Το φως του Μορφέα
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΧΡΥΣΙΚΟΥ
Στους χώρους εργασίας, ειδικά σε εποχές με μειωμένη ηλιοφάνεια, θα πρέπει να προβλέπεται φυσικός φωτισμός για τις θέσεις εργασίας
Στους χώρους εργασίας, ειδικά σε εποχές με μειωμένη ηλιοφάνεια, θα πρέπει να προβλέπεται φυσικός φωτισμός για τις θέσεις εργασίας
Έμμεσος φυσικός φωτισμός στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ουτρέχτης
Έμμεσος φυσικός φωτισμός στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ουτρέχτης
Με ειδικές κατασκευές το φυσικό φως φιλτράρεται, δημιουργώντας ένα περιβάλλον συμβατό με τη φυσιολογία του ανθρώπου
Με ειδικές κατασκευές το φυσικό φως φιλτράρεται, δημιουργώντας ένα περιβάλλον συμβατό με τη φυσιολογία του ανθρώπου
   

Σε εκδήλωση με θέμα τη θεραπευτική αρχιτεκτονική που συνδιοργάνωσα πριν από λίγα χρόνια στο πλαίσιο του φεστιβάλ Art4More, είχαμε τη χαρά να καλωσορίσουμε τον δρα Cornel Lustig, κάτοχο παγκόσμιας πατέντας στην Ιατρική Ύπνου. Στην ομιλία του, ο δρ Lustig αμφισβήτησε την αντιμετώπιση του φωτός ως αγαθού το οποίο σχετίζεται απλώς με λειτουργικές αναγκαιότητες και, αντιθέτως, επισήμανε τη σύνθετη φύση του ως στοιχείου του οποίου ο χειρισμός απαιτεί γνώση και υπευθυνότητα, «όπως συμβαίνει με τις βιταμίνες και τα φάρμακα», κατά τη χαρακτηριστική δήλωσή του. Η επισήμανση αυτή εφιστά την προσοχή στον σχεδιασμό αλλά και στη χρήση του φωτός. 

Το πεδίο που ασχολείται με τις επιδράσεις του φωτός είναι ευρύτατο. Ιδιαίτερη σημασία έχει στη θεραπευτική αρχιτεκτονική, δεδομένου ότι ο οργανισμός του χρήστη είναι πιο ευαίσθητος. Η σχέση του φωτός με τον ύπνο αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα όπου ο στοιχειοθετημένος σχεδιασμός (evidence-based design) τροφοδοτεί τον ανθρωποκεντρικό σχεδιασμό.

Το 1981, ο John Zeisel, με το βιβλίο του Inquiry by Design, έβαλε τις βάσεις για τον συσχετισμό αρχιτεκτονικής και θεραπείας, τον οποίο επρόκειτο να καθιερώσει στην ευρύτερη επιστημονική κοινότητα η δημοσίευση του Roger Ulrich στο περιοδικό Science, οδηγώντας την αρχιτεκτονική χώρων υγείας πλησιέστερα στη θεραπευτική αρχιτεκτονική, όπως την ονομάζουμε σήμερα. Ρίζες αυτού του συσχετισμού συναντώνται στις σαμανικές πρακτικές του Ασκληπιού, ενώ επίσης παραδείγματα αρχιτεκτονικής με ψυχοκοινωνικές θεραπευτικές αναφορές θεωρούνται τα αρχαιοελληνικά ασκληπιεία. Ο δρ Lustig, όμως, εστιάζει στον συμβολισμό της συνεισφοράς του Ulrich στον κλάδο, θεωρώντας ότι αυτή καθ' εαυτήν η δημοσίευσή του σε ένα «σκληροπυρηνικό» επιστημονικό περιοδικό, στο οποίο εκείνη την εποχή δεν θα περίμενε κάποιος να δει αρχιτεκτονικά θέματα, αποτελεί την αναγνώριση του κλάδου σε επιστημονικά πεδία πέρα των ανθρωπογνωστικών επιστημών. Ο Ulrich, λοιπόν, ανακάλυψε ότι ένα παράθυρο με θέα στη φύση επιτάχυνε την ανάνηψη των ασθενών έπειτα από χειρουργική επέμβαση, ενώ συνέβαλε στη μείωση της χρήσης αναλγητικών και διευκόλυνε το έργο του προσωπικού, καθώς οι ασθενείς ήταν, αν μη τι άλλο, πιο συνεργάσιμοι. 

