Η μουσική της Θεσσαλονίκης στις [+]ΗΧΗΣΕΙΣ του Βορρά
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
   

Οι εκδηλώσεις στην πόλη της Θεσσαλονίκης από τον Σύνδεσμο Υποτρόφων Ιδρύματος Ωνάση συνεχίστηκαν με μια συναυλία στην Αίθουσα Μελίνα Μερκούρη του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης στις 12 Φεβρουαρίου 2017. Η συναυλία διοργανώθηκε στο πλαίσιο του θεσμού των Συνηχήσεων, ο οποίος πραγματοποιείται με επιτυχία τα τρία τελευταία χρόνια στην Αθήνα και ήρθε και για πρώτη φορά στη Θεσσαλονίκη. Οι δύο εκδηλώσεις, στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, συνδέθηκαν θεματικά μέσα από ένα μουσικό «ταξίδι» χωρίς σύνορα. Με αφετηρία την υπέρβαση στη ζωή και την τέχνη, ποιητές και μουσικοί ένωσαν δυνάμεις για να ένα ταξίδι στον χρόνο και στις ιστορίες πόλεων και ανθρώπων. Η συναυλία στη συμπρωτεύουσα είχε θέμα: «Μουσική της Θεσσαλονίκης: Aπό τη δυτική λόγια μουσική του 19ου αιώνα στον μεταμοντερνισμό του σήμερα». 

Τη βραδιά προλόγισαν ο Κώστας Χάρδας (επίκουρος καθηγητής Συστηματικής Μουσικολογίας στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), ο Χαράλαμπος Λεφάκης (πρόεδρος ΔΣ του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης) και ο υπογράφων. Οι μουσικοί που πλαισίωσαν την εκδήλωση ήταν η μετζοσοπράνο Αγγελική Καθαρίου, υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση, και τα μέλη της ορχήστρας δωματίου Contatempo υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση Βλαδίμηρου Συμεωνίδη: Κωνσταντίνος Καπάνταης (βιολί), Χριστίνα Κατίδου (πιάνο), Κωνσταντίνος Παυλάκος (βιολί), Θανάσης Σουργκούνης (βιόλα) και Ναυσικά Τσάρα (φλάουτο). Τις προγραμματικές δηλώσεις προμήθευσαν οι ίδιοι οι συνθέτες, όπου αυτό ήταν δυνατόν, και οι μουσικολόγοι Ξένια Θεοδωρίδου, Σαβίνα Κωχ και Κώστας Τσούγκρας. 

Η αφετηρία αυτού του μουσικού ταξιδιού χωρίς σύνορα ξεκίνησε με το έργο Die Karthause του συνθέτη Δημήτριου Λάλα (1848‒1911), μαθητή και συνεργάτη του Richard Wagner. Με την εγκατάσταση του Λάλα στη Θεσσαλονίκη, η δυτική λόγια μουσική σταδιακά έγινε μέρος της τοπικής υψηλής κουλτούρας. Στις συνθέσεις του Λάλα ακούγονται ερεθίσματα από τη δυτική κλασική παράδοση, τα οποία ενσωματώνονται ολοένα και πιο ευδιάκριτα στις δομές ενός αναδυόμενου μουσικού ιδιώματος που αγκάλιασε την «ανατολίτικη» αρμονία και μελωδία. 

Στη συνέχεια, ακούστηκαν τρία έργα του Αιμίλιου Ριάδη (1880‒1935): Salonique, Άφκιαστο κι αστόλιστο και Γαρυφαλλιά. Ο Αιμίλιος Ριάδης, επίδοξος πρωτοπόρος, εμπνεύστηκε από τη διδασκαλία του Δημήτριου Λάλα και τη μουσική του Debussy και του Ravel, για να αναπτύξει μια εκλεκτική μουσική γλώσσα που αργά αλλά σταθερά κατέκτησε τις αίθουσες συναυλιών, ενώ μεταμόρφωσε και ψυχαγώγησε τις μουσικές προτιμήσεις του ευρύτερου κοινού σε όλη τη Βόρεια Ελλάδα. Με τον γυρισμό του στη Θεσσαλονίκη, συμμετείχε ενεργά στη μουσική ζωή και εκπαίδευση της πόλης, διδάσκοντας στο Κρατικό Ωδείο. Μεταξύ άλλων, διαπότισε τη μουσική του με μουσικά στοιχεία εμπνευσμένα από την τέχνη του δυτικού lied, από αρμονικά στοιχεία του γαλλικού ιμπρεσιονισμού, του ελληνο-οθωμανικού αστικού και λαϊκού τραγουδιού, καθώς και από τη μουσική (τουρκική, σλαβική και σεφαραδίτικη) που άκουγε στην πολυπολιτισμική γενέτειρά του, τη Θεσσαλονίκη. 

