Δημιουργικότητα και Κοινωνία
ΑΠΟΔΟΣΗ: ΛΗΔΑ ΜΠΟΥΖΑΛΗ
Πέντε άνθρωποι της τέχνης και της δημιουργίας συζήτησαν στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης για τον ρόλο του καλλιτέχνη στις σύγχρονες κοινωνίες
Πέντε άνθρωποι της τέχνης και της δημιουργίας συζήτησαν στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης για τον ρόλο του καλλιτέχνη στις σύγχρονες κοινωνίες
(Από αριστερά) Η Nancy Spector, ο Alex Atala, ο Eli Reed, ο Philip Gourevitch και η Azar Nafisi
(Από αριστερά) Η Nancy Spector, ο Alex Atala, ο Eli Reed, ο Philip Gourevitch και η Azar Nafisi
Η συγγραφέας Azar Nafisi με τον σεφ Alex Atala
Η συγγραφέας Azar Nafisi με τον σεφ Alex Atala
Αριστερά η Nancy Spector, στο κέντρο ο Eli Reed και δεξιά ο συντονιστής Philip Gourevitch
Αριστερά η Nancy Spector, στο κέντρο ο Eli Reed και δεξιά ο συντονιστής Philip Gourevitch
Η επιμελήτρια μουσείων Nancy Spector
Η επιμελήτρια μουσείων Nancy Spector
Ο φωτογράφος Eli Reed με τον  συντονιστή Philip Gourevitch
Ο φωτογράφος Eli Reed με τον συντονιστή Philip Gourevitch
Ο Βραζιλιάνος σεφ Alex Atala
Ο Βραζιλιάνος σεφ Alex Atala
Η Ιρανή συγγραφέας Azar Nafisi
Η Ιρανή συγγραφέας Azar Nafisi
   

Τέσσερις προσκεκλημένοι, διακεκριμένοι ο καθένας στο δικό του πεδίο αλλά με μια κοινή αγάπη: τη δημιουργικότητα. Συναντήθηκαν στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης στις 15 Νοεμβρίου 2016 για μια συζήτηση με θέμα: «Ο ρόλος του καλλιτέχνη στην κοινωνία». Συντονιστής ήταν ο συγγραφέας και αρθρογράφος στο περιοδικό The New Yorker Philip Gourevitch. Απέναντί του κάθισαν η Ιρανή συγγραφέας Azar Nafisi, η Αμερικανίδα επιμελήτρια μουσείων Nancy Spector, ο Αμερικανός φωτογράφος Eli Reed και ο Βραζιλιάνος σεφ Alex Atala. 


«Διοργανώνετε καλλιτεχνικές εκθέσεις με έργα σύγχρονης τέχνης, πολλά από τα οποία είναι θεωρητικά ή αφηρημένα ή αβανγκάρντ», είπε ο συντονιστής Philip Gourevitch απευθυνόμενος στη Nancy Spector. «Πώς συνδέεται ο κόσμος της τέχνης με τον πεζό, τον "γήινο" κόσμο στον οποίο ζουν οι περισσότεροι άνθρωποι; Πώς κατορθώνει να επηρεάζει την κοινωνία, πέρα από μια μικρή ελίτ που έλκεται από τα εικαστικά δρώμενα και τα παρακολουθεί;»

