Το ανθρώπινο πρόσωπο στη βιοηθική
ΓΡΑΦΕΙ Η ΑΡΙΣΤΕΑ ΣΙΝΑΝΙΩΤΗ

Με την ευγενική χορηγία του Ιδρύματος Ωνάση, τη συνδιοργάνωση του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου και τη συνεργασία της Ένωσης Ελλήνων Νομικών e-Θέμις, έλαβε χώρα με μεγάλη επιτυχία την Παρασκευή 16 και το Σάββατο 17 Ιανουαρίου 2015 συνέδριο με τίτλο «Ιατρική Ευθύνη και Βιοηθική – Σύγχρονες προσεγγίσεις και προοπτικές του μέλλοντος – Το ανθρώπινο πρόσωπο». Η επιστημονική επιτροπή του συνεδρίου απαρτίστηκε από τρεις υποτρόφους του Ιδρύματος Ωνάση: τη Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη, νομικό και επίκουρη καθηγήτρια του Ιονίου Πανεπιστημίου∙ την Ευσταθία Σινανιώτη, περιοδοντολόγο-εμφυτευματολόγο∙ τη Φερενίκη Παναγοπούλου-Κουτνατζή, ειδική επιστήμονα στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και στα πανεπιστήμια Πειραιώς, Αθηνών και Πελοποννήσου.

Για πρώτη φορά στην Ελλάδα παρουσιάστηκαν ζητήματα ιατρικής ευθύνης και βιοηθικής στο ειδικότερο πεδίο της χειρουργικής προσώπου (περιοδοντολογίας, εμφυτευματολογίας, πλαστικών επεμβάσεων στο πρόσωπο, όπως είναι οι ρυτιδεκτομές, οι βλεφαροπλαστικές κ.λπ.). Tα ζητήματα που πραγματεύθηκε το συνέδριο ήταν διεπιστημονικά, καθώς σε αυτό συμπεριελήφθησαν ως ομιλητές νομικοί, ιατροί, ειδικοί στη φιλοσοφία και στην ηθική, θεολόγοι κ.ά. Οι θεματικοί άξονες του συνεδρίου σχετίζονται με μερικές από τις πιο σημαντικές ειδικότητες της χειρουργικής (αν και όχι τόσο γνωστές στο ευρύ κοινό), καθώς αφορούν τo ίδιο το πρόσωπο του ασθενούς, το οποίο κατεξοχήν συνδέεται με την εικόνα και την προσωπικότητα του ατόμου. 

Ειδικά τα ζητήματα ιατρικής ευθύνης και δεοντολογίας στους τομείς της περιοδοντολογίας, της εμφυτευματολογίας και της αισθητικής πλαστικής χειρουργικής προσώπου δεν έχουν παρουσιαστεί ξανά σε συνέδριο στην Ελλάδα. Mέσα από όλες τις ομιλίες αναδείχθηκαν η αξία και η σημασία του προσώπου και της εικόνας του στο δίκαιο, την ιατρική, τη φιλοσοφία και την ηθική. Επιχειρήθηκε ο συνδυασμός των δύο βασικών για την ιατρική ευθύνη και τη βιοηθική επιστημονικών ειδικοτήτων, της ιατρικής και της νομικής, με κέντρο όμως το ίδιο το πρόσωπο. 

Το συνέδριο παρακολούθησε πλήθος κόσμου και, ιδιαίτερα, νέοι επιστήμονες και φοιτητές.Το ενδιαφέρον των ακροατών διατηρήθηκε αμείωτο κατά τις συνεδρίες και τις συζητήσεις, καθώς η έρευνα για τα κρίσιμα ερωτήματα της ιατρικής ευθύνης και της βιοηθικής παραμένει πάντα ζωντανή και ενεργούσα στο μέτωπο της επιστήμης. 

Το συνέδριο τίμησαν με την προεδρία στις συνεδρίες του η ομότιμη καθηγήτρια ΕΚΠΑ Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου, η οποία μάλιστα την ίδια ημέρα τιμήθηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με τον Χρυσούν Σταυρό της Ελληνικής Δημοκρατίας, ο επίτιμος καθηγητής και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών Απόστολος Γεωργιάδης, ο ομότιμος καθηγητής Ιωάννης Καράκωστας, ο ομότιμος καθηγητής και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών Λάμπρος Κοτσίρης, η καθηγήτρια Δήμητρα Παπαδοπούλου-Κλαμαρή και η καθηγήτρια Ευγενία Αλεξανδροπούλου-Αιγυπτιάδου. Στον χαιρετισμό του, ο Αριστείδης Αντσακλής, καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας και πρόεδρος της Εθνικής Αρχής για την Ιατρικά Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή, εξήγησε στο κοινό την πορεία της Αρχής, της οποίας η λειτουργία ξεκίνησε εκ νέου τον Μάρτιο του 2014 με νέα σύνθεση. 

