Ο Κοινωνικός Άτλαντας της Αθήνας
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΘΩΜΑΣ ΜΑΛΟΥΤΑΣ
Ο Άγιος Παντελεήμονας Αχαρνών στο εξώφυλλο του www.athenssocialatlas.gr
Ο Άγιος Παντελεήμονας Αχαρνών στο εξώφυλλο του www.athenssocialatlas.gr
Έλληνες και μετανάστες στον πεζόδρομο Φωκίωνος Νέγρη. Λήμμα:  Δ. Μπαλαμπανίδης, ‘Ι. Πολύζου (2015) «Αναχαιτίζοντας τάσεις εγκατάλειψης του αθηναϊκού κέντρου: Η παρουσία των μεταναστών στην κατοικία και στις επιχειρηματικές δραστηριότητες»
Έλληνες και μετανάστες στον πεζόδρομο Φωκίωνος Νέγρη. Λήμμα: Δ. Μπαλαμπανίδης, ‘Ι. Πολύζου (2015) «Αναχαιτίζοντας τάσεις εγκατάλειψης του αθηναϊκού κέντρου: Η παρουσία των μεταναστών στην κατοικία και στις επιχειρηματικές δραστηριότητες»
Δρόμος στην Κυψέλη, με έγχρωμα καταστήματα μεταναστών (Πηγή: greekscapes). Λήμμα: Ντ. Βαΐου, Ο. Λαφαζάνη (2015) «Η Kυψέλη και η Αγορά της: Σύγκρουση και συνύπαρξη στις γειτονιές του κέντρου»
Δρόμος στην Κυψέλη, με έγχρωμα καταστήματα μεταναστών (Πηγή: greekscapes). Λήμμα: Ντ. Βαΐου, Ο. Λαφαζάνη (2015) «Η Kυψέλη και η Αγορά της: Σύγκρουση και συνύπαρξη στις γειτονιές του κέντρου»
Άποψη του Ιερού Βράχου από το Μουσείο της Ακρόπολης (από τον ιστότοπο του Κοινωνικού Άτλαντα)
Άποψη του Ιερού Βράχου από το Μουσείο της Ακρόπολης (από τον ιστότοπο του Κοινωνικού Άτλαντα)
   

Ο Κοινωνικός Άτλαντας της Αθήνας είναι ένας διαδικτυακός τόπος με κείμενα και εποπτικό υλικό σχετικά με τις κοινωνικές δομές και διαδικασίες που συγκροτούν την ελληνική πρωτεύουσα. Ταυτόχρονα, αποτελεί και ένα πρόγραμμα σε εξέλιξη, καθώς πρόθεση των παραγωγών του είναι ο Άτλαντας να αναπτύσσεται και να επικαιροποιείται συστηματικά κατά τα επόμενα χρόνια. Το ενδιαφέρον που έχει προκαλέσει είναι ήδη μεγάλο, με περισσότερες από 27.000 επισκέψεις και πάνω από 18.000 μοναδικούς χρήστες μέσα σε λίγους μόνο μήνες. Μάλιστα, περίπου μία από τις πέντε αυτές επισκέψεις γίνεται από ξένες χώρες. 

Κατά κύριο λόγο, ο Άτλαντας αντλεί το υλικό του από πρόσφατες και παλαιότερες ερευνητικές εργασίες, καθώς στόχος του είναι να παρέχει επιστημονικά τεκμηριωμένες πληροφορίες. Παράλληλα, δεν πληροφορεί απλώς παρουσιάζοντας δεδομένα και περιγράφοντας καταστάσεις. Τα κείμενα που περιλαμβάνει εκφράζουν απόψεις και ερμηνείες για τα αναφερόμενα φαινόμενα.

