα πιο σημαντικά, ιστορικά κτήρια της πόλης: μεταξύ άλλων, το Μέγαρο Γεωργίου Σταύρου, ιδρυτή της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, το οποίο, έχοντας προκύψει από τη συνένωση της οικίας Δομνάνδου και του ξενοδοχείου «Αγγλία», στεγάζει μέχρι και σήμερα υπηρεσίες της Εθνικής Τράπεζας· κι ακόμη, το Μέγαρο Βασιλείου Μελά. 

Έπειτα από μια εισαγωγική περιήγηση στην πλατεία, είχαμε την ευκαιρία να επισκεφθούμε το Μέγαρο Μελά, το οποίο είναι κλειστό για το κοινό, και να απολαύσουμε τις διηγήσεις της ξεναγού μας στο υπέροχο αίθριό του. Η Βάλια Αργυρίου, ιδιαιτέρα γραμματέας του Δημάρχου Αθηναίων, εξασφάλισε την πρόσβαση στο Μέγαρο για τον Σύνδεσμο Υποτρόφων, κατόπιν συνεννόησης με την Εθνική Τράπεζα, η οποία μισθώνει το κτήριο. Το Μέγαρο περικλείεται από τις οδούς Αιόλου, Σοφοκλέους, Στρέιτ και Κρατίνου, και την εποχή της ανέγερσής του (1874) θεωρήθηκε το μεγαλύτερο αθηναϊκό ιδιωτικό κτήριο. Σε αυτό πιθανολογείται ότι λειτούργησε επί μικρό διάστημα το «Grand Hotel d’Athènes», ενώ αργότερα στεγάστηκαν εκεί για λίγο το Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών και η Αθηναϊκή Λέσχη. Τα έσοδα της χρήσης του Μεγάρου, σύμφωνα με τη διαθήκη του Β. Μελά, προσφέρονταν για την ενίσχυση του Νηπιακού Επιμελητηρίου Μελά. Μία από τις πιο γνωστές χρήσεις του Μεγάρου είναι η στέγαση του Κεντρικού Ταχυδρομείου Αθηνών (1900–1973), ενώ σήμερα στεγάζονται σε αυτό κεντρικές υπηρεσίες της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, η οποία από το 1979 το μίσθωσε και ανέλαβε την αποκατάσταση και συντήρησή του μαζί με το Νηπιακό Επιμελητήριο Μελά.

Μετά τη στάση μας στο δροσερό αίθριο του Μεγάρου Μελά και ένα σύντομο πέρασμά μας από το Μέγαρο Καρατζά της Εθνικής Τράπεζας, συνεχίσαμε την ξενάγησή μας στο Δημαρχείο Αθηνών, το οποίο άνοιξε τις πόρτες του αποκλειστικά για τον Σύνδεσμο Υποτρόφων, κατόπιν μεσολάβησης της Βάλιας Αργυρίου. Μία από τις πιο αποκαλυπτικές οπτικές εμπειρίες αυτής της επίσκεψης ήταν η «συνάντησή» μας με τη μνημειακή τοιχογραφία του Φώτη Κόντογλου στην αίθουσα που σήμερα φιλοξενεί το γραφείο του προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Αθηναίων. Η τοιχογραφία αυτή, η οποία κοσμεί περιμετρικά το άνω μέρος των τεσσάρων τοίχων της αίθουσας, ως άλλη ζωφόρος, απεικονίζει μερικές από τις σπουδαιότερες μορφές της ελληνικής ιστορίας: μυθολογικούς ήρωες, όπως τον Θησέα, ιστορικά πρόσωπα της αρχαιότητας, όπως τον Φίλιππο τον Μακεδόνα και τον Μέγα Αλέξανδρο, φιλοσόφους, βυζαντινούς αυτοκράτορες, όπως τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, αγίους, αγωνιστές της Επανάστασης, αλλά και ιστορικά γεγονότα. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι το 1937 το Δημοτικό Συμβούλιο ανέθεσε στον Φώτη Κόντογλου και τον Γεώργιο Γουναρόπουλο τη φιλοτέχνηση των εσωτερικών χώρων του κτηρίου. Ο Γουναρόπουλος κόσμησε την αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου, η οποία διαθέτει και εξώστη, με μια σύνθεση που καταλαμβάνει 113 τετραγωνικά μέτρα τοίχου και αναπαριστά την ιστορία της πόλης των Αθηνών στους αρχαίους χρόνους, κάνοντας χρήση της λαμπερής τεχνικής της ελαιώδους τοιχογραφίας. Η ξενάγησή μας ολοκληρώθηκε στην αίθουσα τελετών του Δημαρχιακού Μεγάρου, όπου είχαμε την ευκαιρία να δούμε τη συλλογή με τα μικρά ομοιώματα-κούκλες όλων των δημάρχων της πόλης των Αθηνών, να ποζάρουμε για την ομαδική αναμνηστική φωτογραφία και να απολαύσουμε τη φιλοξενία των συνεργατών του δημάρχου Αθηναίων με ένα αποχαιρετιστήριο κέρασμα.

Οι μεστές ξεναγήσεις της Άρτεμης Σκουμπουρδή, με πλήθος παραπομπών στις πηγές και διανθισμένες με ανεκδοτολογικά στοιχεία, διατήρησαν αμείωτο το ενδιαφέρον όλων των συμμετεχόντων στις δύο συναντήσεις μας και αποτελούν ένα χρονογράφημα της εποχής το οποίο συναγωνίζεται με αξιώσεις τις διηγήσεις του «Αθηναιογράφου» Δημήτριου Καμπούρογλου. Η περιήγησή μας στις δύο πλατείες ανέδειξε μία πλευρά της Αθήνας που, πολλοί από εμάς, είτε την αγνοούμε είτε τείνουμε να την ξεχάσουμε. Η Αθήνα, πέρα από την αρχαιοελληνική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και οθωμανική κληρονομιά της, έχει και μία αξιοσημείωτα όμορφη πρόσφατη –νεότερη και σύγχρονη– ιστορία, η οποία συμπίπτει με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους και τη θέση της ως πρωτεύουσάς του. Κατοικημένη αδιάλειπτα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φέρει με αξιοπρέπεια και μεγαλείο τα σημάδια του ιστορικού χρόνου και καταλαμβάνει τη θέση της ανάμεσα στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.


(H Ελένη Σπυράκου είναι υποψήφια διδάκτωρ Φιλοσοφίας στον Τομέα Φιλοσοφίας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.) 


Φωτογραφίες: Νίκος Καραλής, Γιώργος Καστής, Νώντας Μπικάκης, Βάλια Αργυρίου

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Το αίθριο του Μεγάρου Μελά
Τμήμα της τοιχογραφίας του Φώτη Κόντογλου στο σημερινό γραφείο του προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Αθηναίων
Άποψη από το εσωτερικό του Δημαρχιακού Μεγάρου
Η αίθουσα του Δημοτικού Συμβουλίου φιλοτεχνημένη από τον Γεώργιο Γουναρόπουλο
Η ξεναγός μας, Άρτεμη Σκουμπουρδή, επί τω έργω, μαζί με μέλη του Συνδέσμου στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών
Ανάμεσα στα εκθέματα, πορτρέτο του Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, πατέρα του Όθωνα
Η αίθουσα υποδοχής της οικίας του Λάμπρου Ευταξία στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών
Ομοιώματα δημάρχων στην αίθουσα τελετών του Δήμου Αθηναίων
Τμήμα της αίθουσας τελετών του Δημαρχιακού Μεγάρου

Κορυφή της σελίδας