Το συνέδριο άρχισε με την ομιλία του κύριου ομιλητή, Philip Brey, καθηγητή Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας και προέδρου του Τμήματος Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Τουέντε της Ολλανδίας. O καθηγητής, διάσημος στον χώρο της Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας στην Ευρώπη, ανέλυσε τα κύρια αλλά και εξαιρετικά πρόσφατα ερωτήματα που προκύπτουν από τη σχεδόν ανεξέλεγκτη πλέον εξέλιξη της τεχνολογίας όσον αφορά το πρόσωπο και την ανθρώπινη διάστασή του. Ακολούθησε η σχετική ομιλία της καθηγήτριας Ελένης Καλοκαιρινού με τίτλο «Το ανθρώπινο πρόσωπο στη φιλοσοφία». Στην ανακοίνωση αυτήν αναδείχθηκε η κυριότερη αδυναμία που παρουσιάζουν οι περισσότερες σύγχρονες ηθικές θεωρίες. Είτε πρόκειται για ατομικιστικές θεωρίες φιλελεύθερης προέλευσης είτε πρόκειται για κολεκτιβιστικές θεωρίες οιασδήποτε απόχρωσης, όλες τελικά καταλήγουν στο να εξαλείψουν το άτομο, απομονώνοντάς το και στρέφοντας το ένα εναντίον του άλλου (οι πρώτες) ή καθιστώντας το ένα απλό μέσο για την προαγωγή των στόχων των συλλογικοτήτων (οι δεύτερες). Η εισήγηση συνοδεύθηκε από την ομιλία της καθηγήτριας Σταυρούλας Τσινόρεμα «Η αρχή της προσωπικότητας στη φιλοσοφία και τη βιοηθική». Οι τρεις αυτές αρχικές ομιλίες έθεσαν με συμπληρωματικότητα και αρμονία τις φιλοσοφικές βάσεις του συνεδρίου όσον αφορά το ανθρώπινο πρόσωπο και τη βιοηθική. 

Παράλληλα, η εκτενής παρουσίαση των αρχαιολόγων και μελών της οργανώτριας ερευνητικής ομάδας IHRC (Information: History, Regulation, Culture), Μαρίας Σιταρά και Ελένης Βουλιγέα, με θέμα το ανθρώπινο πρόσωπο στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, και ειδικότερα το πώς παρουσιαζόταν το ανθρώπινο πρόσωπο στην αρχαία ελληνική τέχνη μέχρι και τους ελληνιστικούς χρόνους, εξέθεσε στο κοινό (με ιδιαίτερη παραστατικότητα, καθώς συνοδευόταν από προβολή φωτογραφιών από πρόσωπα σε γλυπτά ή ψηφιδωτά) τη σταδιακή μεταβολή της παρουσίασης του προσώπου στην τέχνη, από σχεδόν ανέκφραστη σε ρεαλιστική. Η τελευταία ομιλήτρια της συνεδρίας, η Φερενίκη Παναγοπούλου-Κουτνατζή, ανέλυσε το θεσμικό πλαίσιο της ακούσιας πατρότητας υπό το φως της αναπαραγωγικής αυτονομίας του άνδρα και της γυναίκας, και εξέτασε κατά πόσον ο περιορισμός της αναπαραγωγικής αυτονομίας του άνδρα είναι συνταγματικά επιτρεπτός. Η έννομη τάξη οφείλει να προστατεύει τον πιο αδύναμο, και στην περίπτωση της τεκνοποιίας αδύναμος δεν είναι ο απρόθυμος πατέρας, αλλά το παιδί. 

O καθηγητήs και πρόεδροs της Εθνικής Αρχής για την Ιατρικά Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή Αριστείδης Αντσακλής τόνισε πως η αποδοχή της αντίληψης ότι το έμβρυο μπορεί να έχει δικαιώματα δημιουργεί αυτομάτως μεγάλα προβλήματα και μεγάλες δυσκολίες στην κατανόηση διαφόρων σοβαρών ερωτημάτων, στα οποία συγκαταλέγονται και τα εξής: (1) το ερώτημα πότε αρχίζουν η ζωή του ανθρώπου και η προσωπική του υπόσταση∙ (2) το ερώτημα της ύπαρξης του ορίου βιωσιμότητας ως καθοριστικού παράγοντα των νομικών δικαιωμάτων του εμβρύου∙ και (3) το ερώτημα της κατανόησης του νόμου περί διακοπής της κύησης.

