Απαγωγή και φαντασία στον Αριστοτέλη και τον Ernan McMullin
ΓΡΑΦΕΙ Η ΓΚΟΛΦΩ ΜΑΓΓΙΝΗ

Χρήστος Α. Πεχλιβανίδης, Αριστοτέλης & Ernan McMullin. Ιχνηλατώντας τις Kαταβολές του Σύγχρονου Επιστημονικού Ρεαλισμού, Θεσσαλονίκη: Ζήτη, 2013, 303 σελ. ISBN: 978-9604563746


Το βιβλίο του Χρήστου Πεχλιβανίδη έρχεται να προσθέσει μια ενδιαφέρουσα οπτική και πραγμάτευση στον χώρο της σύγχρονης ελληνόγλωσσης επιστημολογίας, καθώς προτίθεται να εκθέσει και να αντιπαρατεθεί κριτικά με την επιστημολογία του Ernan McMullin. Το διακύβευμα του συγγραφέα δεν είναι τόσο αυτό της ανασυγκρότησης μιας ρεαλιστικής, με πραγματιστικές αποχρώσεις, επιστημολογικής θεωρίας, όπως αυτή του McMullin, αλλά η ανάδειξη της οφειλής της στην αριστοτελική φιλοσοφία, καθώς και των ορίων αυτής της οφειλής. 

Πράγματι, κατά τον Πεχλιβανίδη, ο McMullin δεν αποδέχεται υπό μεθοδολογική αλλά κυρίως υπό οντολογική έποψη τη συστοιχία μεταξύ νοητικών λειτουργιών, κυρίως της φαντασίας όπως αυτή αναπτύσσεται από τον Αριστοτέλη, και σύγχρονων θεωρητικών προσεγγίσεων της φαντασίας στο πεδίο της επιστήμης ως «δεύτερης φαντασίας». Αντιθέτως, για τον ίδιο συγγραφέα, ο Αριστοτέλης διαθέτει πολύ μεγαλύτερη γνωσιοθεωρητική και, κυρίως, οντολογική επικαιρότητα από αυτήν που είναι διατεθειμένος να αποδεχτεί ο McMullin, πράγμα που προσπαθεί να καταδείξει στο κεντρικής σημασίας κεφ. 3 του βιβλίου του, θεματοποιώντας το νοητικό σύμπλεγμα συλλογισμού, επαγωγής, νου και φαντασίας στον Αριστοτέλη, τόσο μέσα από τα κείμενα-πηγές όσο και μέσα από μια σειρά σύγχρονων, διαφοροποιημένων και συχνά αντικρουόμενων ερμηνευτικών προσεγγίσεων. Ο Πεχλιβανίδης εμμένει περισσότερο από τον McMullin στον τρόπο με τον οποίο η αριστοτελική γνωσιοθεωρία μπορεί να αξιοποιηθεί από μια ρεαλιστική επιστημολογία με οντολογικές αξιώσεις που θεματοποιεί το μη παρατηρήσιμο, όπως αυτό γίνεται αντικείμενο έρευνας από τη σύγχρονη επιστήμη. 

Πέραν αυτού, το βιβλίο φιλοδοξεί να συνδέσει τη φιλοσοφία της επιστήμης με την ιστορία των επιστημονικών ιδεών, κυρίως στο πεδίο των φυσικών επιστημών, καθώς και να ανοίξει έναν απαιτητικό διάλογο εντός του πεδίου της σύγχρονης φιλοσοφίας της επιστήμης μεταξύ διαφόρων εκδοχών ρεαλισμού (J. J. Smart, H. Putnam, S. Psyllos, R. Boyd), ρεαλισμού και αντιρεαλισμού (R. Carnap), καθώς και επιστημονικού εμπειρισμού και ρεαλισμού (B. van Frassen). Διευρύνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την προβληματική της απαγωγής στον McMullin, οι καταβολές της οποίας στον πραγματισμό του C. S. Peirce αναδεικνύονται στο βιβλίο διεξοδικά (σελ. 132 κ.ε.), ο συγγραφέας επιδιώκει να συγκροτήσει μιαν αυτοδύναμη ανάπτυξη της φύσης και των πολλαπλών ρόλων της θεωρίας εντός της επιστήμης τονίζοντας την πρωτεύουσα σπουδαιότητα του υποθετικού-ευρετικού ρόλου της. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αναλύσεις του Πεχλιβανίδη σε ό,τι αφορά την αξιοποίηση της φαντασίας για την εξηγητική επιτυχία των επιστημονικών θεωριών υπό το πρίσμα του προβλήματος της απαγωγής (σελ. 197 κ.ε.). 

