Ο Σπινόζα και ο σπινοζισμός
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΛΕΝΗ ΣΠΥΡΑΚΟΥ

Pierre-François Moreau, Ο Σπινόζα και ο σπινοζισμός, μτφρ. Φώτης Σιάτιστας, επιστ. επιμ. Δημήτρης Αθανασάκης (Αθήνα: Ι. Σιδέρης, 2016), 152 σελ. ISBN 978-9600806939


Το έργο του Pierre-François Moreau Ο Σπινόζα και ο σπινοζισμός [Spinoza et le spinozisme], το οποίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης σε μετάφραση του Φώτη Σιάτιστα, υπό την επιστημονική επιμέλεια του Δημήτρη Αθανασάκη, επίκουρου καθηγητή Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ και μέλους του Συνδέσμου Υποτρόφων, παρουσιάζει με ευσύνοπτο τρόπο τους βασικούς σταθμούς στη ζωή και το έργο του Μπαρούχ Σπινόζα, καθώς και τα κεντρικά ζητήματα του έργου του και τις προσλήψεις αυτού στους αιώνες που ακολούθησαν. Απευθύνεται τόσο σε ειδικούς στη φιλοσοφία του Σπινόζα, καθώς αποκαθιστά κάποια ζητήματα χρονολόγησης του σπινοζικού έργου και το εντάσσει με ενάργεια στην εποχή και το πολιτισμικό περιβάλλον στο οποίο έζησε ο Σπινόζα, αλλά και σε μη ειδικούς οι οποίοι αναζητούν μια σύντομη εισαγωγή στα βασικά σημεία της σπινοζικής σκέψης.

Η ζωή και το έργο του Σπινόζα τοποθετούνται στο ιστορικό, κοινωνικοπολιτικό και θρησκευτικό πλαίσιο που περιβάλλει τις Κάτω Χώρες του 17ου αιώνα και φωτίζονται μέσω των κληρονομιών και αντιφάσεων που συνιστούν το περιβάλλον αυτό. Εξαρχής τίθεται το ζήτημα της αξιολόγησης των διαφόρων πηγών σχετικά με τον Σπινόζα και της αποτίμησης των αποκλίσεων που παρατηρούνται μεταξύ των μελετητών. Επιπλέον, γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην παιδεία που έλαβε ο Σπινόζα, στην επιρροή των θρησκευτικών ζυμώσεων που συντελούνται στην εποχή του και, κυρίως, στη «συνομιλία» του με τον καρτεσιανισμό.

Το έργο του Σπινόζα περιλαμβάνει λιγότερα από δέκα έργα, τα περισσότερα ανολοκλήρωτα και ανέκδοτα ώς τον θάνατό του. Μεταξύ αυτών, η Πραγματεία για τη διόρθωση του νου, η Θεολογικοπολιτική πραγματεία, η Ηθική, η Πολιτική πραγματεία. Ο Moreau μάς παρουσιάζει τα βασικά σημεία και τη μέθοδο της σπινοζικής σκέψης, όπως αυτή εκδιπλώνεται στο σύνολο του έργου του, σκέψης η οποία μας προσφέρει «ένα εξαιρετικό παράδειγμα για να κατανοήσουμε τι είναι οι μετασχηματισμοί ενός φιλοσοφικού συστήματος». 

Ο Σπινόζα θεωρείται από τους μελετητές ένα εξέχον σημείο αναφοράς στην ιστορία της ελευθερίας και της ελεύθερης σκέψης στις Κάτω Χώρες. Τη φιλοσοφία του τη διατρέχουν κάποιες κεντρικές θέσεις, οι οποίες φαίνεται να επαναλαμβάνονται από το ένα έργο στο άλλο: η ενότητα της ανθρώπινης φύσης, η οποία θεμελιώνει ένα άμεσα πολιτικό επιχείρημα υπέρ της ελευθερίας· η μη αναγωγιμότητα της αρετής στην επιστήμη· το ζήτημα της δύναμης της γνώσης έναντι της εξουσίας των παθών· η ανάδειξη της σπουδαιότητας της ειρήνης, της ασφάλειας και της πολιτικής ελευθερίας. 

