Η περιπέτεια της ανθρώπινης περιέργειας σε πέντε πράξεις
ΓΡΑΦΕΙ Η ΝΙΚΗ ΤΣΙΡΩΝΗ

Ξεκινώντας από την περιπέτεια της ανθρώπινης περιέργειας, μέσα στην ακαδημαϊκή χρονιά που πέρασε και στο πλαίσιο του προγράμματος «Οι Διάλογοι των Αθηνών», το Ίδρυμα Ωνάση διοργάνωσε πέντε ημερίδες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, σχετικές με θέματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για την επιστημονική κοινότητα και το ευρύτερο κοινό. Η θεματολογία των πέντε αυτών διοργανώσεων περιστράφηκε γύρω από ζητήματα πνεύματος και πολιτισμού, με έμφαση ωστόσο στον σύγχρονο προβληματισμό. Σε όλες τις ημερίδες η επιστημονική προσέγγιση διακεκριμένων μελετητών εμπλουτίστηκε από την οπτική ανθρώπων της δράσης, οι οποίοι μέσα από τη βιωματική αντίληψη των θεματικών διαμόρφωσαν έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα διάλογο, καταρχάς μεταξύ των ίδιων των ομιλητών, αλλά και, ακολούθως, μεταξύ ομιλητών και κοινού. 

Τα θέματα που επέλεξε η Οργανωτική Επιτροπή, με πρόεδρο τον καθηγητή Γεώργιο Μπαμπινιώτη και πάντα σε συνεργασία με τον πρόεδρο και το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Ωνάση, φώτισαν ζητήματα που ήλθαν στο προσκήνιο μέσα από τον διάλογο με επιστήμονες από την Ευρώπη και την Αμερική.


Η περιπέτεια της ανθρώπινης περιέργειας: Το ταξίδι από τον περιηγητισμό στην αναψυχή 

Αυτός ήταν ο τίτλος της διοργάνωσης με την οποία ξεκίνησε η χρονιά στις 20 Σεπτεμβρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών. Με τη συμμετοχή διαπρεπών επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως ο Πέτρος Θέμελης, ο Richard Stoneman, η Αντιγόνη Ζουρνατζή, o τ. διευθυντής του Walters Art Museum, Gary Vikan, η Veronica Della Dora, o νυν διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα, Alexandre Farnoux, η Μαρία Κωσταρίδου, ο Κωνσταντίνος Στάικος, η Ιόλη Βιγγοπούλου, αλλά και ο John Walton από το Πανεπιστήμιο του Μπιλμπάο, η Μάγια Τσόκλη και η Ισμήνη Μώρου, η ημερίδα αυτή ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε το ταξίδι μέσα στους αιώνες. Αρχικά ως έκφραση της ανθρώπινης περιέργειας, στη συνέχεια πήρε τον χαρακτήρα του προσκυνήματος με προορισμό κατά κύριο λόγο τους Αγίους Τόπους, αλλά και άλλες περιοχές φορτισμένες με θρησκευτικό νόημα κατά τους Μέσους Χρόνους. Στη νεώτερη εποχή, το ταξίδι συνδέεται εκ νέου με την ανθρώπινη περιέργεια, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από το πνεύμα του Διαφωτισμού και του ρομαντισμού. Τα ταξίδια των διανοουμένων της εποχής αποτυπώνονται στα σχέδια των περιηγητών κατά τρόπο που μαρτυρά τις αντιλήψεις τους για τους λαούς και τους τόπους που επισκέπτονται. Τέλος, η ημερίδα εστίασε στον νέο σκοπό των ταξιδιών στη σύγχρονη εποχή, το ταξίδι ως αναψυχή, όπως αναπτύχθηκε στη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων. Μια ζωντανή πραγματικότητα, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για τη δική μας χώρα και τη δική μας εποχή.

Την ημερίδα συνόδευσε μια μικρή, εξαιρετική έκθεση με την υπογραφή του Κωνσταντίνου Στάικου. Τα βιβλία που παρουσιάστηκαν, προερχόμενα από τη Συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση, είχαν ως αντικείμενο εικόνες της Αθήνας, όπως καταγράφηκαν σε περιηγητικά βιβλία που τυπώθηκαν σε διάφορες γλώσσες από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα.