Στη συνέχεια του πρώτου μέρους ακούστηκε Το τραγούδι του Μαρσύα (1931) του Δημήτριου Θέμελη, έργο το οποίο διακατέχεται από έναν συνδυασμό βαθιάς ψυχαγωγικής φορμαλιστικής διάθεσης με μια βιωματική πρόταση αφομοίωσης του ήχου ως διασκέδασης, χαρακτηριστικό που διακρίνει τη μουσική παραγωγή του συνθέτη. Ακολούθησε η Σονατίνα για φλάουτο του Κώστα Νικήτα (1940‒1989) σε εξαιρετική προσωπική ερμηνεία της Ναυσικάς Τσάρα, ένα έργο από την πρώιμή του περίοδο, το συνθετικό ύφος της οποίας, σύμφωνα με τον συνθέτη και μουσικολόγο Κώστα Τσούγκρα, παραπέμπει σε έναν όψιμο νεοκλασικισμό, όπου οι αυστηρές κλασικές μορφές, οι απλές ρυθμικές αξίες, τα ευδιάκριτα μοτίβα και η μετρική περιοδικότητα συνδυάζονται με μια διάφανη και εύηχη αρμονία που βασίζεται κυρίως στα καθαρά διαστήματα.

Το πρώτο μέρος έκλεισαν τα Τέσσερα τραγούδια για μετζοσοπράνο και πιάνο σε ποίηση Κ. Καβάφη (1956) του Χρήστου Σαμαρά, ενός από τους πιο επιδραστικούς συνθέτες της πόλης λόγω της πλουσιότατης συνθετικής του παραγωγής και του εκπαιδευτικού του έργου. Τα Τέσσερα τραγούδια, ερμηνευμένα άψογα από την Αγγελική Καθαρίου και τη Χριστίνα Κατίδου, έφεραν στο προσκήνιο την περιγραφή του ίδιου του συνθέτη για τα συγκεκριμένα έργα: το κοινό γέμισε τη διαδρομή του νου και της υπόστασής του με ηχο-γνώσεις, ηχο-εμπειρίες που έδωσαν περιεχόμενο και μορφή στα συναισθήματά τους, εγερμένα από την ποίηση του Καβάφη, με τη δύναμη του λόγου να έρχεται δραματικά σε θέση ή αντίθεση με τις βαθιές πτυχώσεις των νοημάτων των ποιημάτων.

Το δεύτερο μέρος ξεκίνησε με το Ιntermedio (Double flame) (1960) του Μιχάλη Λαπιδάκη, διευθυντή του Εργαστηρίου Σύγχρονης Μουσικής του ΑΠΘ. Το έργο, γραμμένο για βιόλα και βιολί, διακρίνεται από ιδιαίτερο δυναμισμό, τον οποίο ο μουσικολόγος Κώστας Χάρδας θεωρεί αντιπροσωπευτικό των εξπρεσιονιστικών χειρονομιών και της γραμμικής αφηγηματικότητας της μουσικής του συνθέτη. Στη συνέχεια, ο βιολίστας Θανάσης Σουργκούνης έδωσε μια μνημειώδη ερμηνεία στο έργο για σόλο βιόλα ...anD… (1965) του συνθέτη Δημήτρη Παπαγεωργίου, ενός ιδιαίτερα απαιτητικού έργου, η εσωτερική λειτουργία του οποίου βασίζεται σε μιαν άκρως εγκεφαλική, σχεδόν αυτοαναφορική προσέγγιση. Η σύνθεση ανήκει σε μια σειρά έργων που, τα τελευταία χρόνια, εξερευνούν μια τεχνική διαρκούς επαναδιατύπωσης και διαπλοκής του μουσικού υλικού, η οποία, έχοντας ως αφετηρία απλά δομικά στοιχεία, δημιουργεί πολύπλοκες δομές και αποκαλύπτει συνεχώς νέες προοπτικές και δυνατότητες οργάνωσης της μορφής. 