Επιστρέφουμε όμως στις δύο παραμέτρους που χρειάζεται να καταλάβουμε. Μέσω της οπτικής οδού δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τη φασματική σύνθεση του λευκού φωτός, όπως για παράδειγμα μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα μουσικά όργανα μιας ορχήστρας. Επιπλέον, η φασματική σύνθεση του φωτός επηρεάζει το οπτικό, και όχι μόνο, σύστημα του ανθρώπινου οργανισμού είτε άμεσα είτε μέσω της ορμονικής δραστηριότητας, έχοντας σημαντικό αντίκτυπο στην απόδοση, τη διάθεση και την υγεία μας. Το φαινόμενο αυτό είναι πιο έντονο στα άτομα με ειδικές ανάγκες και στις πιο ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού, όπως τα παιδιά.

Αν κοιτάξουμε τα φάσματα του ηλιακού φωτός, του λαμπτήρα πυράκτωσης (βολφραμίου) και του λαμπτήρα φθορισμού, παρατηρούμε ότι η περιοχή του μπλε είναι περιορισμένη στο δεύτερο και σε γενικές γραμμές σημαντική στο τρίτο – αν και διαφέρει σε ποσότητα ανάλογα με τον τύπο. Στο ηλιακό φως ποικίλλει ανάλογα με την ώρα της ημέρας, με το μεσημέρι να παρουσιάζει ισορροπία χρωμάτων στο φάσμα. Η σημασία όλων αυτών, όπως γνωρίζουμε από το 2001, σχετίζεται με το γεγονός ότι το μπλε φάσμα του φωτός δρα περιοριστικά στα επίπεδα της μελατονίνης στο σώμα μας, που με τη σειρά της σχετίζεται με τον κιρκαδικό ρυθμό, αλλά και με οποιονδήποτε άλλο περιοδικό ρυθμό στο σώμα μας. Για παράδειγμα, ο ύπνος εξαρτάται άμεσα και ρυθμίζεται από τη μελατονίνη. Έτσι, έχουμε ένα παράδειγμα όπου το φως επηρεάζει, ρυθμίζει ή εμποδίζει τη δράση του ορμονικού μας συστήματος. Με την ηλικία, η παραγωγή της μελατονίνης διαφοροποιείται· μετά την ηλικία των είκοσι ετών, ξεκινά να μειώνεται και ενδέχεται να ξεκινήσουν οι διαταραχές του ύπνου, όπως συμβαίνει συνήθως στους ηλικιωμένους. 

Υπάρχει και μια άλλη άποψη του μπλε τμήματος του ηλιακού φάσματος. Το μπλε τμήμα έχει την περισσότερη ενέργεια (HEV-light) και παράγει τοξικότητα στον αμφιβληστροειδή. Όσο αυξάνεται η ηλικία του ατόμου, εάν υπάρχει κάποια πάθηση ή γενετική προδιάθεση, η ικανότητα αποκατάστασης του αμφιβληστροειδούς μειώνεται. 