Ο συγγραφέας τονίζει συχνά ότι το ζήτημα αυτό δεν είναι απλώς μεθοδολογικό αλλά, κυρίως, οντολογικό και άρα ως τέτοιο θα πρέπει να αντιμετωπίζεται και στο πλαίσιο των σύγχρονων επιστημολογικών αντιπαραθέσεων. Ένα σύνολο κεντρικών επιστημολογικών ζητημάτων, όπως η σχέση επαγωγής, παραγωγής και απαγωγής, η λογική της διατύπωσης επιστημονικών υποθέσεων, οι τροπικοτήτες της επιστημονικής ανακάλυψης καθώς και ο ρόλος της φαντασίας και της διαίσθησης σε αυτήν, η συγκρότηση και η λειτουργία μοντέλων στις επιστήμες και, τέλος, η σχέση εξηγητικής δύναμης και επιτυχίας των επιστημονικών θεωριών, αναδεικνύονται από τον Πεχλιβανίδη στη μελέτη του, με αφετηρία, αφενός, τον ρεαλισμό του McMullin και, αφετέρου, το αριστοτελικό έργο αυτό καθ' εαυτό.

Η απαιτητική, διττή σύνθεση του βιβλίου –διαχρονική και συνάμα συγχρονική, συστηματική και συνάμα ιστορική– έχει ως άξονα τη μελέτη και την κριτική θεώρηση ενός κεντρικού επιστημολογικού ζητήματος με οντολογικές προεκτάσεις, και πιο συγκεκριμένα του ζητήματος της εξηγητικής δύναμης των επιστημών, εντός του τρίπτυχου: προβλεπτική επιστήμη – αποδεικτική επιστήμη – θεωρητική επιστήμη. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο, ο συγγραφέας θίγει ζητήματα όπως η συμπλοκή μεταφοράς, δομικής εξήγησης και φαντασίας στον McMullin, αλλά και μια σειρά άλλων κρίσιμων ζητημάτων, όπως η φύση και η λειτουργία των οντολογικών θεμελίων της επιστημονικής παρατήρησης, τα είδη των επιστημονικών αποδείξεων, η σχέση αλήθειας και εξηγητικής δύναμης, το στάτους της επιστημονικής δικαιολόγησης, καθώς και η σχέση της με τις διευρυντικές του περιεχομένου δομές της επιστημονικής έρευνας. 

Είναι σημαντικό να τονίσουμε καταληκτικά ότι δύο παράγοντες δυσχέρειας στους οποίους ο συγγραφέας ανταποκρίνεται επιτυχώς έχουν να κάνουν, αφενός, με το γεγονός ότι η επιστημολογική θεωρία του McMullin δεν αποτυπώνεται συστηματικά παρά μόνο στο βιβλίο του The Inference that Makes Science (1992) και, αφετέρου, με την πληθώρα των ερμηνευτικών προσεγγίσεων του αριστοτελικού έργου, τις οποίες εντούτοις ο Χρήστος Πεχλιβανίδης παραθέτει διεξοδικά χωρίς να παραλείπει την κριτική αντιπαράθεση μαζί τους όπου αυτό είναι αναγκαίο. Με τρόπο σαφή, ο συγγραφέας καταπιάνεται με μια σειρά επιστημολογικών και γνωσιοθεωρητικών ρεαλιστικών και αντιρεαλιστικών τοποθετήσεων και πολεμικών, πράγμα που μαρτυρεί και τον βαθμό αφομοίωσης των επιχειρημάτων των φιλοσόφων που πραγματεύεται, καθώς και την αξιοποίησή τους στην ιδιαίτερη επιστημολογική προβληματική που τον ενδιαφέρει εδώ.


(Η Γκόλφω Μαγγίνη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεότερης και Σύγχρονης Φιλοσοφίας στον Τομέα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.)

 

Ο Αριστοτέλης (Σχολή των Αθηνών), 1510–1511, Raffaello Sanzio, Στάντσα ντέλα Σινιατούρα, Βατικανό
Το Πρώτο Κινούν (Αστρονομία), 1509–1511, Raffaello Sanzio, Στάντσα ντέλα Σινιατούρα, Βατικανό
Οι Σκεπτόμενοι, Steve Hanks (ιδιωτική συλλογή)
Άποψη του ανιχνευτή σωματιδίων CMS (CERN)

..