Nancy Spector: «Το ερώτημα της σχέσης τέχνης και ζωής απασχολεί την Ευρώπη τουλάχιστον από τη δεκαετία του ’50. Ανέκαθεν οι καλλιτέχνες προσπαθούν να βρουν έναν τρόπο να λειτουργούν μέσα στον πραγματικό κόσμο πέρα από τα όρια των μουσείων και των γκαλερί. Το 2009, στο Γκούγκενχαϊμ, επιμελήθηκα την έκθεση του Γερμανού καλλιτέχνη Tino Sehgal. Είχαμε όλο το μουσείο στη διάθεσή μας και δεν υπήρχε ούτε ένα αντικείμενο μέσα στον χώρο. Η έκθεση βασιζόταν στην ανθρώπινη επικοινωνία. Οι επισκέπτες έφθαναν στο μουσείο, και στο ισόγειο τους υποδεχόταν μια ομάδα παιδιών που τους ρωτούσε ποια άποψη είχαν για την έννοια της προόδου. Στη συνέχεια, οι επισκέπτες συναντούσαν εφήβους και η συζήτηση συνεχιζόταν ώς τον τελευταίο όροφο, όπου τους υποδέχονταν οι ηλικιωμένοι. Βάση της "έκθεσης" αποτέλεσε η βαθιά πίστη στις αρχές της βιωσιμότητας, στην εξοικονόμηση των φυσικών πόρων, καθώς και η άποψη ότι ίσως ο κόσμος δεν χρειάζεται πια άλλα αντικείμενα. Είμαι σίγουρη ότι θα μπορούσαμε να αντικρούσουμε αυτό το επιχείρημα και δεν θα ήθελα να πετάξω στα σκουπίδια εκ προοιμίου κάθε υπέροχο έργο τέχνης που δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη. Όμως ήταν ένα έργο πολύ συγκινητικό. Μάλιστα το μουσείο το αγόρασε και υπάρχει ως ιδέα που μπορεί να ξαναπαρουσιαστεί. Η ανθρώπινη ενέργεια από μόνη της είναι έργο τέχνης». 

 Philip Gourevitch (απευθυνόμενος στον Eli Reed): «Το έργο σας αποτελεί αναπαράσταση της πραγματικότητας όπως τη βλέπετε μια δεδομένη στιγμή. Βρίσκεστε ακριβώς δίπλα στα γεγονότα τη στιγμή που συμβαίνουν. Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στην εμπειρία αυτήν και στο τελικό αποτέλεσμα, τη φωτογραφία;» 

– Eli Reed: «Στην πραγματικότητα είμαι ντροπαλός, όμως εάν θέλεις να καταπιαστείς με ένα θέμα, να βρεθείς κοντά στα γεγονότα, πρέπει να πας επιτόπου, όσο και αν αυτό σε τρομάζει, και να μη μείνεις μόνο στην επιφάνεια. Όταν εισχωρήσεις κάτω από την επιφάνεια, τότε τα πράγματα αρχίζουν να αποκτούν ενδιαφέρον. Τότε αρχίζεις να αφηγείσαι ιστορίες που πρέπει να ακουστούν».

Philip Gourevitch: «Η ιδέα του να βρίσκεται κανείς στο κέντρο των γεγονότων είναι πολύ διαφορετική για εσάς ως συγγραφέα. Στην αρχή του βιβλίου σας Republic of Imagination, περιγράφετε μια συνάντηση που ουσιαστικά θίγει το ζήτημα των σχέσεων του κοινού με τον καλλιτέχνη». 

Azar Nafisi: «Περιγράφω ένα περιστατικό στο Σιάτλ. Ένας νεαρός (προφανώς Ιρανός) περίμενε στην ουρά για αυτόγραφο και φθάνοντας μπροστά μου μού είπε: "Χάνεις τον καιρό σου. Αυτοί οι άνθρωποι –οι Αμερικανοί– δεν νοιάζονται για όσα έχουμε υποστεί για χάρη των βιβλίων, για το πώς φωτοτυπούσαμε εκατοντάδες σελίδες από τη Μαντάμ Μποβαρί ή τον Χάκλμπερι Φιν"». Τον πρώτο χρόνο που δίδασκα στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης είχα μια φοιτήτρια, τη Ροζιέ, πιστή μουσουλμάνα. Φορούσε τη μαντίλα της όλη της τη ζωή. Παρακολουθώντας τα μαθήματα ερωτεύτηκε τον Henry James. Ήταν όμως αντικαθεστωτική, τη συνέλαβαν και δεν την ξαναείδα αφότου έκλεισαν τα πανεπιστήμια. Μερικά χρόνια αργότερα, μια άλλη φοιτήτρια που είχε βρεθεί στη φυλακή μαζί με τη Ροζιέ μού είπε ότι την είχαν εκτελέσει, αλλά τις μέρες που πέρασαν μαζί στο κελί κουβέντιαζαν για τον Henry James και τον Scott Fitzgerald. Πολλές φορές αναρωτιέμαι: γιατί μια κοπέλα σαν τη Ροζιέ, τη στιγμή που αντιμετωπίζει την απολυτότητα του θανάτου, το μόνο που σκέφτεται είναι ο Henry James; Κάτι ανάλογο περιγράφει ο Primo Levi βγαίνοντας από το στρατόπεδο συγκέντρωσης – ότι το να διδάσκει τον Δάντη στον Γάλλο συγκρατούμενό του ήταν πιο σημαντικό από τη μερίδα του στο συσσίτιο. 