Την ποιότητά του διασφαλίζει η Συντακτική του Επιτροπή, η οποία αφιερώνει την απαραίτητη δουλειά για τη συνεχή ανάπτυξη του Άτλαντα, λειτουργώντας με συγκεκριμένους και διαφανείς κανόνες όσον αφορά την επιλογή του νέου υλικού. Ο Άτλαντας διαφέρει από τους παλαιότερους κοινωνικούς άτλαντες που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα από τη δεκαετία του 1960 και μετά, επειδή είναι αποκλειστικά ψηφιακός και διαδικτυακός (δηλαδή δεν πρόκειται να αποκτήσει έντυπη μορφή). Πρόθεσή μας είναι να εκμεταλλευθούμε όσο περισσότερο γίνεται τις δυνατότητες που προσφέρει το διαδίκτυο. Αυτό σημαίνει ότι ο Άτλαντας θα βρίσκεται σε διαδικασία συνεχούς εμπλουτισμού και επικαιροποίησης του υλικού του, ενσωματώνοντας συνεχώς καινούργια κεφάλαια και ενημερώνοντας τακτικά τους ενδιαφερόμενους χρήστες για ό,τι νέο προστίθεται.


Το ιστορικό

Η ιδέα προέκυψε στο πλαίσιο ενός άλλου προγράμματος για την Αθήνα – το οποίο είχε επίσης τη στήριξη του Ιδρύματος Ωνάση. Το Ίδρυμα δέχθηκε την ιδέα αμέσως και ευχαρίστως, και στην πορεία ο Άτλαντας μετατράπηκε σε αυτόνομο πρόγραμμα. Εκτός του Ιδρύματος Ωνάση, οι φορείς που εμπλέκονται άμεσα στην παραγωγή του Άτλαντα είναι το Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου και η École française d’Athènes, ενώ σημαντική –έστω και έμμεση– είναι η συνεισφορά του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και της ΕΛΣΤΑΤ. Οι πολυάριθμοι συγγραφείς που έχουν συμβάλει με κείμενά τους στον Άτλαντα και εκείνοι/-ες που θα προστεθούν στη συνέχεια είναι οι σημαντικότεροι συντελεστές της όλης προσπάθειας. 


Το περιεχόμενο

Ο Άτλαντας περιλαμβάνει σήμερα 62 κεφάλαια από 74 συγγραφείς σε 2 γλώσσες (ελληνικά και αγγλικά) ενώ περίπου 15 νέα κεφάλαια βρίσκονται υπό προετοιμασία. Περιλαμβάνει, επίσης, εισαγωγικά κείμενα για την ταυτότητα του έργου και των συγγραφέων, δίνει λεπτομερείς οδηγίες σε νέους συγγραφείς που θα ήθελαν να συμβάλουν, ενώ επίσης προτείνει τρόπο επικοινωνίας σε όποιον ενδιαφέρεται να λαμβάνει αυτόματα ενημέρωση για ό,τι καινούργιο προστίθεται.

Τα κεφάλαια/λήμματα που περιλαμβάνει έχουν ταξινομηθεί σε δεκαπέντε θεματικές ενότητες: Ιστορία, Πολιτική, Οικονομία, Στέγαση κ.ά. Η δομή του Άτλαντα είναι πιο κοντά στη δομή μιας εγκυκλοπαίδειας ή ενός λεξικού της Αθήνας (και όχι ενός βιβλίου με αρχή, μέση και τέλος). Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι θεματικής αναζήτησης για την περιήγηση στον Άτλαντα, οι οποίοι αντιστοιχούν σε διαφορετικούς τρόπους χρήσης του υλικού του. 