Σώμα και πνεύμα: Η δυναμική μιας αντίθεσης

Με θέμα την αέναη διαλεκτική σχέση μεταξύ σώματος και πνεύματος, η ημερίδα που πραγματοποιήθηκε στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών στις 15 Νοεμβρίου 2013 εστίασε στην ιστορική εξέλιξη του κομβικού αυτού ζητήματος, το οποίο μπορεί κανείς να ανιχνεύσει πίσω από τις φιλοσοφικές προσεγγίσεις της αρχαιότητας, του Μεσαίωνα αλλά και των Νεώτερων Χρόνων. Με ενδιαφέρουσες συμμετοχές του Στέλιου Βιρβιδάκη και του Παύλου Καλλιγά από το Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα ΜΙΘΕ) και του Ανδρέα Λέμπεντεφ από το Πανεπιστήμιο Κρήτης καλύφθηκε ο εξαιρετικά σημαντικός χώρος της αρχαιότητας. Η δυναμική αντίθεση σώματος και πνεύματος εκφράστηκε στο πρόγραμμα μέσα από το εικαστικό έργο του υποτρόφου του Ιδρύματος, διδάκτορα θεολογίας και καλλιτέχνη με ιδιαίτερο στίγμα γραφής, Urοs Τ. Todorovic. Ο δρ Todorovic μαζί με τον διαπρεπή βυζαντινολόγο και θεολόγο Andrew Louth κάλυψαν τη θεματική διερεύνηση του σώματος ως μέσου για την αντίληψη του πνεύματος κατά τους Μέσους Χρόνους. Ο διακεκριμένος καθηγητής Φιλοσοφίας από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο Algis Mickunas μίλησε για την αποτυχία των απλουστεύσεων κατά την εποχή της λογικής, ενώ ο νεότερος αλλά λαμπρός Παύλος Κόντος από το Πανεπιστήμιο Πατρών μίλησε με θέμα «Σωματικός εαυτός: Μια σκέψη αρχαιότερη από τους εαυτούς μας». Γύρω από τη σωματικότητα περιστράφηκε και η ομιλία της Βάσως Κιντή, καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Τμήμα ΜΙΘΕ), από την οποία η σκυτάλη πέρασε στον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννη Μεταξά. Με μια εξαιρετικά εμπνευσμένη ανακοίνωση, διατυπωμένη με φαντασία και ζωντάνια, ο καθηγητής Μεταξάς άνοιξε την ενότητα της Σύγχρονης Εποχής μιλώντας για τη «Ρητορική του σώματος: Από τη μία αμφισβήτηση στην άλλη». Τέλος, ο εύγλωττος φιλοσοφικός προβληματισμός της Σταυρούλας Τσινόρεμα έδωσε τη θέση του στη στιχουργό Λίνα Νικολακοπούλου, η οποία με τρόπο βιωματικό και αισθαντικό έκλεισε την ημερίδα. 


Η ρητορική της εικόνας: Λόγος, εικόνα, λογότυπο 

Η ημερίδα αυτή διοργανώθηκε σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, που φέτος γιορτάζει τα 25 χρόνια λειτουργίας του με σειρά εξαιρετικά σημαντικών εκδηλώσεων στη βρετανική πρωτεύουσα. Ο καθηγητής Roderick Beaton, η Charlotte Roueche και τα άλλα στελέχη του Κολεγίου συνεργάστηκαν μαζί μας για την επεξεργασία του προγράμματος αλλά και την υλοποίηση αυτής της ημερίδας, η οποία πραγματοποιήθηκε σε ένα από τα ιστορικά αμφιθέατρα του Πανεπιστημίου στις 30 Νοεμβρίου 2013. Η σχέση μεταξύ λόγου και εικόνας είναι προβληματισμός ταυτόχρονα αρχαίος και σύγχρονος. Στη διάρκεια των αιώνων, λέξεις και εικόνες παραδόθηκαν με διαφορετικούς τρόπους, καθένας από τους οποίους, από την ανακάλυψη του αλφαβήτου έως το YouTube, αποτέλεσε καινοτομία, ανοίγοντας νέους δρόμους επικοινωνίας. Η συνεχής παρουσία της ελληνικής γλώσσας σημαίνει ότι επί σειρά αιώνων υπήρχε μια συνεχής διαμάχη γύρω από αυτά τα θέματα. Στόχος του συγκεκριμένου «Διαλόγου» είναι η διερεύνηση του πεδίου διάδρασης μεταξύ λέξεων και εικόνων από την αρχαιότητα μέχρι τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο του σήμερα. Ποιος είναι ο ισχυρότερος; Ο λόγος, η εικόνα ή αυτό που έρχεται και συνθέτει τα δύο, δηλαδή το λογότυπο; 

