Η ζωή ανάμεσα στα κτήρια
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΘΑΝΟΣ ΒΛΑΣΤΟΣ
   

Jan Gehl, Η ζωή ανάμεσα στα κτήρια. Χρησιμοποιώντας το δημόσιο χώρο, μτφρ.-επιμ. Γ. Κατσαβουνίδου, Π. Ταράνη (Πρόλογος: Π. Τουρνικιώτης), Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, 2013. 220 σελ. ISBN 978-9609439237



Ο Jan Gehl είναι ένας μάχιμος πολεοδόμος, γνωστός σε όλον τον κόσμο, πολύ νέος στο μυαλό και εξαιρετικά ανατρεπτικός στις προτάσεις του για έναν κόσμο που, κατά τα φαινόμενα, διάλεξε λάθος δρόμο. Λέει το αυτονόητο όπου και να βρεθεί, καθώς παντού τα προβλήματα είναι τα ίδια. Το κακό παράδειγμα το έδωσε ο ανεπτυγμένος κόσμος, με μπροστάρη το αυτοκίνητο, γιατί τα χρήματα ήταν εκεί. Μέσα σε έναν αιώνα, τον 20ό, ξαναφτιάχτηκαν οι πόλεις από την αρχή, σε πολλαπλάσιο μέγεθος, υποτιμώντας το παρελθόν τους, την αρχιτεκτονική, την πολεοδομία, τις κλίμακες και κυρίως τον τρόπο ζωής. Τώρα ο αναπτυσσόμενος κόσμος επαναλαμβάνει τα λάθη του ανεπτυγμένου και διεκδικεί το δικαίωμα να καταναλώσει και αυτός ανάλογα μεγέθη, αδιαφορώντας για το γεγονός ότι οι αντοχές του πλανήτη έχουν πλέον εξαντληθεί.

Ο τρόπος ζωής στην πόλη είναι το θέμα του Gehl· εκεί εστιάζει. Δεν τον ενδιαφέρει τι γίνεται πίσω από τις κλειστές πόρτες, μέσα στα κτήρια, αλλά τι γίνεται στον δρόμο, εκεί όπου είσαι ανοικτός στη συνάντηση, στη γνωριμία, εκεί όπου είσαι μαζί με τους άλλους, συμμετέχεις σε αυτά που γίνονται, βλέπεις, παίρνεις βαθιές ανάσες, ακούς, μυρίζεις, πιάνεις τον σφυγμό της πόλης. Στον δρόμο επίσης πληροφορείσαι, εκπαιδεύεσαι, μαθαίνεις. Πριν από την εφημερίδα και την τηλεόραση, τον ρόλο αυτών των μέσων τον είχε ο δρόμος, στο πεζοδρόμιο της γειτονιάς βγαίναν οι καρέκλες, εκεί έπαιζαν τα παιδιά, εκεί εκδηλωνόταν η ζωντάνια της πόλης. Σήμερα η πληροφόρηση και η επικοινωνία γίνονται μέσω του υπολογιστή, και από τα εκατομμύρια τετραγωνικά της πόλης αυτό που μας κερδίζει και μας κρατά είναι το ένα τέταρτο του τετραγωνικού που καλύπτουν ο υπολογιστής και η θέση μας μπροστά του. 

Έχει τεράστιες επιπτώσεις αυτή η εξέλιξη στην κοινωνία της ψηφιακής πόλης: δεν έχει ανάγκη τον δρόμο και τον παραδίδει στο αυτοκίνητο. Το αυτοκίνητο αποδεικνύεται ένα σαράκι που κατατρώει τον δημόσιο χώρο. Τον καλύπτει, τον ρυπαίνει, τον παραμορφώνει και τον καθιστά ακατάλληλο και εχθρικό για να σταθείς πάνω του. Μπορεί τα πράγματα να ακολούθησαν και την αντίστροφη φορά. Μπορεί το αυτοκίνητο να μας έδιωξε από τον δρόμο, και οι νέες τεχνολογίες να κάλυψαν εύκολα το κενό. Το σημαντικό είναι ότι, με αυτόν τον τρόπο, χάθηκε η αξία της πόλης. Τα smartphones, τα tablets, όπου και αν βρίσκονται, διαδραματίζουν τον ίδιο ρόλο. Έτσι, τα προάστια υποκατέστησαν την πόλη, απομόνωσαν τους κατοίκους, τους απομάκρυναν από τα ιστορικά κέντρα, εκεί όπου συγκεντρώνεται η ζωή.    