»Ο λόγος που οι άνθρωποι αντιδρούν έτσι στα έργα μυθοπλασίας είναι, όπως λέει και ο Mark Twain, ότι αγγίζουν την καρδιά μας. Εμείς στο Ιράν πηγαίναμε στη φυλακή για τα βιβλία που διαβάζαμε, ήμασταν αποκλεισμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά ο πραγματικός σύνδεσμός μας με τον κόσμο ήταν αυτοί οι λαμπροί πρεσβευτές, από τον James Baldwin ώς τον Herman Melville. Αυτό που έμαθα στο Ιράν είναι πως, όταν σου στερούν τα δικαιώματά σου, στρέφεσαι όντως στα έργα της φαντασίας και στις ιδέες».

– Philip Gourevitch (στον Alex Atala): «Προέρχεστε από το πανκ ροκ και καταλήξατε να μαγειρεύετε υπέροχα εδέσματα για ανθρώπους πρόθυμους να πληρώσουν μεγάλα ποσά για να τα απολαύσουν, μέσα σε ένα όμορφο, κομψό περιβάλλον. Φέρνετε όμως μαζί σας ένα είδος ενέργειας την οποία αντλείτε ακόμη από το παρελθόν. Πώς συνδυάζονται αυτά τα δύο;»

Alex Atala: «Ας σκεφτούμε πρώτα τι ορίζουμε ως "ακριβό". Τι είναι πολυτέλεια; Είναι το να ξοδεύεις πολλά χρήματα; Μπορεί να είναι ένα καλό κρασί, οι τρούφες, ένα μεγάλο μπέργκερ, δεν το αμφισβητώ. Όμως, επιπλέον, θέλουμε να μπορούμε να τα απολαύσουμε, να νιώθουμε χαλαροί σε ένα άνετο περιβάλλον. Το φαγητό μπορεί να μας βοηθήσει να επαναπροσδιορίσουμε τον εαυτό μας. Γιατί μπορεί να βρισκόμαστε σε έναν πολυτελή χώρο, σε μια ωραία συνάντηση με φίλους, με ένα καλό κρασί και εξαιρετικό φαγητό, αλλά να μην τα απολαμβάνουμε.

»Ας σκεφτούμε ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στο φαγητό και τη βιοποικιλότητα. Πριν από είκοσι χρόνια, είχαμε στη διάθεσή μας περιορισμένες ποικιλίες κρασιών από λίγες περιοχές του κόσμου. Σήμερα πίνουμε κρασιά από ολόκληρο τον κόσμο. Για να κατανοήσουμε το κρασί, θα πρέπει να γνωρίσουμε τη γεωγραφία, τη γεωλογία, το κλίμα αλλά και τα διαφορετικά είδη των αμπελιών. Όσο πιο ανοικτό είναι το εύρος της γεύσης μας και της διατροφής μας τόσο το καλύτερο για τον πλανήτη και για την υγεία μας. Ως άνθρωποι έχουμε τεράστια ικανότητα προσαρμογής σε νέες συνθήκες. Μπορούμε να συνεχίσουμε να παράγουμε, να καταναλώνουμε και να σπαταλάμε τρόφιμα, όπως κάνουμε σήμερα. Μπορούμε όμως να επανασυνδεθούμε με τον παλιό τρόπο ζωής των παππούδων μας και να δημιουργήσουμε το μέλλον. Να καταλάβουμε ότι οι φυσικοί πόροι δεν είναι άπειροι και να τους προστατεύσουμε.

»Τι είναι δημιουργικότητα; Δεν είναι το να κάνεις κάτι μοναδικό που δεν κάνει κανένας άλλος. Είναι το να κάνεις κάτι που κάνουν όλοι αλλά με τρόπο αναπάντεχο. Τι είναι καινοτομία; Είναι δημιουργικότητα και περισσότερη λειτουργικότητα». 