Η γενετική μηχανή μοιάζει με ατομική βόμβα και η χρήση της απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Όσο αυξάνονται οι δυνατότητες της τεχνολογίας, τόσο περισσότερο απαιτούνται σύνεση και ωριμότητα στη χρήση της. Στο άλλο άκρο της ζωής, στο τέλος της, αναφέρθηκε ο καθηγητής Ανδρέας Καραμπίνης, μιλώντας για τον ασθενή ως πρόσωπο στην εντατική μονάδα νοσηλείας. Προέκρινε ανεπιφύλακτα τη διατήρηση της ζωής με τεχνητά έστω μέσα, εκτός από όλως εξαιρετικές περιπτώσεις, ενώ κατέδειξε την πλήρη αντίθεσή του στην εφαρμογή των λεγόμενων προηγούμενων «διαθηκών ζωής», όταν αυτές έχουν ως περιεχόμενο τη διακοπή της ζωής υπό ορισμένες συνθήκες από τους ιατρούς, ακόμη και όταν οι οδηγίες αυτές εμπεριέχουν την αντίθετη σε αυτά βούληση του προσώπου κατά τη σύνταξή τους. Τις ομιλίες αυτές συμπλήρωσε από νομικής πλευράς η εισήγηση της καθηγήτριας Κατερίνας Φουντεδάκη για τη νομική αντιμετώπιση του προσώπου και του πράγματος στο αστικό δίκαιο. Αντικείμενο της εισήγησης ήταν οι νομικές κατηγορίες του «προσώπου» και του «πράγματος» κατά τη δογματική του αστικού δικαίου, σε συνδυασμό με τη συνταγματική αρχή της προστασίας της ανθρώπινης αξίας. 

H ομότιμη καθηγήτρια Θεοφανώ Παπαζήση ανέλυσε τα νομικά ζητήματα της ταυτότητας του φυσικού προσώπου. Ο αναπληρωτής καθηγητής Κωνσταντίνος Χριστοδούλου συμπλήρωσε ουσιαστικά την ομιλία αυτήν με την εισήγησή του για τον γάμο και το σύμφωνο συμβίωσης επί αλλαγής φύλου, θέμα άκρως επίκαιρο εν όψει και της πιθανής νομοθετικής μεταβολής στην Ελλάδα, η οποία αναμένεται να επιτρέψει ρητώς τη σύναψη συμφώνου συμβίωσης από πρόσωπα του ίδιου φύλου. Σε άμεση σχέση με αυτά τα θέματα, η αναπληρώτρια καθηγήτρια Λίνα Παπαδοπούλου έκλεισε τη συνεδρία αναφερόμενη στο θέμα πρόσωπο, φύλο και ιατρική τεχνολογία. Κεντρική θέση της εισήγησης ήταν ότι η προϋπόθεση εγχείρησης για τον νομικό επαναπροσδιορισμό/διόρθωση φύλου και άρα τη σύναψη γάμου μεταξύ ομόφυλων όταν το ένα πρόσωπο είναι διεμφυλικό (transexual) συνιστά σοβαρή παραβίαση της ιδιωτικότητας, της φυσικής ακεραιότητας και της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς του και ως τέτοια πρέπει να καταργηθεί. 

Η Τάνια Κυριακού εξέθεσε στο κοινό την άκρως αρνητική επίδραση της οικονομικής κρίσης στη δημόσια υγεία στην Ελλάδα και τόνισε ότι αρμόδιοι φορείς όπως οι Επιτροπές Βιοηθικής δεν δικαιούνται να αγνοούν την επίδραση αυτήν, αλλά οφείλουν να δρουν και προς την προστασία των πολιτών από τη διαρκή μείωση των κονδυλίων για τη δημόσια υγεία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ταυτόχρονα ασκούν, ως μη έδει, πολιτική. Στη συνέχεια, ο καθηγητής Πέτρος Δαμουλής εξέθεσε αναλυτικά τα ηθικά ζητήματα στην περιοδοντολογία. 

