Κράτη και Πολίτες
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΛΕΝΗ ΣΠΥΡΑΚΟΥ

Γκόλφω Μαγγίνη και Ελένη Λεοντσίνη (επιστ. επιμ.), Κράτη & Πολίτες: Κοινότητα, Ταυτότητα, Διαφορετικότητα, Αθήνα: Σμίλη, 2016, 492 σελ. ISBN: 978-9606880636 


To συλλογικό έργο Κράτη & Πολίτες: Κοινότητα, Ταυτότητα, Διαφορετικότητα, το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Σμίλη τον Μάρτιο του 2016, αποτελεί τον καρπό του ερευνητικού έργου που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του Ειδικού Προγράμματος Χορηγιών και Ενισχύσεων Μελών του Συνδέσμου Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση κατά τη διετία 2012‒2014, με επιστημονική υπεύθυνη την Γκόλφω Μαγγίνη και συνεργάτιδα την Ελένη Λεοντσίνη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Φιλοσοφίας και επίκουρη καθηγήτρια Φιλοσοφίας, αντίστοιχα, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, οι οποίες έχουν και την επιστημονική επιμέλεια του τόμου. 

Πρόκειται για μία ανθολογία μελετών των συμμετεχόντων ερευνητών, οι οποίες μεταφράστηκαν στα ελληνικά για τη συγκεκριμένη έκδοση, καθώς και πρωτότυπων μελετών των επιμελητριών του τόμου. Τα κύρια ζητήματα που πραγματεύονται οι μελέτες αυτές είναι ο κοσμοπολιτισμός, η πολυπολιτισμικότητα, η πολιτική φιλία, η πολιτική της κουλτούρας, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ανεκτικότητα. Πρόκειται για ζητήματα που εγγράφονται στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης οικουμενισμού και μερικοκρατίας (particularism), όπως διαμορφώθηκε μέσα από τα προτάγματα του Διαφωτισμού. Τα ένδεκα κείμενα της έκδοσης οργανώνονται σε τέσσερις θεματικές ενότητες, οι οποίες διαρθρώνονται με τέτοιον τρόπο, ώστε να αναδειχθούν οι ποικίλες συνάφειες του τρίπτυχου ταυτότητα-κοινότητα-διαφορετικότητα από διαφοροποιημένες προσεγγίσεις. 

Το συλλογικό αυτό έργο καθίσταται εξαιρετικά επίκαιρο, καθώς το προαναφερθέν τρίπτυχο αποτυπώνει τους βασικούς πόλους της συζήτησης και αντιπαράθεσης σχετικά με τα μείζονα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα που αναδύονται σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Η έξαρση του εθνικισμού, η προσφυγική και μεταναστευτική κρίση, η δημόσια διατύπωση μισαλλόδοξου λόγου, η περιθωριοποίηση μεγάλων κοινωνικών ομάδων, το ζήτημα της διατήρησης ή της αφομοίωσης επιμέρους συλλογικών ταυτοτήτων (εθνικών, θρησκευτικών, έμφυλων κ.ά.) και η διαμόρφωση του ρόλου του κράτους είναι μερικά από τα ζητήματα που προσδιορίζουν το παρόν κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον και συνιστούν το εμπειρικό παράδειγμα του ερευνητικού αντικειμένου.

Στην πρώτη ενότητα, «Κοσμοπολιτισμός, πολυπολιτισμικότητα, φιλοξενία», περιλαμβάνονται κείμενα του Kwame Anthony Appiah και της Γκόλφως Μαγγίνη. Στο «Κοσμοπολίτες πατριώτες», ο Appiah απαντά στο ερώτημα εάν η ταυτότητα του κοσμοπολίτη είναι συμβατή με αυτή του πατριώτη. Η απάντησή του είναι καταφατική, καθώς υποστηρίζει την ιδέα ενός ριζωμένου πατριωτισμού, η οποία αντιτίθεται τόσο στην ιδεολογία του εθνικισμού όσο και στον κλασικό ουμανισμό εννοούμενο ως φιλοσοφική θεωρία που προκρίνει μιαν αφηρημένη θεώρηση της ανθρώπινης φύσης και των ιδιοτήτων της. Σύμφωνα με τον Appiah, μπορεί κάποιος να είναι κοσμοπολίτης, τιμώντας την ποικιλία των ειδών της ανθρώπινης κουλτούρας, να είναι ριζωμένος, πιστός σε μια τοπική κοινωνία ή σε κάποιες τοπικές κοινωνίες που θεωρεί σπίτι του, να είναι φιλελεύθερος, πεπεισμένος για την αξία του ατόμου, αλλά να είναι και πατριώτης, να τιμά δηλαδή τους θεσμούς του κράτους ή των κρατών εντός των οποίων ζει.

