Επέκεινα: Νικώντας τον θάνατο μέσα από την τέχνη
<i>Στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς</i>, 350–300 π.Χ., άγνωστη προέλευση, Μουσείο Μπενάκη (φωτ. Πάρις Ταβιτιάν)
Στεφάνι από φύλλα βελανιδιάς, 350–300 π.Χ., άγνωστη προέλευση, Μουσείο Μπενάκη (φωτ. Πάρις Ταβιτιάν)
<i>Χρυσό ομοίωμα ζυγαριάς</i>, 16ος αι. π.Χ., από τάφο των Μυκηνών, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Χρυσό ομοίωμα ζυγαριάς, 16ος αι. π.Χ., από τάφο των Μυκηνών, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
<i>Χρυσό ενεπίγραφο φύλλο μυρτιάς ή δάφνης</i>, τέλη 4ου αι. π.Χ., από το ανατολικό νεκροταφείο Πέλλας
Χρυσό ενεπίγραφο φύλλο μυρτιάς ή δάφνης, τέλη 4ου αι. π.Χ., από το ανατολικό νεκροταφείο Πέλλας
<i>Μελανόμορφος αμφορέας που αποδίδεται στον Εξηκία</i>, περ. 540 π.Χ. Εικονίζεται η προετοιμασία της αυτοκτονίας του Αίαντα. Μουσείο της Βουλώνης
Μελανόμορφος αμφορέας που αποδίδεται στον Εξηκία, περ. 540 π.Χ. Εικονίζεται η προετοιμασία της αυτοκτονίας του Αίαντα. Μουσείο της Βουλώνης
   

Το Ίδρυμα Ωνάση συνδιοργάνωσε, μαζί με το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, την έκθεση «Επέκεινα: Ο θάνατος και η ζωή μετά στην αρχαία Ελλάδα» στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Την έκθεση επιμελήθηκαν ο διευθυντής του Μουσείου, καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης, και η επιμελήτρια αρχαιοτήτων του Μουσείου, δρ Σταυρούλα Οικονόμου. 

Μέσα από 120 εντυπωσιακά εκθέματα προερχόμενα από 21 μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού, η έκθεση θέλησε να εξετάσει ένα από τα σημαντικότερα μυστήρια που απασχόλησε και εξακολουθεί να απασχολεί τον άνθρωπο: την τύχη της αθάνατης ψυχής μετά τον θάνατο του φθαρτού σώματος. Οι επισκέπτες είχαν την ευκαιρία να ανακαλύψουν τα τελετουργικά, τις συνήθειες αλλά και τις κυρίαρχες αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων για τη ζωή μετά τον θάνατο από την εποχή των ομηρικών επών έως τον Πλάτωνα.

Η έκθεση διαρθρώθηκε σε πέντε ενότητες. Η πρώτη αφορούσε τη στιγμή του θανάτου, όπου η έμφαση δόθηκε στην απεικόνιση των συναισθημάτων των ηρώων των παραστάσεων: οίκτος, λύπη, θυμός, απελπισία, αποφασιστικότητα. Παρουσιάστηκαν η απεικόνιση του Αχιλλέα που σκοτώνει την Πενθεσίλεια και ταυτόχρονα την ερωτεύεται, ο εξαίρετος αμφορέας του «Εξηκία» από το Βρετανικό Μουσείο, η τιμωρία του Ακταίωνος από την Αρτέμιδα σε πήλινο πλακίδιο από τη Νάπολη.

Η επόμενη ενότητα παρουσίασε τα ταφικά έθιμα: την πρόθεση, τον θρήνο, την εκφορά και, τέλος, την ταφή του νεκρού. Παρουσιάστηκαν ποικίλα σχετικά αντικείμενα, όπως χρυσές μάσκες, χαρώνειοι οβολοί, στεφάνια και επιτύμβια σήματα, καθώς και λευκές λήκυθοι, ενώ ειδική αναφορά έγινε σε ειδικές κατηγορίες νεκρών, όπως ήταν οι άωροι (άνθρωποι που πέθαναν νέοι, πριν παντρευτούν και αποκτήσουν παιδιά) και οι βιαιοθάνατοι (αυτοί που βρήκαν βίαιο θάνατο), για τους οποίους υπήρχε διαφορετικό τελετουργικό και ιδιαίτερα κτερίσματα.

Οι τρεις τελευταίες ενότητες αφορούσαν τις τρεις αρχαιοελληνικές αντιλήψεις για τον Άδη, έτσι όπως διαμορφώθηκαν μέσα στον χρόνο: τον ομηρικό, τον βακχικό/ορφικό και τον πλατωνικό Άδη, η έμπνευση για τους οποίους αντλήθηκε, αντιστοίχως, από τη μυθική, τη μυστηριακή και τη φιλοσοφική σκέψη. Οι τρεις αυτές εκδοχές αφορούν τις φιλοσοφικές και θρησκειολογικές τάσεις των διαφόρων περιόδων της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας. 

