Ξεναγήσεις στο Βυζαντινό Μουσείο
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΤΣΑΚΑΛΟΣ

Το απόγευμα της Τετάρτης 2 Ιουλίου 2014, ο Σύνδεσμος Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση οργάνωσε για τα μέλη του ειδική ξενάγηση στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, το οποίο φέτος γιορτάζει τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυσή του, το 1914. Πιο συγκεκριμένα, τα μέλη του Συνδέσμου ξεναγήθηκαν στις περιοδικές εκθέσεις «Εκτός ναού... Θησαυρός του 11ου αιώνα από το Μουσείο του Cluny» και «Officinae Pictorum / c. 1221 – c. 1445. Το Ταξίδι» του Γιώργου Χατζημιχάλη. Η συνδυαστική παρουσίαση των δύο εκθέσεων προτάθηκε επειδή και οι δύο εστίαζαν, η καθεμιά με τον τρόπο της, στις πολιτισμικές σχέσεις ανάμεσα στο Βυζάντιο και τη Δύση. Παρ’ όλη τη ζέστη του καλοκαιριάτικου απογεύματος, 45 μέλη του Συνδέσμου ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση. Η ξενάγηση ξεκίνησε από το ισόγειο του Μεγάρου της Δούκισσας της Πλακεντίας, το οποίο έχει πλέον διαμορφωθεί ειδικά για να φιλοξενεί τις περιοδικές εκθέσεις του Βυζαντινού Μουσείου.

Στην πρώτη περιοδική έκθεση, με τίτλο «Εκτός ναού... Θησαυρός του 11ου αιώνα από το Μουσείο του Cluny», η ξενάγηση έγινε από τον γράφοντα. Κεντρικό, πολύτιμο έκθεμα σε αυτήν αποτελούσε μια λίθινη φορητή Αγία Τράπεζα δυτικής τέχνης, η οποία χρονολογείται στις αρχές του 11ου αιώνα και προέρχεται από το Μουσείο του Cluny στο Παρίσι, ένα από τα σημαντικότερα μουσεία της Γαλλίας, που είναι αφιερωμένο στη μεσαιωνική εποχή. Η αμφιπρόσωπη πλάκα από ξύλο και πορφυρίτη περιέχει στο εσωτερικό της λείψανα τεσσάρων αγίων και έχει αργυρεπίχρυση επένδυση με εγχάρακτο διάκοσμο. Η φορητή Αγία Τράπεζα από τη μεσαιωνική Δύση πλαισιωνόταν από υφασμάτινα αντιμήνσια, δηλαδή αντικείμενα αντίστοιχης χρήσης στην ορθόδοξη Ανατολή, καθώς και από λειτουργικά σκεύη (άγιο ποτήριο, δίσκος, λόγχη, κοχλιάριο κ.λπ.) που χρησιμοποιούνται για την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας και προέρχονται από τις συλλογές του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου.

Η χρήση φορητών Τραπεζών και αντιμηνσίων ήταν επιβεβλημένη σε περιπτώσεις που έπρεπε να τελεστεί η Θεία Λειτουργία σε χώρους εκτός του ναού, κατά τη διάρκεια εκστρατειών ή πολέμων, όταν ηγεμόνες με την αυλή τους ή ιεραπόστολοι ταξίδευαν σε περιοχές χωρίς εκκλησίες, πάνω σε πλοία κ.λπ. Στη Δύση, οι φορητές Αγίες Τράπεζες (petrae sacrae) είναι κατά κανόνα κατασκευασμένες από λίθο, ενώ τα αντιμήνσια στην Ανατολή είναι από ύφασμα ή ξύλο και φέρουν συμβολικές παραστάσεις και επιγραφές. Και οι δύο τύποι είναι υποχρεωτικό να περιέχουν λείψανα αγίων. Οι αναλογίες που παρουσιάζουν ως προς τον συμβολισμό και τη χρήση τους αποτέλεσαν την αφετηρία της συγκεκριμένης έκθεσης και προσέφεραν την ευκαιρία για την παρουσίαση της παράλληλης εξέλιξής τους στη Δύση και την Ανατολή, με το ενδιαφέρον να εστιάζεται στη σύγκριση καλλιτεχνικών, θεολογικών, κοινωνικών και πολιτιστικών προτύπων Δύσης και Ανατολής κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους.