Στο «Αξιοπρέπεια, ικανότητες και πολιτικές συγκινήσεις: οι θέσεις της Martha Nussbaum υπέρ μιας κοσμοπολιτικής δικαιοσύνης», η Γκόλφω Μαγγίνη παρουσιάζει κριτικά τις βασικές θέσεις της Nussbaum για την κοσμοπολιτική δικαιοσύνη και για τον ρόλο και τη σημασία των πολιτικών συναισθημάτων σε ζητήματα κοινωνικής και πολιτικής δικαιοσύνης τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό, η Nussbaum επιχειρεί τη συμπλήρωση της προσέγγισης των ικανοτήτων από μια φιλελεύθερη θεωρία της δικαιοσύνης, που αναγνωρίζει εντούτοις τις οφειλές της στην αριστοτελική ψυχολογία, καθώς και στον στωικό κοσμοπολιτισμό, και εστιάζει την προσοχή της στην προοπτική μιας εκπαίδευσης των συναισθημάτων που είναι ουσιωδώς κοσμοπολιτική. 

Η δεύτερη ενότητα, «Κοινότητα, συλλογικότητα, πολιτική φιλία και δημοκρατία», περιλαμβάνει κείμενα του Andrius Bielskis, της Sibyl Schwarzenbach και δύο μελέτες της Ελένης Λεοντσίνη. Στο «Οι πολιτικές επιπτώσεις των ισχυρισμών του Alasdair MacIntyre στο Έλλογα εξαρτημένα όντα», ο Andrius Bielskis εξετάζει σε ποιον βαθμό οι πολιτικές των τοπικών κοινοτήτων επηρεάζονται και απειλούνται από τον παγκόσμιο καπιταλισμό και το σύγχρονο έθνος-κράτος, με αναφορές στο ύστερο έργο του MacIntyre και στην προσέγγισή του για την αριστοτελική ερμηνεία της ανθρώπινης ευημερίας. Στο «Η φιλία ως κοινωνικό και πολιτικό αγαθό: ἡ γὰρ τοῦ συζῆν προαίρεσις φιλία», η Ελένη Λεοντσίνη αναδεικνύει την επικαιρότητα της αριστοτελικής έννοιας της πολιτικής φιλίας και τη λειτουργία της ως κοινωνικού αγαθού, καθώς και τη σχέση μεταξύ φιλίας και δικαιοσύνης ως δύο συμβατών εννοιών. 

Η Sibyl Schwarzenbach, στο «Δημοκρατία και φιλία», επιχειρηματολογεί υπέρ της έννοιας της πολιτικής ή δημόσιας φιλίας ως της τρίτης κριτικής αξίας της δημοκρατίας, η οποία συμπληρώνει την ελευθερία και την ισότητα και διευκρινίζει τα όριά τους. Η δεύτερη ενότητα ολοκληρώνεται με το κείμενο της Ελένης Λεοντσίνη «Τὸ κοινῇ συμφέρον: δημοκρατία, φιλία και ομόνοια στην αριστοτελική και νεοαριστοτελική πολιτική φιλοσοφία», στο οποίο τεκμηριώνονται αναλυτικά η επικαιρότητα και η σημασία της αριστοτελικής πολιτικής σκέψης ως σημαντικού εργαλείου κατανόησης των θεωρητικών δομών του δημοκρατικού πολιτεύματος, καθώς και της αριστερής νεοαριστοτελικής πολιτικής σκέψης ως εναλλακτικής κριτικής στη νεοφιλελεύθερη θεωρία. 