Philip Gourevitch (προς τη Nancy Spector): «Διοργανώνοντας εκθέσεις έρχεστε σε επαφή με καλλιτέχνες που δημιουργούν πράγματα που έχουν ξαναγίνει αλλά με τρόπο νέο και μοναδικό, δηλαδή με ανθρώπους που "επανεφευρίσκουν τον τροχό", κι εσείς τους συνδέετε με το ευρύ κοινό. Πώς αποφεύγετε να "εξομαλύνετε", να "συμβατικοποιήσετε" το αντισυμβατικό, αφού το μεταφέρετε σε πολλούς ανθρώπους;»

Nancy Spector: «Ενδιαφέρον ερώτημα. Πιστεύω ότι ο ρόλος του επιμελητή είναι ένας παράξενος συνδυασμός παραγωγού, διαμεσολαβητή και νεωτεριστή. Δεν είμαστε καλλιτέχνες, αλλά θα πρέπει να μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε το μέλλον και να προβλέπουμε πώς θα αντιδράσει το κοινό στο έργο που επιλέγουμε να παρουσιάσουμε. Τα είδη των εκθέσεων που έχω οργανώσει και με ελκύουν περισσότερο είναι κυρίως εκείνα που εμπλέκουν τον θεατή, επεκτείνουν τα όρια και θέτουν πολλά ερωτήματα γύρω από το τι είναι έργο τέχνης. Δεν υπάρχουν πίνακες στους τοίχους ούτε γλυπτά στο κέντρο της αίθουσας. Δουλεύω με σύγχρονους καλλιτέχνες, επομένως, και οι ίδιοι ασχολούνται με τα ζητήματα αυτά, αλλά –αναλογιζόμενη τη δουλειά μου στο Μουσείο Γκούγκενχαϊμ– δουλεύω με καλλιτέχνες όπως ο Felix Gonzalez, που παίρνουν μια αναγνωρίσιμη φόρμα και τη διαταράσσουν, δίνοντάς της νέο εννοιολογικό περιεχόμενο. Αναζητώ έργα τέχνης που σε κάποιο βαθμό μπερδεύουν το κοινό, που αλλάζουν τη γνώριμη εμπειρία και, μέσω της γοητείας και της σύγχυσης, βγάζουν πολύ σοβαρά μηνύματα».

Philip Gourevitch: «Το 1973, λίγο πριν πέσει η Χούντα στην Ελλάδα, είχα μια εμπειρία στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, όταν πήγα να παρακολουθήσω τον Προμηθέα Δεσμώτη, ένα έργο που μιλά για την τυραννία και την υποδούλωση. Ενώ έπεφτε το σκοτάδι, κατέφτασε μια ομάδα αξιωματούχων της Χούντας με τη συνοδεία τους, με περιπολικά και αστυνομικούς που έκαναν χώρο στις πρώτες σειρές για να καθίσουν οι "επίσημοι". Τότε, μέσα στο σκοτάδι, άρχισαν μερικοί από τους θεατές να φωνάζουν συνθήματα, όπως "Ελευθερία", μονολεκτικά συνθήματα, για να μην μπορούν να τους εντοπίσουν. Η στιγμή ήταν πάρα πολύ έντονη. Ο καλλιτέχνης-συγγραφέας είχε πεθάνει πριν από 2.000 χρόνια, το έργο ήταν στην πρωτότυπη γλώσσα αλλά παρέμενε ολοζώντανο, προερχόταν από μια εποχή χαμένη στο απώτατο παρελθόν, κι ωστόσο το σκηνικό όλο ήταν συγκλονιστικό. Αναρωτιέμαι πώς θα ήταν εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο σήμερα…»

Azar Nafisi: «Το θαυμαστό με τη σημαντική τέχνη είναι το πώς συνδέει το τώρα με το παρελθόν, πώς αποκαλύπτει το παρόν και ταυτόχρονα προβλέπει το μέλλον. Επιπλέον, ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που πετυχαίνει είναι ότι δημιουργεί συνέχεια. Μπορεί να μη γνωρίζουμε τίποτα για τον Αισχύλο ή τον Ευριπίδη, αλλά ως άνθρωποι νιώθουμε ακριβώς όπως είχε νιώσει κάποιος πριν από 2.000 χρόνια.

