Τα όνειρα των Ελλήνων
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ι. ΚΥΡΤΑΤΑΣ

Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν μεγάλη σημασία στα όνειρά τους. Ήδη από την αρχαϊκή εποχή έως την ύστερη αρχαιότητα, τα αφηγούνταν τακτικά, τα αξιολογούσαν, επιχειρούσαν να τα ερμηνεύσουν και, στον βαθμό που αυτό ήταν εφικτό, τα απεικόνιζαν στα αγγεία και τους ζωγραφικούς τους πίνακες. Κατέγραφαν μάλιστα συχνά το περιεχόμενό τους στα ιστορικά τους συγγράμματα, σε φιλοσοφικές πραγματείες, ακόμη και σε επιγραφές. Φυσικά, δεν ήταν όλοι σύμφωνοι ως προς τον ορθό τρόπο ερμηνείας τους· ούτε και ως προς την ακριβή τους προέλευση. Πολύ συχνά, διέκριναν τα όνειρα σε μεστά νοήματος και σε απατηλά. Για ορισμένα είχαν κάποτε την πεποίθηση ότι ήταν απλά υπολείμματα πρόσφατων στοχασμών ή ότι τα τροφοδοτούσε η έγνοια για θέματα καθημερινά και τετριμμένα. Συχνότερα, όμως, τα θεωρούσαν θεόπνευστα ή θεόσταλτα, μολονότι και πάλι διατηρούσαν επιφυλάξεις, εφόσον πίστευαν ότι στις θεϊκές επιδιώξεις περιλαμβανόταν και η παραπλάνηση.

Η γοητεία των ονείρων βρισκόταν, ασφαλώς, στις μυστικές και μυστηριακές τους ιδιότητες. Έδιναν την εντύπωση επικοινωνίας με ανθρώπους που διέμεναν μακριά ή και με ανθρώπους νεκρούς. Απεικόνιζαν τόπους άγνωστους. Επανέφεραν στη μνήμη εμπειρίες λησμονημένες. Έδιναν ελπίδες σε απελπισμένους και θάρρος σε φοβισμένους, αλλά μπορούσαν επίσης να προκαλέσουν τρόμο, αγωνία ή απελπισία. Οι περισσότεροι Έλληνες νόμιζαν ότι τα όνειρα τους έφερναν σε επαφή με έναν κόσμο που δεν είναι συνήθως ορατός, με δαίμονες ή με τους ίδιους τους θεούς. Τους απέδιδαν, έτσι, χαρακτήρα προγνωστικό και, ακόμη συχνότερα, συμβουλευτικό ή προειδοποιητικό.

Μεγάλη εντύπωση προκαλούσε η καθολικότητα του φαινομένου. Όνειρα δεν έβλεπαν μόνον οι σοφοί, οι μορφωμένοι ή οι ενάρετοι, αλλά οι πάντες: οι ταπεινοί, οι αμαρτωλοί και οι άδικοι, οι νέοι και οι γέροι, οι Έλληνες και οι βάρβαροι, οι βασιλείς και οι επαίτες. Η καθολικότητα του φαινομένου υπογράμμιζε, έτσι, την πανανθρώπινη αξία του.

Για να εκτιμήσουν το νόημα των ονείρων τους, πολλοί προσέφευγαν σε γνώριμους και φίλους με σχετική εμπειρία. Σε αρκετές περιπτώσεις, αναζητούσαν συμβουλές από επαγγελματίες ονειροκρίτες ή ονειροκριτικά συγγράμματα. Διάσπαρτα, άλλωστε, στον ελληνικό κόσμο βρίσκονταν ονειρομαντεία.

Οι Έλληνες προσπαθούσαν να αξιοποιήσουν τα όνειρά τους και για να βελτιώσουν ή να ανακτήσουν την υγεία τους. Ο προσφιλέστερος τρόπος ήταν με επίσκεψη και διαμονή σε κάποιο ασκληπιείο. Έπειτα από καθαρμούς και θυσίες, διανυκτέρευαν στο ιερό και ανέμεναν μια θεϊκή συμβουλή. Ειδικευμένοι ιερείς αναλάμβαναν στη συνέχεια να ερμηνεύσουν τις ενύπνιες επικοινωνίες και να υποδείξουν θεραπευτικές αγωγές.