Μια σειρά διαφιλονικούμενων ζητημάτων αναφέρονται συγκεντρωτικά και αφορούν βασικές σπινοζικές έννοιες, καθώς και τις διάφορες προσλήψεις του σπινοζικού έργου. Πρόκειται για το ζήτημα του αθεϊσμού και το νόημα που αποδίδει ο Σπινόζα στην έννοια του Θεού, καθώς και για τον αποδιδόμενο στον Σπινόζα υλισμό, την αναβάθμιση του σώματος και της έκτασης, και το υλιστικό εγχείρημα προσέγγισης της ψυχής και του κατηγορήματος της σκέψης. Περιλαμβάνονται επίσης η σχέση ντετερμινισμού και αυτεξούσιου, καθώς και η εξισορρόπηση μεταξύ τους. Τέλος, γίνεται αναφορά στην απόδοση χαρακτηριστικών μυστικισμού στη φιλοσοφία του Σπινόζα. 

Η πρόσληψη του έργου του Σπινόζα αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην κριτική της Θεολογικοπολιτικής πραγματείας και, κυρίως, στην υπεράσπιση εκ μέρους του Σπινόζα της ελευθερίας της συνείδησης, καθώς και στην κριτική της Ηθικής για το ζήτημα της σχετικότητας του καλού και του κακού. Μεγάλο επίσης θέμα αντιπαράθεσης αποτελεί η μεταφυσική, ιδίως η ενότητα της υπόστασης και της αναγκαιοκρατίας. Εκτός από επικριτές, ωστόσο, ο Σπινόζα είχε και ένθερμους υποστηρικτές, επιστήμονες και χριστιανούς. Επιπλέον, η πρόσληψη του σπινοζισμού συνδέθηκε με τη διάλυση του καρτεσιανισμού και των σχέσεών του με τον καλβινισμό. 

Η σπινοζική φιλοσοφία κατηγορήθηκε συχνά για πανθεϊσμό, αλλά και ερμηνεύτηκε υπό το πρίσμα του καβαλισμού. Μπορούμε, επίσης, να μιλάμε για νεοσπινοζισμό στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα και για ανάπτυξη μιας νέας σπινοζικής κληρονομιάς στον κύκλο των Εγκυκλοπαιδιστών. Η διαμάχη του πανθεϊσμού συναντάται και στη Γερμανία, κυρίως στο τέλος του 18ου αιώνα (Lessing, Mendelssohn, Jacobi), από την οποία αντλούν μιαν ανανεωμένη προσέγγιση του Σπινόζα οι Ρομαντικοί, ο Goethe, ο Hegel, ο Schopenhauer, ο Marx, ο Nietzsche. Στη σφαίρα επιρροής και πρόσληψης της σπινοζικής σκέψης προστίθενται η Εκλεκτική Σχολή στη Γαλλία τον 19ο αιώνα, οι ποικίλες λογοτεχνικές αναγνώσεις του Σπινόζα ως λογοτεχνικού πλέον προσώπου μέχρι και τον 20ό αιώνα, ο ιουδαϊσμός τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η ψυχανάλυση τον 20ό αιώνα.

Ο Moreau καταλήγει ότι ο καταλληλότερος χαρακτηρισμός για τον σπινοζισμό είναι εκείνος του «απόλυτου ρασιοναλισμού», καθώς το πραγματικό είναι ολότελα κατανοητό. Ο ρασιοναλισμός του Σπινόζα είναι επίσης «ιστορικός», καθώς στοχάζεται την ιστορική παραγωγή των κανόνων αλήθειας και την ιστορία της ελευθερίας, αλλά και «στρατευμένος», καθώς στοχεύει στην ειρήνη, την ασφάλεια και την πολιτική ελευθερία για όλους τους ανθρώπους και την απελευθέρωση της ψυχής τους. 


(Η Ελένη Σπυράκου είναι υποψήφια διδάκτωρ Φιλοσοφίας στον Τομέα Φιλοσοφίας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.)

 


..