Η ποικιλία των θεμάτων που περιλαμβάνονται στον Άτλαντα είναι μεγάλη. Οι απαρχές της κοινωνικής διαίρεσης της πόλης κατά το πέρασμα από την οθωμανική Αθήνα στην Αθήνα του νέου ελληνικού κράτους, οι περιοχές κατοικίας των διαφόρων επαγγελματικών κατηγοριών στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, η περιγραφή ενός τουρκικού στρατιωτικού χάρτη του 1827 που δημοσιοποιήθηκε πρόσφατα, κείμενα που αναφέρονται σε συγκεκριμένες γειτονιές της πόλης όπως την Κυψέλη, τα Αναφιώτικα, το Μεταξουργείο και το Γκάζι, πρακτικές αστικής γεωργίας, πρακτικές αλληλεγγύης, το αποτύπωμα της κρίσης μέσα από τη χαρτογράφηση των κλειστών καταστημάτων και των εγκαταλελειμμένων κτηρίων, τα κτήρια της πόλης και ειδικά η πολυκατοικία της αντιπαροχής, η κατανομή του πληθυσμού με βάση το εισόδημα στις διάφορες περιοχές της πόλης, η χωρική κατανομή των καρδιαγγειακών νοσημάτων, αλλά και πολλά ακόμη θέματα αποτελούν αντικείμενο των λημμάτων του Άτλαντα. 


Η χρησιμότητα του Άτλαντα

Βασικός στόχος όσον αφορά τη χρησιμότητα του Άτλαντα είναι η συγκέντρωση επίκαιρου ερευνητικού υλικού και απόψεων για τις κοινωνικές δομές και διαδικασίες της πόλης σε έναν τόπο που προσφέρει εύκολη και άμεση πρόσβαση. Η επιστημονική κοινότητα και όσοι/-ες ασχολούνται ερευνητικά με τα σχετικά ζητήματα είναι, προφανώς, οι πρώτοι δυνητικά ενδιαφερόμενοι. Αλλά δεν είναι μόνον αυτοί. Ως πηγή τεκμηριωμένης πληροφόρησης, ο Άτλαντας μπορεί να είναι χρήσιμος σε στελέχη της αυτοδιοίκησης, σε δημοσιογράφους, σε πολιτικούς, σε φοιτητές/-τριες, σε μαθητές/-τριες λυκείου, αλλά και σε κάθε πολίτη που ενδιαφέρεται για την κοινωνία της πόλης όπου ζει.

Επειδή όμως ο Άτλαντας δεν είναι μόνο πηγή τεκμηριωμένης πληροφόρησης αλλά και φόρουμ συζήτησης, η χρησιμότητά του μπορεί να επεκταθεί περαιτέρω, εφόσον μπορεί να αποτελέσει και έναν τόπο που αναδεικνύει με συγκροτημένο τρόπο ζητήματα της πόλης για την ατζέντα της κεντρικής διοίκησης, της αυτοδιοίκησης, αλλά και της κοινωνίας των πολιτών.

Παράλληλα, το γεγονός ότι ο Άτλαντας είναι διαθέσιμος και στα αγγλικά –και, σύντομα, στα γαλλικά– σημαίνει ότι η δυνητική χρησιμότητά του διευρύνεται ακόμη περισσότερο: από τον σκεπτόμενο τουρίστα που δεν έχει έρθει μόνο για τον ήλιο και τη θάλασσα μέχρι τον ερευνητή και την ερευνήτρια που αναζητούν είτε συγκριτικό υλικό είτε Έλληνες ειδικούς για κοινές ερευνητικές προσπάθειες.

Επιπλέον, επειδή σε διεθνές επίπεδο η Αθήνα δεν είναι μια πόλη τόσο γνωστή όσο το Λονδίνο, το Παρίσι ή η Νέα Υόρκη, η τεκμηριωμένη πληροφόρηση για αυτήν προσφέρει γνώσεις που μέχρι τώρα βρίσκονταν διάσπαρτες μόνο σε ειδικές επιστημονικές εκδόσεις περιορισμένης πρόσβασης. Οι γνώσεις δεν παρουσιάζονται μόνο προς τα έξω, αλλά και προς εμάς τους ίδιους, που πολλές φορές πέφτουμε στην παγίδα να ερμηνεύουμε το τι συμβαίνει στην πόλη μας και να πράττουμε με βάση τις κυρίαρχες τάσεις στις πολύ γνωστές μεγάλες πόλεις – κάτι που συχνά λειτουργεί ως παραμορφωτικός φακός. 