Η ομιλία της Ευσταθίας Σινανιώτη για τα ηθικά ζητήματα στην εμφυτευματολογία συμπλήρωσε το πεδίο στο οποίο ανακύπτουν οι δεοντολογικές αναζητήσεις όσον αφορά τις ειδικότητες αυτές. Τα σύγχρονα οστεοενσωματούμενα εμφυτεύματα αντικαθιστούν δόντια που έχουν χαθεί και κατασκευάζονται από τιτάνιο με ειδική επεξεργασία στην επιφάνειά του. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει υιοθετήσει ως αδιαμφισβήτητο το τεκμηριωμένο ποσοστό επιτυχίας των εμφυτευμάτων σε βάθος χρόνου. Το ποσοστό επιβίωσης των εμφυτευμάτων σε πολλές ερευνητικές εργασίες ξεπερνά το 95%. Βασική προϋπόθεση επιβίωσης των εμφυτευμάτων μακροπρόθεσμα αποτελεί η εφαρμογή σωστής υποστηρικτικής περιεμφυτευματικής θεραπείας τόσο από τον επεμβαίνοντα ιατρό όσο και από τον ασθενή. Οι εισηγήσεις επιχείρησαν την προσέγγιση των ηθικών ζητημάτων που προκύπτουν κατά την άσκηση του λειτουργήματος της εμφυτευματολογίας. Έγινε επίσης αναφορά στη βιβλιογραφία που τεκμηριώνει την εφαρμογή των σύγχρονων οστεοενσωματούμενων εμφυτευμάτων και στο νομικό πλαίσιο που διέπει τη σοβαρή και υπεύθυνη εφαρμογή τους.

H καθηγήτρια Ελισάβετ Συμεωνίδου-Καστανίδου ανέλυσε με ενάργεια και ακρίβεια το πάντοτε επίκαιρο ζήτημα της διακρίβωσης του χρονικού σημείου έναρξης της ανθρώπινης ζωής στο ποινικό δίκαιο. Η ομότιμη καθηγήτρια Αλεξάνδρα Βάρκα-Αδάμη εξέθεσε τα ζητήματα που προκύπτουν από το τέλος της ζωής από πλευράς αστικού δικαίου. Η καθηγήτρια Χαρά Σπηλιοπούλου περιέγραψε τους τρόπους με τους οποίους η ίδια και η ομάδα της, στο Εργαστήριο Ιατροδικαστικής της Ιατρικής Σχολής Αθηνών, επιδεικνύουν σεβασμό στους νεκρούς, από τους οποίους, δυστυχώς, όλο και περισσότεροι καταλήγουν στο εργαστήριο ως «άγνωστης ταυτότητας». Εξήγησε επίσης πώς, παρότι αντιμετωπίζουν πολυάριθμα γραφειοκρατικά και οργανωτικά προβλήματα, φροντίζουν για την ανεύρεση των συγγενών, ή έστω για την ειδοποίησή τους εάν τυχόν αυτοί βρίσκονται εκτός Ελλάδος (συχνά όμως πρόκειται για μετανάστες που παραμένουν χωρίς διακρίβωση ταυτότητας), αλλά και για την ταφή των νεκρών εντός ελληνικού εδάφους. 

Ο Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης επικεντρώθηκε στην ευθανασία και στην αυτονομία του ηθικού προσώπου. Η περί την ευθανασία ηθική συζήτηση είναι πάντοτε δυσχερής, και τούτο, διότι η αρχιτεκτονική κάθε ανθρώπινης ηθικής είναι βασισμένη στο αξίωμα της ζωής. Στην εισήγηση ισχυρίστηκε –υιοθετώντας τις θέσεις του Kant– πως το μοναδικό αξίωμα της ηθικότητας δεν μπορεί να είναι άλλο από την αυτονομία και εξέτασε τους τρόπους κατά τους οποίους αυτή επηρεάζεται από την ανταπόκριση στο αίτημα για ευθανασία. 