Στην τρίτη ενότητα, «Κουλτούρα, ταυτότητα, διαφορετικότητα», περιλαμβάνονται κείμενα της Seyla Benhabib, του Nikolas Kompridis και της Γκόλφως Μαγγίνη. Μέσω της θεωρητικής αντιπαράθεσης δύο σύγχρονων εκπροσώπων της κριτικής θεωρίας, της Benhabib και του Kompridis, αναδεικνύεται το ζήτημα της «πολιτικής της κουλτούρας» στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Η Benhabib, στο «Χρήσεις και καταχρήσεις της κουλτούρας», υπερασπίζεται την κοινωνική κατασκευασιοκρατία ως την πιο ολοκληρωμένη εξήγηση των πολιτισμικών διαφορών και υποστηρίζει ότι καθήκον της δημοκρατικής ισότητας είναι να δημιουργεί αμερόληπτους θεσμούς εντός της δημόσιας σφαίρας, στην οποία ο αγώνας για αναγνώριση των πολιτισμικών διαφορών και των επιμέρους ταυτοτήτων πραγματοποιείται χωρίς τη διάσταση της κυριαρχίας. Στο πλαίσιο αυτό, θα μπορούν να προωθηθούν οι αρχές της δημοκρατικής συμπερίληψης και της κοινωνικοπολιτικής δικαιοσύνης, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα το γεγονός της πολιτισμικής ρευστότητας. 

Ο Kompridis, στο «Κανονιστικοποιώντας την υβριδικότητα / Ουδετεροποιώντας την κουλτούρα», ασκεί κριτική στις θέσεις της Benhabib και υποστηρίζει ότι η προσέγγισή της ρευστοποιεί τις κουλτούρες, κανονιστικοποιώντας με αυτόν τον τρόπο τις αρχές της ρευστότητας και της αέναης επαναδιαπραγματευσιμότητας κάθε κουλτούρας στη δημόσια σφαίρα. Η «πολιτική της κουλτούρας» ουδετεροποιείται, δηλαδή αποπολιτικοποιείται. Αντίθετα, για τον Kompridis, ο δημόσιος λόγος της δικαιοσύνης και των δικαιωμάτων πάσχει από εγγενείς αδυναμίες, καθώς οι προϋποθέσεις διατύπωσής του (γνωσιοκρατία, οικουμενισμός, φορμαλισμός) λειτουργούν σε βάρος των κεντρικών αιτημάτων του Διαφωτισμού για κριτική και χειραφετητική ελευθερία. 

Στο «Κουλτούρα, ταυτότητα, διαφορετικότητα: η αντιπαράθεση Seyla Benhabib – Nikolas Kompridis γύρω από την “πολιτική της κουλτούρας”», κείμενο με το οποίο ολοκληρώνεται η τρίτη ενότητα, η Γκόλφω Μαγγίνη ανασυγκροτεί τα επιχειρήματα των δύο προηγούμενων κειμένων και παρουσιάζει τα βασικά σημεία της αντιπαράθεσης των δύο θεωρητικών, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα ως πυρήνα της τη διαφοροποιημένη αντίληψή τους περί οικουμενισμού και, εντέλει, περί νεωτερικότητας. Η εν λόγω θεωρητική αντιπαράθεση αποτελεί αφετηριακό σημείο, προκειμένου να παρουσιαστεί περαιτέρω το φάσμα των θέσεων και διαφοροποιήσεων εντός του πεδίου της αγγλοασαξονικής κριτικής θεωρίας ως προς το ζήτημα των ταυτοτήτων.