Ακολούθησε ξενάγηση στον όροφο του κτηρίου, στην έκθεση-εγκατάσταση «Officinae Pictorum / c. 1221 – c. 1445. Το Ταξίδι» του Γιώργου Χατζημιχάλη. Παρών και ο ίδιος, ο ζωγράφος παρότρυνε τα μέλη του Συνδέσμου να περιηγηθούν στην έκθεση και κατόπιν να ακολουθήσει συζήτηση. Σε αυτήν τη χωρική εγκατάσταση, που εγγράφεται επίσης στον θεωρητικό προβληματισμό σχετικά με τις πολιτισμικές σχέσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης, οι εικονογραφικές ρίζες της Αναγέννησης ανιχνεύονταν στη βυζαντινή ζωγραφική, με αφορμή το ταξίδι στον χώρο και τον χρόνο ενός φανταστικού ζωγράφου. Οι μορφές από ένα βυζαντινό εικονογραφημένο χειρόγραφο του 11ου αιώνα και από τον πίνακα Η Βάπτιση (περ. 1445) του Iταλού Piero della Francesca στάθηκαν η αφορμή για την αφήγηση του ταξιδιού ενός ζωγράφου από την Κωνσταντινούπολη στη Ρώμη. Το ταξίδι στους τόπους και στον χρόνο ενός φανταστικού ζωγράφου αποτέλεσε τον θεωρητικό στοχασμό του σύγχρονου καλλιτέχνη γύρω από την εικαστική παράδοση. Κατά την πολύ ενδιαφέρουσα κουβέντα που ακολούθησε μεταξύ του καλλιτέχνη και των μελών του Συνδέσμου αναδείχθηκε με ποιον τρόπο οι εικονογραφικές ρίζες της Αναγέννησης ανιχνεύονται στη βυζαντινή ζωγραφική, αλλά και πώς η συνοχή κειμένου και εικόνας –εννοιολογικός πυρήνας στο έργο του Γιώργου Χατζημιχάλη– συνθέτει και οργανώνει την εικαστική αφήγηση της εγκατάστασης.

Έπειτα από τις δύο ξεναγήσεις, τα μέλη του Συνδέσμου είχαν την ευκαιρία να ανταλλάξουν εντυπώσεις και να μιλήσουν για θέματα πολιτισμού και τέχνης στο καφέ Ilissia, στον θαυμάσιο κήπο του Μουσείου. Εκεί, στον προαύλιο χώρο, μπόρεσαν επίσης να θαυμάσουν, εκτός προγράμματος, την εγκατάσταση της εικαστικού Καλλιόπης Λεμού με τίτλο Δεήσεις, που συνδέεται με τον ανθρώπινο αγώνα για τη ζωή και αναδεικνύει τη διαπολιτισμικότητα, την αλληλεγγύη, την ισονομία και την ειρήνη. Μια αυθεντική βάρκα, εγκαταλελειμμένη πια, που χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά μεταναστών έχει πλέον καλυφθεί με περισσότερα από 10.000 τάματα, τυποποιημένα ή χειροποίητα από κουτάκια αλουμινίου, χαραγμένα με τα ονόματα, την ημερομηνία και τον τόπο γέννησης μεταναστών. Το έργο εστιάζει στο ταξίδι, στο πέρασμα από την απόγνωση στην ελπίδα, από τον θάνατο στη ζωή, αναδεικνύοντας τη γενναιότητα της ανθρώπινης ψυχής και τη δύναμη της ίδιας της ζωής.


(Ο Αντώνης Τσάκαλος είναι επιμελητής αρχαιοτήτων του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, καθώς και επιμελητής της έκθεσης «Εκτός ναού... Θησαυρός του 11ου αιώνα από το Μουσείο του Cluny».) 

 


..