»Νομίζω ότι η φαντασία δεν είναι σημαντική επειδή αντιστέκεται σε ένα πολιτικό σύστημα – στα έργα τέχνης, η αντίσταση είναι οντολογική, όχι πολιτική, γι' αυτό και ο James Baldwin λέει: "Οι καλλιτέχνες υπάρχουν για να αναταράσσουν τον κόσμο". Θέτουν διαρκώς ερωτήματα. Πιστεύω πως η τέχνη είναι σημαντική για την επιβίωσή μας για δύο λόγους: ο πρώτος είναι η περιέργεια και ο δεύτερος η ενσυναίσθηση, στοιχεία που αποτελούν και τους βασικούς πυλώνες της φαντασίας. Ο Nabokov έλεγε στους μαθητές του ότι «η περιέργεια είναι η απειθαρχία στην πιο αγνή της μορφή». Για να επιβιώσει ο άνθρωπος στους αιώνες έπρεπε να γνωρίζει, να καταλαβαίνει τον φυσικό κόσμο, να τον ελέγχει και να τον αλλάζει. 

»Μιλήσαμε προηγουμένως για την αφηρημένη τέχνη και για το συναίσθημα που δεν αρθρώνεται. Όταν διαβάζεις για πρώτη φορά ένα ποίημα ή βλέπεις έναν πίνακα, δεν το καταλαβαίνεις, νιώθεις το συναίσθημα που σου προκαλεί. Επομένως, πρώτα χρειάζεται η περιέργεια για να βγεις έξω από τον εαυτό σου και να γίνεις κάτι "άλλο". Το δεύτερο στοιχείο είναι η ενσυναίσθηση, μέσω της οποίας όχι μόνο τιμάς και εξυμνείς τη διαφορετικότητα και τη μοναδικότητα, αλλά επίσης βιώνεις το σοκ της αναγνώρισης του οικείου. Άλλωστε, όλοι δεν ματώνουμε, όπως λέει και ο ποιητής; Η Ιρακινή μητέρα που ο γιος της σκοτώνεται από μια βόμβα, η Αφγανή που τη σημαδεύουν με ένα όπλο στο κεφάλι εξαιτίας του τρόπου που ντύνεται, η γυναίκα στη Νέα Ορλεάνη που χάνει το σπίτι της από τον τυφώνα. Από τη στιγμή που θα καταλάβουμε ότι μοιραζόμαστε τα καλύτερα και τα χειρότερα μέσα από τη φαντασία και τις ιδέες, τότε θα γίνουμε πιο συμπονετικοί, όχι πολιτικά ορθοί. Πιστεύω ότι η ευσπλαχνία είναι διαφορετικότητα».

Philip Gourevitch (στον Eli Reed): «Πώς καταφέρνετε να περνάτε με άμεσο και ξεκάθαρο τρόπο αυτό από το οποίο οι άνθρωποι θέλουν να αποστρέψουν το βλέμμα; Πώς τους κάνετε να το κοιτάξουν χωρίς παράλληλα να τους βομβαρδίζετε με το συγκεκριμένο μήνυμα;»

Eli Reed: «Οι εικόνες που λειτουργούν καλύτερα είναι όσες σχετίζονται με την ανθρωπότητα και με κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Χωρίς να ισχυρίζομαι ότι κάνω κάτι ηρωικό, προσπαθώ να δω τον εαυτό μου ως μέρος της εικόνας. Να μπω μέσα στον κόσμο του άλλου και να τον εκτιμήσω λίγο περισσότερο ή να τον συνδέσω με τον δικό μου κόσμο».