Εκτός από τη σχέση φωτός-μελατονίνης, η επίδραση του φωτός στον άνθρωπο δεν σταματά εδώ. Οι επιστήμονες αρχίζουν να το αντιλαμβάνονται αυτό και αναζητούν τρόπους εφαρμογών προς όφελός μας, όπως π.χ. για να επηρεάσουν τα επίπεδα του στρες. Συνοψίζω με τη φράση ότι το φως «είναι βιταμίνη και, όπως με τις βιταμίνες, πρέπει να γνωρίζουμε τι είδους, αν, πότε και πόσο χρειαζόμαστε», όπως ισχύει στο παράδειγμα του ήλιου. Την ημέρα, το ηλιακό φάσμα περιέχει σε ισορροπία όλα τα χρώματα. Το δειλινό, όμως, ο ουρανός κοκκινίζει και τα σκούρα χρώματα επικρατούν, ενώ το μπλε φάσμα (HEV) φιλτράρεται, κάτι το οποίο αποτελεί ένα είδος φροντίδας για μας, ώστε να κοιμηθούμε καλά και να είναι στο ακέραιο τα επίπεδα της μελατονίνης μας όταν πάμε για ύπνο. 

Η τοποθέτηση του δρα Lustig δίνει τη σκυτάλη στον ενημερωμένο σχεδιαστή να οραματιστεί τον τρόπο και τις δυνατότητες των εφαρμογών, με φαντασία και αισθητική, εφόσον υπάρχει κατανόηση του μηχανισμού. Ο αρχιτέκτονας που βρίσκεται κοντά στις εξελίξεις της θεραπευτικής αρχιτεκτονικής και των επιστημών που στηρίζουν το πεδίο αυτό είναι όλο και περισσότερο σε θέση να σχεδιάσει χώρους όχι μόνο λειτουργικούς αλλά και συναφείς με την ανθρώπινη φυσιολογία και τους μηχανισμούς της.  

Μεταφράζοντας τώρα τη θεωρία σε απλά πρακτικά εργαλεία, θα στεκόμουν στα εξής:

• Στην κατοικία, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι χώροι όπου περνάμε περισσότερο χρόνο, ειδικά δε πριν από τον ύπνο. Ένας φωτισμός περισσότερο συμβατός με την ανθρώπινη φυσιολογία μπορεί να κάνει τη διαφορά στον ύπνο μας. 

• Σε ξενοδοχειακές μονάδες, όπου ο φιλοξενούμενος ίσως έχει να αντιμετωπίσει τη διαφορά ώρας, δεν αρκεί μόνο ένα άνετο στρώμα και ποικιλία μαξιλαριών. Οι κατάλληλες πηγές φωτισμού, τόσο ως προς τη θέση όσο και ως προς τον τύπο τους, διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο. 

• Στους χώρους εργασίας, ειδικά σε εποχές με μειωμένη ηλιοφάνεια, θα πρέπει να προβλέπεται φυσικός φωτισμός για τις θέσεις εργασίας. 

• Το ίδιο επιβάλλεται και για τις κλίνες ασθενών. Τα δύο τελευταία σημεία, μάλιστα, έχουν ενταχθεί στο πλαίσιο της νομοθεσίας χωρών όπως η Ολλανδία, οι οποίες δίνουν μεγάλη έμφαση στην υγεία των ασθενών και των εργαζομένων. Βασικός λόγος για την απόφαση αυτήν αποτελεί η προστασία από τις διαταραχές της μελατονίνης.

• Τέλος, ας μην ξεχνάμε και τον κατάλληλο αερισμό του χώρου, τη θερμική άνεση και τον περιορισμό της ηχητικής όχλησης. Μέσα από τον κατάλληλο σχεδιασμό, με προσοχή στις λεπτομέρειες και γνώση των σχετικών παραμέτρων, μπορούμε να δημιουργήσουμε ευεργετικά περιβάλλοντα, συμβατά με τη φυσιολογία μας. 


(Η Ευαγγελία Χρυσικού είναι αρχιτέκτων-νοσοκομειολόγος· Marie Curie Fellow, The Bartlett School of Architecture, UCL· ιδρύτρια του γραφείου εφαρμοσμένης αρχιτεκτονικής και έρευνας SynThesis Architects [Λονδίνο, Αθήνα].)

Κορυφή της σελίδας