Τα σπάνια εκθέματα ξεδίπλωσαν μπροστά στα μάτια του επισκέπτη όλα όσα ο σύγχρονος άνθρωπος πιστεύει, ελπίζει ή φοβάται. Του έδωσαν επίσης κίνητρα για να στοχαστεί γύρω από τα πανανθρώπινα ζητήματα της ζωής και του θανάτου, να αναζητήσει και να βρει τις ομοιότητες και τις διαφορές με τις αντιλήψεις ανθρώπων που έζησαν χιλιάδες χρόνια πριν, να αναρωτηθεί πόσα από τα στοιχεία εκείνα επιβίωσαν στο πέρασμα των χρόνων, λαμβάνοντας μεν νέες μορφές αλλά και διατηρώντας τις ίδιες πανάρχαιες αγωνίες.

Όπως δήλωσε ο καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης, η έκθεση καταπιάστηκε «με το πανανθρώπινο ζήτημα του θανάτου, ζήτημα που συνδέεται άρρηκτα με την ανθρώπινη φύση και υπόσταση, τη μοναδική βεβαιότητα του ανθρώπου. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρων ο τρόπος που τον αντιμετώπιζαν οι αρχαίοι Έλληνες, έχοντας φυσικά διαφορετικές προσεγγίσεις, καθώς οι ίδιοι δεν είχαν ποτέ δόγματα. Τμήματα από ολόκληρο το ταφικό τελετουργικό, δηλαδή της πρόθεσης, της εκφοράς, της ταφής και των μνημείων, όπως αγάλματα, επιτύμβιες στήλες, πεσσοί κ.λπ., εξετάζονται όλα μαζί, μέσα από πραγματικά αριστουργήματα της τέχνης που έχουν συγκεντρωθεί από διάφορες χώρες της Ευρώπης και την Αμερική –από το Μetropolitan Μuseum της Νέας Υόρκης, το Λονδίνο, το Παρίσι, την Ιταλία, την Ελλάδα–, για να μας δώσουν έναν τρόπο με τον οποίο μπορεί κανείς να νικήσει τον θάνατο: τη μεγάλη τέχνη». 

Η συνεπιμελήτρια δρ Σταυρούλα Οικονόμου σχολίασε ειδικότερα για τα εκθέματα: «Ο αμφορέας του Εξηκία με την αυτοκτονία του Αίαντα από το Μουσείο της Βουλώνης (μελανόμορφος αμφορέας τύπου Β, περίπου 540 π.Χ., αττικό εργαστήριο, από την περιοχή της Αθήνας) αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα έργα της μελανόγραφης τεχνικής. Ταξίδεψε εδώ από τη Γαλλία για να ενταχθεί στην ενότητα "Η στιγμή του θανάτου". Η ανάγλυφη βάση επιτύμβιου αγγείου (410–400 π.Χ., αττικό εργαστήριο) από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, που βρέθηκε το 1958 στο Μοσχάτο, δηλώνει εύλογα, νομίζω, τις μεταθανάτιες δοξασίες των Αρχαίων Ελλήνων. Η κύρια όψη του αναγλύφου φέρει ένα ζευγάρι που καρπολογεί, δηλαδή μαζεύει χρυσούς καρπούς στο Ηλύσιο Πεδίο. Η χάλκινη προτομή του Διονύσου/Πλάτωνα βρέθηκε στη Βίλα των Παπύρων στο Ηράκλειο (Herculaneum) της Ιταλίας (49–25 π.Χ., Νάπολη, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο) και από την πρώτη στιγμή της εύρεσής της προβλημάτισε τους μελετητές, οι οποίοι ακόμη και σήμερα δεν έχουν καταλήξει εάν εικονίζεται ο Πλάτωνας, ο Βάκχος ή και οι δύο μαζί». 

Η έκθεση εγκαινιάστηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2014 και, λόγω του μεγάλου ενδιαφέροντος του κοινού, παρατάθηκε έως τις 15 Φεβρουαρίου 2015. Επόμενος σταθμός της, το Πολιτιστικό Κέντρο του Θυγατρικού Ιδρύματος Ωνάση στη Νέα Υόρκη.

Λήδα Μπουζάλη

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Μαρμάρινη βάση επιτύμβιου αγγείου με παράσταση καρπολογίας, 410–400 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (φωτ. ΥΠΠΟΤ)
Άγαλμα λιονταριού, 400–390 π.Χ. Προέρχεται από κατάσχεση σε οικία στο Μαρκόπουλο Μεσογαίας (Φωτ. Πάρις Ταβιτιάν)
Πήλινο μικρογραφικό τραπέζι παιχνιδιού με θρηνωδούς, 580–570 π.Χ., από τον Κεραμεικό. Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού
Ανάγλυφο με τον Ορφέα, την Περσεφόνη και τον Ερμή Ψυχοπομπό, ρωμαϊκό αντίγραφο του 1ου αι. π.Χ./1ου αι. μ.Χ. από ελληνικό έργο του 5ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης

Κορυφή της σελίδας