Η πληρέστερη γνώση της κοινωνικής πραγματικότητας της πόλης είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την υπεράσπιση και την ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων που θα θέλαμε να κυριαρχούν στην καθημερινότητα της ζωής μας. Έτσι, αν δεν γνωρίζουμε, για παράδειγμα, την κοινωνική λειτουργία της πολυκατοικίας της αντιπαροχής (που ευνοεί τη συγκατοίκηση διαφορετικών κοινωνικών ομάδων) και μένουμε μόνο στην περιορισμένη αισθητική της αξία, τότε εύκολα μπορεί να θελήσουμε να απαλλαγούμε από αυτήν εφόσον υπάρξουν οι πρακτικές και οικονομικές προϋποθέσεις. Τέτοιες αλλαγές μπορούν να αλλάξουν συθέμελα την κοινωνική ζωή της πόλης προς κατευθύνσεις όχι πάντα προφανείς. 

Η πληρέστερη γνώση των κοινωνικών δομών και διαδικασιών της πόλης μπορεί να συμβάλει στην προστασία και τη βελτίωση της κοινωνικής της ατμόσφαιρας και στην αποφυγή δυστοπιών, που συχνά προβάλλουν ως αναγκαστικό τίμημα της οικονομικής μεγέθυνσης. Η πληρέστερη γνώση αποτελεί, άλλωστε, και προϋπόθεση για δημοκρατία στις αποφάσεις που αφορούν το μέλλον της πόλης. 


(Ο Θωμάς Μαλούτας είναι καθηγητής Κοινωνικής Γεωγραφίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο.) 

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
H πλατεία Ομόνοιας 1935‒1936, με τις Μούσες στη θέση των αεραγωγών του υπόγειου σταθμού του ΣΑΠ. Λήμμα: Θ. Ανδριόπουλος (2015) «Η πλατεία Ομόνοιας ως όριο και ως αφηγητής»
Η πλατεία Ομόνοιας το 1960. Λήμμα: Θ. Ανδριόπουλος (2015) «Η πλατεία Ομόνοιας ως όριο και ως αφηγητής»
Άποψη της πόλης των Αθηνών, από την Ακρόπολη προς τον Λυκαβηττό, περί το 1860. Διακρίνονται σε πρώτο πλάνο η Μητρόπολη (υπό κατασκευή), στο βάθος το κτήριο του Πανεπιστημίου και, πίσω του, οι ακατοίκητες ακόμη εκτάσεις της Νεάπολης και του Στρέφη. Λήμμα: Λ. Καλλιβρετάκης (2015) «Σχεδιάζοντας την Αθήνα τον 19ο αιώνα»
Προς τα δυτικά προάστια της Αθήνας (από τον ιστότοπο του Κοινωνικού Άτλαντα)
Στην οδό Αθηνάς (από τον ιστότοπο του Κοινωνικού Άτλαντα)
Οριζόντια κατανομή των μεταναστών ιδιοκτητών (Δήμος Αθηναίων, 2000‒2010, δείγμα 277 ιδιοκτησιών). Λήμμα: Δ. Μπαλαμπανίδης (2015) «Η πρόσβαση των μεταναστών στην ιδιοκατοίκηση (2000‒2010): Βασικά σχήματα "οριζόντιου" και "κάθετου" εθνοτικού στεγαστικού διαχωρισμού στον Δήμο Αθηναίων»
Κενά ισόγεια καταστήματα. Λήμμα: Ν. Τριανταφυλλόπουλος (2015) «Το κτηριακό απόθεμα του κέντρου της Αθήνας»

Κορυφή της σελίδας