Περπατήσαμε με τον Jan Gehl στις γειτονιές της Αθήνας, στην οποία ο Δανός πολεοδόμος βρέθηκε προσκεκλημένος από την ΜΚΟ Cities for Cycling και την πρεσβεία της Δανίας. Ο Gehl, κατά την επίσκεψή του, έδωσε δύο ομιλίες και έλαβε μέρος σε συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης στις οποίες συμμετείχαν και οι Δήμαρχοι της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Στάθηκε αμήχανος μπροστά σε μια κατάσταση πολύ διαφορετική από αυτές που συνήθως καταγγέλλει, αλλά εξίσου προβληματική. Κατά κανόνα, τα βέλη του σημαδεύουν τους σχεδιασμούς της μοντέρνας πολεοδομίας, τους απρόσωπους, αχανείς ανοικτούς χώρους, τις μεγάλες αποστάσεις ανάμεσα σε κτηριακούς όγκους που σε συνθλίβουν, τις αραιές πυκνότητες. Ο Gehl υποστηρίζει ότι αυτά τα χαρακτηριστικά παράγουν και μια, κατ' αναλογίαν, μη συνεκτική κοινωνία. Η γεωγραφία της ελληνικής πόλης χαρακτηρίζεται, αντιθέτως, από υψηλές πυκνότητες που, ενώ αποτελούν προϋπόθεση ανάπτυξης έντονης κοινωνικότητας, οδηγούν σε αποτελέσματα επίσης τραγικά. Πράγματι, στην Ελλάδα, κάνοντας ότι δεν καταλαβαίνουμε τι είδους πόλεις φτιάξαμε, επιμένουμε να κυκλοφορούμε με αυτοκίνητα σε στενούς δρόμους που δεν τα χωράνε. Για να το πετύχουμε μάλιστα αυτό, στενέψαμε πεζοδρόμια, εκτοπίσαμε πεζούς και ποδηλάτες, αρνηθήκαμε να δώσουμε στη δημόσια συγκοινωνία τον χώρο και την προτεραιότητα που της ανήκουν. Στον δρόμο είμαστε κοντά ο ένας στον άλλο, όμως αυτό που κυρίως μας απασχολεί είναι να απομακρυνθούμε το συντομότερο, γιατί όλα γύρω μας είναι δυσάρεστα και απειλητικά.

«Βγείτε στον δρόμο». Ζήστε την πόλη σύμφωνα με τις πραγματικές σας ανάγκες και επιθυμίες. Ζήστε τη με το σώμα σας. Αυτό επαναλαμβάνει σταθερά με το έργο του ο Jan Gehl. Ωστόσο, σπανίζουν στην ελληνική πόλη οι δρόμοι για να σταθείς. Το ίδιο συμβαίνει και στην αμερικανική και σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις, για άλλους όμως λόγους: εκεί, το ανθρώπινο σώμα αποπροσανατολίζεται, χάνεται στις μεγάλες κλίμακες των ανοικτών χώρων. Με το βιβλίο του, ο Gehl προτείνει λύσεις διορθωτικές των πόλεων που φτιάξαμε, έτσι ώστε να ερεθίζουν και να εμπνέουν τις αισθήσεις του σώματος, να σε ενθαρρύνουν να γνωριστείς με τον διπλανό σου.    

Τα βάζει ο Gehl με την Αναγέννηση. Διότι η Αναγέννηση υποκατέστησε τους έστω και μεταφυσικούς μύθους, το παραμύθι και το κοινωνικό συμπαγές με τον ορθολογισμό της ευθείας και του τετραγώνου. Η Αναγέννηση από το ανθρώπινο σώμα κράτησε το μυαλό και από τις αισθήσεις μόνο την όραση. Σχεδίασε τα κτήρια μόνο για να τα βλέπεις. Το ίδιο έκανε και με τους ανοικτούς χώρους γύρω από τα κτήρια. Ο άνθρωπος-θεατής, η πόλη-θέαμα, η κοινωνία του θεάματος, την οποία ανέλυσε τόσο διεξοδικά ο Debord, σηματοδοτούν το τέλος της ολοκληρωμένης βίωσης της πόλης. 

Ο Gehl προτείνει και αυτός, σε ευθεία γραμμή με τις προτάσεις της σύγχρονης πολεοδομίας, την ανάγκη αναδιάταξης των χρήσεων γης, έτσι ώστε η κατοικία και η εργασία να βρίσκονται πιο κοντά, οι μικρές δραστηριότητες να είναι παντού διάχυτες, οι αποστάσεις των μετακινήσεων να είναι μικρές, το περπάτημα και το ποδήλατο να αναγνωρίζονται ως οι προσφορότεροι τρόποι για την προσπέλαση της πόλης.   

Η καθ’ ύψος ανάπτυξη των πόλεων απομάκρυνε τον κάτοικο από τον δρόμο. Ο δρόμος πρέπει να γίνει πολύ ελκυστικός για να πείσει τον κάτοικο να επιστρέψει. Όσο λιγότερα αυτοκίνητα κυκλοφορούν στην πόλη, τόσο πιο εύκολα θα βγουν έξω τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με αναπηρίες, θα κυκλοφορήσουν οι πεζοί και οι ποδηλάτες, και θα γίνει θεμέλιο των μετακινήσεων η δημόσια συγκοινωνία· τόσο πιο εύκολα, επίσης, θα αναδυθούν πραγματικοί δημόσιοι χώροι, ικανοί να αποκαταστήσουν μια κοινωνικότητα τραυματισμένη και να σφυρηλατήσουν συντροφικότητες που σήμερα είναι τόσο αναγκαίες για τις απαραίτητες συναινέσεις σε διαφορετικές στάσεις ζωής, ώστε να αντιμετωπιστούν τα σοβαρά προβλήματα του αστικού περιβάλλοντος και του πλανήτη. 

Το βιβλίο του Jan Gehl είναι αισιόδοξο και νεανικό. Τοποθετείται στην πρώτη γραμμή του αγώνα για μια διαφορετική πόλη, μια πόλη στην οποία προτεραιότητα θα έχουν τα αισθήματα.   


(Ο Θάνος Βλαστός είναι καθηγητής ΕΜΠ, συγκοινωνιολόγος-πολεοδόμος.)

Οι φωτογραφίες είναι του συγγραφέα.

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση

Κορυφή της σελίδας