Τα όνειρα κάνουν έντονη την παρουσία τους και σε όλα σχεδόν τα ελληνικά μυθιστορήματα. Παρεμβαίνουν στην πλοκή και καθοδηγούν τους ήρωες. Πρόκειται, ασφαλώς, για πλαστά όνειρα, επινοημένα από τους μυθιστοριογράφους. Αλλά για να γίνουν πειστικά, ακολουθούσαν όλες τις συμβάσεις των πραγματικών. Με τις σχολαστικές τους λεπτομέρειες προσφέρουν, έτσι, ενίοτε, μια καλή εισαγωγή στον τρόπο που προσλαμβάνονταν τα όνειρα της πραγματικής, καθημερινής ζωής.

Μερικές από τις μεστότερες και διδακτικότερες πληροφορίες σχετικά με τα όνειρα προέρχονται από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Για προφητικές ιδιότητες των ονείρων γίνεται συχνά λόγος στα βιβλικά κείμενα και μάλιστα στην Καινή Διαθήκη. Επίσης, στους βίους των ασκητών και των αγίων. Η σωματική άσκηση καθιστούσε το πνεύμα ευαίσθητο δέκτη ονειρικών εμπειριών, ενώ η έρημος αποτελούσε πρόσφορο περιβάλλον.

Από τον δεύτερο μεταχριστιανικό αιώνα έχουν διασωθεί δύο πολύτιμες συλλογές: τα Ονειροκριτικά βιβλία του Αρτεμίδωρου και οι Ιεροί λόγοι του Αίλιου Αριστείδη. Πρόκειται για συναρπαστικά συγγράμματα που φωτίζουν πολλές όψεις του ελληνικού πολιτισμού. Επαγγελματίας ονειροκρίτης, ο Αρτεμίδωρος συγκέντρωσε πλήθος ονειρικές αφηγήσεις, τις κατέταξε, τις ομαδοποίησε και υπέδειξε ερμηνευτικές μεθόδους. Δόκιμος ρήτορας, ο Αίλιος Αριστείδης άρχισε κάποια στιγμή να καταγράφει τα προσωπικά του όνειρα, έχοντας τη βαθιά πεποίθηση ότι τον έφερναν σε επαφή με τον Ασκληπιό, που του έδινε συμβουλές για να βελτιώσει την κλονισμένη του υγεία.

Πάντως, από τη σκέψη των Ελλήνων δεν πέρασε ποτέ η ιδέα ότι τα όνειρα σχετίζονταν με το παρελθόν και σίγουρα όχι το μακρινό παρελθόν. Η συνομιλία τους με τον Freud θα ήταν, λοιπόν, δύσκολη, ίσως και αδύνατη. Η ονειρική εμπειρία τούς έδινε την εντύπωση ότι ανοιγόταν προς το μέλλον και ότι προϊδέαζε ή προειδοποιούσε για καταστάσεις που δεν είχαν ακόμη συντελεστεί. Πίστευαν μάλιστα ότι, στην καλύτερη περίπτωση, τούς έφερνε σε επαφή με έναν κόσμο δαιμονικό, αγγελικό ή θεϊκό. Η υπόδειξη ότι τα όνειρα μπορούσαν να φωτίσουν ένα παιδικό τραυματικό βίωμα θα τους φαινόταν απίστευτη και ίσως ελάχιστα επιθυμητή.


(Ο Δημήτρης Ι. Κυρτάτας είναι καθηγητής Ύστερης Αρχαιότητας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.)

 

Μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο. Υπό το βλέμμα της Υγείας, ο Ασκληπιός θεραπεύει την ξαπλωμένη ασθενή κατά τη διάρκεια της εγκοίμησης στο Ασκληπιείο (περ. 400 π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς).
Ο Ύπνος και ο Θάνατος μεταφέρουν το σώμα του Σαρπηδόνος από το πεδίο της μάχης στην Τροία. Λεπτομέρεια από αττική λήκυθο (περ. 440 π.Χ.).
Άγαλμα του ρήτορα Αίλιου Αριστείδη, που κατέγραψε τα όνειρά του στο έργο του Ιεροί λόγοι (Βιβλιοθήκη του Βατικανού)

..