H ομότιμη καθηγήτρια Πηνελόπη Αγαλλοπούλου μίλησε για τις αρχές προστασίας του φυσικού προσώπου στο πλαίσιο της βιοϊατρικής. Κατά την εισήγησή της, αναφέρθηκε στις βασικές αρχές προστασίας του προσώπου από τις συνεχώς αυξανόμενες βιοϊατρικές επεμβάσεις. Πρωταρχική είναι η αρχή του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από την οποία πηγάζουν όλες οι άλλες αρχές, που είναι οι εξής: η αρχή της ελεύθερης συναίνεσης έπειτα από προηγούμενη σχετική ενημέρωση, η αρχή της μη προσβολής της σωματικής ακεραιότητας του προσώπου, η αρχή της απαγόρευσης της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης, η αρχή της προστασίας των γενετικών δεδομένων, η αρχή της απαγόρευσης οικονομικού οφέλους και η αρχή της ανωνυμίας. Ο Σπύρος Βλαχόπουλος επανέφερε το κοινό σε ζητήματα της πράξης, αναλύοντας την αστική ευθύνη του δημοσίου και των ΝΠΔΔ στο ειδικότερο πεδίο της χειρουργικής προσώπου. Η αναπληρώτρια καθηγήτρια Λίλιαν Μήτρου έκλεισε τη συνεδρία μιλώντας για τα «Big Data», τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υγείας που συλλέγονται σε ιδιαίτερα μεγάλους αριθμούς, δημιουργώντας, ασφαλώς, επαύξηση των κινδύνων για τους πολίτες, στην εποχή μιας ούτως ή άλλως αυξημένης νομιμοποιημένης επιτήρησης. 

Η επίκουρη καθηγήτρια Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη εξέθεσε τα ζητήματα που προκύπτουν ειδικά από την ενημέρωση και τη συναίνεση σε αισθητική πλαστική χειρουργική προσώπου, τα οποία ξεφεύγουν από τα συνήθη νομικά και ηθικά ερωτήματα νομιμοποίησης μιας χειρουργικής επέμβασης, καθώς στην αισθητική χειρουργική αυστηρά ιατρική ένδειξη δεν υφίσταται. Με επίκεντρο πάντοτε το πρόσωπο και το τραύμα, ο Δημήτρης Ζωγραφόπουλος, ειδικός επιστήμων της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, μίλησε για την αποζημίωση από τραύμα στο πρόσωπο από πλευράς εργατικού δικαίου και εργατικών ατυχημάτων, φαινόμενο, δυστυχώς, ιδιαίτερα συχνό, και έφερε ως παράδειγμα την τραγική ιστορία της Κωνσταντίνας Κούνεβα. 

Ο π. Μακάριος Γρινιεζάκης, αρχιμανδρίτης του Οικουμενικού Θρόνου και καθηγητής της Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Κρήτης και της Θεολογικής Σχολής Εσθονίας, παρουσίασε εισήγηση σχετική με το πρόσωπο και τον έρωτα, καθώς και την ανάδειξη του ανθρώπινου προσώπου μέσα από την ερωτική κοινωνία. Τέλος, η Ισμήνη Κριάρη, καθηγήτρια του Παντείου Πανεπιστημίου, έκλεισε με την ομιλία της το συνέδριο, αναπτύσσοντας τη νομική σημασία του ανθρώπινου προσώπου στην εποχή της γενετικής.


(Η Αριστέα Σινανιώτη είναι καθηγήτρια Εμπορικού Δικαίου στο Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Πειραιώς.) 

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Οι υπότροφοι και μέλη της Επιστημονικής Επιτροπής. Από αριστερά: Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη, Ευσταθία Συνανιώτη και Φερενίκη Παναγοπούλου-Κουτνατζή
Από αριστερά: η καθηγήτρια Νομικής Ελισάβετ Συμεωνίδου-Καστανίδου, ο ομότιμος καθηγητής Λάμπρος Κοτσίρης, ο επικ. καθηγητής Φιλοσοφίας Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης και η καθηγήτρια Ιατρικής Χαρά Σπηλιοπούλου
Στην κατάμεστη αίθουσα της Νομικής Βιβλιοθήκης, οι σύνεδροι συζήτησαν για την ιατρική ευθύνη και τη βιοηθική
Από αριστερά: η καθηγήτρια Νομικής Θεοφανώ Παπαζήση, ο ακαδημαϊκός Απόστολος Γεωργιάδης, ο αναπλ. καθηγητής Νομικής Κωνσταντίνος Χριστοδούλου και η αναπλ. καθηγήτρια Νομικής Λίνα Παπαδοπούλου
Από αριστερά: η καθηγήτρια Φιλοσοφίας Σταυρούλα Τσινόρεμα, η αναπλ. καθηγήτρια Φιλοσοφίας Ελένη Καλοκαιρινού και η αρχαιολόγος Μαρία Σιταρά
Ο ομότ. καθηγητής Νομικής και ακαδημαϊκός Λάμπρος Κοτσίρης προήδρευσε στη μεσημεριανή συνεδρία της δεύτερης ημέρας του συνεδρίου

Κορυφή της σελίδας