Η τέταρτη και τελευταία ενότητα, «Ανθρώπινα δικαιώματα και ανεκτικότητα στη “μετα-πολιτική” εποχή», περιλαμβάνει δύο κείμενα του Κώστα Δουζίνα και της Wendy Brown. Στο «Τα παράδοξα των ανθρώπινων δικαιωμάτων», ο Κώστας Δουζίνας, μέσα από επτά θέσεις, παρουσιάζει μια εναλλακτική προσέγγιση στα ανθρώπινα δικαιώματα, επισημαίνοντας ότι αυτά ενσαρκώνουν το σύγχρονο ιδεώδες του κοσμοπολιτισμού και αναδεικνύονται στη μοναδική ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης μετά την κατάρρευση του κομουνισμού. Επικυρώνουν τον φιλελεύθερο ατομικισμό και την απροθυμία για αυθεντική κοινωνική αλλαγή υπονομεύοντας τις αξιώσεις για κοινωνική δικαιοσύνη. Η πλήρης θετικοποίηση των δικαιωμάτων και η μετατροπή σε νόμο της επιθυμίας για δημιουργία ταυτότητας και αναγνώρισή της εξαλείφουν το δημιουργικό δυναμικό των δικαιωμάτων και συγκροτούν το εξής παράδοξο: όσο περισσότερα δικαιώματα έχουμε, τόσο πιο ανασφαλείς νιώθουμε. Για τον Δουζίνα, «καμία σύμβαση δικαιωμάτων δεν μπορεί να ολοκληρώσει τον αγώνα για δίκαιη κοινωνία», γι' αυτό και πρέπει να αποδώσουμε εκ νέου στα ανθρώπινα δικαιώματα τη δύναμη της ουτοπίας και της αντίστασης. 

Η Wendy Brown, στο «Η ανεκτικότητα ως λόγος αποπολιτικοποίησης», συνδέει την αναβίωση του λόγου περί ανεκτικότητας με το ζήτημα της πολυπολιτισμικότητας και της πολιτικής των ταυτοτήτων. Η ανεκτικότητα χαρακτηρίζεται από την ποικιλία των φορέων, των αντικειμένων και των πολιτικών εκφάνσεών της, αναδεικνύεται σε βασική έννοια της πολυπολιτισμικής δικαιοσύνης και γίνεται έμβλημα μιας πολιτικής η οποία αποποιείται τον πολιτικό χαρακτήρα της, καθώς πολιτισμικοποιείται. Ταυτόχρονα, όμως, η αποπολιτικοποίηση του πολιτικού λόγου περί ανεκτικότητας περιέχει ένα παράδοξο, καθώς αυτή πολιτισμικοποιεί ταυτότητες αποκρύπτοντας ότι αυτές είναι προϊόν πολιτικών διαδικασιών. Η εν λόγω «πολιτισμοποίηση της πολιτικής» αφαιρεί από τους φιλελεύθερους θεσμούς, στο πλαίσιο των οποίων διατυπώνεται, οποιαδήποτε σχέση με την κουλτούρα και επιστρατεύει την ανεκτικότητα ως ένα εργαλείο φιλελεύθερης διακυβέρνησης, αναπαράγοντας εσφαλμένα την υποτιθέμενη α-πολιτισμική φύση του φιλελευθερισμού.

Το βιβλίο Κράτη & Πολίτες: Κοινότητα, Ταυτότητα, Διαφορετικότητα απευθύνεται τόσο σε εξειδικευμένους ερευνητές και φοιτητές, οι οποίοι μέσω των εμπλουτισμένων με εκτενείς βιβλιογραφικές αναφορές και επεξηγηματικά σχόλια αναλύσεων έρχονται σε επαφή με έναν γόνιμο διάλογο αντιτιθέμενων και συμπληρωματικών απόψεων γύρω από τα επίμαχα ζητήματα της σύγχρονης πολιτικής και κοινωνικής θεωρίας, όσο όμως και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, το οποίο βρίσκεται σε κοινωνική και πολιτική εγρήγορση και αναζητεί έναν πλούσιο οδηγό θεματοποίησης και πραγμάτευσης των εν λόγω ζητημάτων.


(Η Ελένη Σπυράκου είναι υποψήφια διδάκτωρ Φιλοσοφίας στον Τομέα Φιλοσοφίας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.)

 


..