Οι τρεις συνθέτες με τους οποίους ολοκληρώθηκε η εκδήλωση διδάσκουν σύνθεση στο Κρατικό Ωδείο. Οι 12 παραλλαγές για πιάνο πάνω σε ένα θέμα Ν (1961) του Κώστα Σιέμπη ήταν ένα έργο με έντονη εσωτερική εκφραστικότητα αλλά απλό στην υφή και στην αρμονία, λόγω του ότι απευθυνόταν σε σπουδαστές της Μέσης Σχολής στο πιάνο. Στη συνέχεια, ακούστηκε το έργο του Κώστα Τσούγκρα Διαθέσεις για βιολί και πιάνο (1966), το οποίο ήταν μια προσπάθεια αποτύπωσης πέντε διαφορετικών ψυχικών καταστάσεων –ανησυχία, άγχος, προσμονή, θυμός, ηρεμία– του ίδιου ατόμου. Το έργο αποτελείτο από συνδεόμενα μεταξύ τους έργα-μινιατούρες, εκτελούμενα σε σειρά χωρίς διακοπή, τα οποία αντικατόπτριζαν επιτυχώς τις προαναφερόμενες ψυχικές καταστάσεις μέσω διαφοροποίησης της μουσικής υφής, του χαρακτήρα και της διάρθρωσης των μικρομορφών των έργων, ενώ η φθογγική δομή και ο μοτιβικός πυρήνας τους παρέμεναν σταθεροί. 

Το τελευταίο έργο που ακούστηκε ήταν το Labirintus for Mezzo Soprano and CD, έργο 78 του συνθέτη Λεόντιου Χατζηλεοντιάδη (1966), το οποίο ανήκει στην τελευταία περίοδο του συνθέτη, που έχει ως επίκεντρό της τον χώρο της βιομουσικής. Ο λαβύρινθος του νου, όπως ξετυλίγεται στο θεατρικό κείμενο 4.48 Ψύχωση της Sarah Kane, γίνεται το περιβάλλον, η κανονικότητα («…this is becoming my normality») που προσδιόρισε το μουσικό σκηνικό του έργου. Οι ψυχολογικές μεταλλαγές έδωσαν ζωή στους χαρακτήρες ενός φανταστικού μουσικού θεάτρου, το οποίο έφερε στο προσκήνιο η μοναδική ερμηνεία της Αγγελικής Καθαρίου, αποσπώντας το ενθουσιώδες χειροκρότημα της κατάμεστης Αίθουσας Μελίνα Μερκούρη.

Ενώ οι μέχρι τώρα έρευνες, ημερίδες και συμπόσια του Συνδέσμου είχαν, ως επί το πλείστον, επικεντρωθεί στον βαλκανικό ή και ανατολίτικο χαρακτήρα της πόλης, ήταν πλέον καιρός να αναδειχθεί και ο ευρωπαϊκός της χαρακτήρας στον τομέα της μουσικής σύνθεσης, να αναγνωριστεί η προσφορά των συνθετών της, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, και οι φιλόμουσοι της Θεσσαλονίκης να έρθουν απευθείας σε επαφή με τους συνθέτες της πόλης τους, αρκετοί από τους οποίους τίμησαν την εκδήλωση με την παρουσία τους. 

Η Θεσσαλονίκη αποτελεί έναν ζωντανό καλλιτεχνικό χώρο εναπόθεσης ελπίδας και προοπτικής για πολλούς νέους. Είναι ευχή όλων, συνθετών, συντελεστών και, φυσικά, του φιλόμουσου κοινού της συμπρωτεύουσας, η πρωτοβουλία του Συνδέσμου Υποτρόφων Ιδρύματος Ωνάση για μια συναυλία με έργα συνθετών της πόλης να επαναληφθεί και τον επόμενο χρόνο και ‒γιατί όχι;‒ να καθιερωθεί ο θεσμός των Συνηχήσεων και στον βορρά. 


(Ο Γιώργος Αθανασόπουλος είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο πεδίο της Εθνομουσικολογίας/Μουσικής Ψυχολογίας στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΑΠΘ.)

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση

Κορυφή της σελίδας