Azar Nafisi: «Η τέχνη δεν είναι η ασπιρίνη της ψυχής, δεν σε παρηγορεί, σε κάνει να αντιστέκεσαι στη σκληρότητα του ανθρώπου και την απολυτότητα του χρόνου. Τα βιβλία, οι φωτογραφίες, η ζωγραφική, η μουσική σου δίνουν την αίσθηση του ελέγχου, γιατί η ιστορία γίνεται δική σου. Ακόμη και αν είναι αιματοβαμμένη, περιέχει τη χαρά τής ανακάλυψης. Ακόμη και αν επισκεφτείς ένα μουσείο για το Ολοκαύτωμα, έχεις τη χαρά ότι ανακαλύπτεις κάτι καινούργιο και γίνεσαι σοφότερος». 


Alex Atala είναι σεφ και ιδιοκτήτης του περίφημου εστιατορίου DOM στο Σάο Πάολο. Αντλεί την έμπνευση αλλά και τα υλικά του από τη ζούγκλα της Βραζιλίας και είναι γνωστός για την περιβαλλοντική του δράση. Το 2015, βραβεύτηκε από τον Οδηγό Michelin ως ο κορυφαίος σεφ στη χώρα του. Την ίδια χρονιά, ίδρυσε το Ινστιτούτο ΑΤΑ με στόχο να ευαισθητοποιήσει το κοινό σχετικά με τις τοπικές πρώτες ύλες μαγειρικής και τα περιβαλλοντικά ζητήματα που άπτονται της καλλιέργειας, της διανομής και της κατανάλωσής τους. 

Ο Philip Gourevitch συνεργάζεται με το περιοδικό The New Yorker ως αρθρογράφος από το 1995. Έχει καλύψει δημοσιογραφικά θέματα από την Αφρική, την Ασία, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, από τη γενοκτονία της Ρουάντα μέχρι τη μουσική του James Brown. Διετέλεσε αρχισυντάκτης στο Paris Review και συγγραφέας τριών βιβλίων για τα οποία έχει τιμηθεί με διάφορα βραβεία.

Η Azar Nafisi είναι η συγγραφέας του διεθνούς μπεστ σέλερ Reading Lolita in Tehran: A Memoir in Books, το οποίο αναφέρεται στην ισλαμική επανάσταση του Ιράν και τον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρέασε μια καθηγήτρια πανεπιστημίου και τους φοιτητές της. Το βιβλίο παρέμεινε στη λίστα των ευπώλητων των New York Times επί εκατό εβδομάδες, έχει μεταφραστεί σε 32 γλώσσες και έχει τιμηθεί με πολλά λογοτεχνικά βραβεία. Σήμερα η Nafisi είναι εταίρος του Ινστιτούτου Εξωτερικής Πολιτικής στη Σχολή Προηγμένων Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς της Ουάσιγκτον, όπου δίδαξε Λογοτεχνία, Πολιτισμό και Αισθητική. 

Ο Eli Reed είναι φωτογράφος, μέλος του περίφημου πρακτορείου Magnum Photos. Συνεργάστηκε στην παραγωγή του ντοκιμαντέρ Poorest in the Land of Plenty, για τις επιπτώσεις της φτώχειας σε παιδιά στις ΗΠΑ. Το βιβλίο του Black in America καλύπτει τη δουλειά του από τη δεκαετία του 1970 έως τη δεκαετία του 1990 και περιλαμβάνει φωτογραφίες από διάφορες εξεγέρσεις και αναταραχές στις ΗΠΑ. Έχει διδάξει στο Διεθνές Κέντρο Φωτογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και στο Χάρβαρντ. Σήμερα διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Ώστιν. 

Η Nancy Spector είναι υποδιευθύντρια και επικεφαλής επιμελήτρια του Μουσείου Μπρούκλιν. Εργάστηκε επί 29 χρόνια στο Μουσείο και Ίδρυμα Σόλομον Γκούγκενχαϊμ ως υποδιευθύντρια και επικεφαλής επιμελήτρια. Είναι γνωστή για τις ριζοσπαστικές, καινοτόμες και βραβευμένες εκθέσεις και τα αντίστοιχα προγράμματα που έχει συντονίσει. Έχει τιμηθεί με διάφορα βραβεία, μεταξύ των οποίων πέντε φορές με το Βραβείο της Διεθνούς Ένωσης Τεχνοκριτικών, καθώς και με το Βραβείο Disruptive Innovation της Τραϊμπέκα.) 

Κορυφή της σελίδας