Από τον λόγο στην εικόνα και από το νόημα των εικόνων στο κείμενο ως εικόνα, οι θεματικές της ημερίδας κατέληξαν στις εικόνες του παρελθόντος εκφρασμένες στο σήμερα. Μεταξύ των διαπρεπών ομιλητών, ο Malcolm Schofield, ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, ο Robin Cormack, ομότιμος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, η Liz James, καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ και υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση, ο Gunther Kress, καθηγητής Σημειολογίας και Εκπαίδευσης στο Τμήμα Πολιτισμού, Επικοινωνίας και Μέσων στο Ινστιτούτο Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, ο Tim Stanley του Victoria and Albert Museum, αλλά και ο Sagi Haviv, ένας άνθρωπος από τον χώρο των επιχειρήσεων αιχμής, ο οποίος μίλησε με θέμα το λογότυπο ως ταυτότητα και έδωσε στο κοινό μια εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία της διαλεκτικής μεταξύ λόγου και εικόνας μεταφράζεται σε προϊόν με αγοραστική δύναμη και αξία. Στην τελευταία ενότητα εντυπωσιακή ήταν η παρουσία της Αναστασίας Μπακογιάννη, από το Ανοικτό Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, αλλά και της ιστορικού, συγγραφέως και παρουσιάστριας της επιτυχέστερης ίσως τηλεοπτικής σειράς ντοκιμαντέρ του BBC, Bettany Hughes.     


Ιατρική και Ανθρωπιστικές Επιστήμες 

Στο νέο αυτό ερευνητικό αντικείμενο, που στον αγγλοσαξονικό κόσμο έχει γίνει γνωστό ως Medical Humanities, ήταν αφιερωμένη η ημερίδα του Φεβρουαρίου. Το νέο αυτό επιστημονικό πεδίο συμπεριλαμβάνει την ιστορία της ιατρικής και της φαρμακολογίας αλλά και τον ρόλο της ασθένειας και της αφήγησής της στην κοινωνία. Ιδιαίτερα σημαντικός για το αντικείμενο είναι ο γεωγραφικός χώρος της Ανατολικής Μεσογείου και των Βαλκανίων, από τον οποίο προέρχονται και οι περισσότερες ιστορικές πηγές μας. Στην ημερίδα διερευνήθηκαν περαιτέρω θέματα και αντιλήψεις για τη φύση της ασθένειας και της υγείας, την ταυτότητα ιατρού και ασθενούς και άλλα συναφή θέματα που φωτίζουν το πολυδύναμο και νέο αυτό αντικείμενο από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Μεταξύ των ομιλητών, η Εileen Gilloοly και η Νένη Πανουργιά από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ο καθηγητής Χειρουργικής του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης και Πρόεδρος του Διεθνούς Ιπποκράτειου Ιδρύματος στην Κω, Στέφανος Γερουλάνος, ο καθηγητής στο King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, Διονύσης Σταθακόπουλος, ο πρόεδρος του Planetary College, Roy Ascott, η ιστορικός τέχνης Άννα Χατζηγιαννάκη, ο γλωσσολόγος Δημήτρης Γούτσος, η δημοσιογράφος του Οργανισμού Λαμπράκη Ιωάννα Σουφλέρη και άλλοι. 


Αγώνες σώματος και πνεύματος

Η πιο πρόσφατη ημερίδα των Διαλόγων φιλοξενήθηκε στο Κτήριο «Κωστής Παλαμάς» του Πανεπιστημίου Αθηνών και πραγματοποιήθηκε στις 28 Μαρτίου 2014. Ο υπότιτλός της, «Αθλητισμός, Θέατρο, Μουσική, Λογοτεχνία, Σύγχρονοι Μαραθώνιοι», δείχνει το θεματικό εύρος που είχε ως φιλοδοξία να καλύψει. Με αφετηρία τους αγώνες της αρχαιότητας, διερευνήθηκε το πνεύμα των αγώνων, με όλες τις ιδεολογικές, πολιτικές και θρησκευτικές παραμέτρους που αυτό ενείχε. Αυτό ήταν το θέμα του καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Πάνου Βαλαβάνη, ενώ ο Γιάννης Ζέρβας, ομότιμος καθηγητής Αθλητικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, επικεντρώθηκε στο αθλητικό πνεύμα άλλοτε και τώρα, θίγοντας ακανθώδεις πτυχές του σύγχρονου αθλητικού ήθους. Την πιο υψηλή διάσταση των αγώνων στην αρχαιότητα διερεύνησε στην ανακοίνωσή του με τίτλο «Ο αγώνας για την αθανασία στον ελληνικό αθλητισμό», ο καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ στην Ελλάδα, Γιάννης Πετρόπουλος. Για τον αγώνα ως αριστεία και για τους άριστους αγώνες, με έμφαση στη νομική διάσταση του θέματος, μίλησε η διακεκριμένη νομικός και επίτιμη πρόεδρος του Συνδέσμου Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση, Ιωάννα Ν. Κονδύλη. Για τον αγώνα στον χριστιανισμό μίλησε ο Βασίλης Ξυδιάς, ενώ η Έρη Σταυροπούλου μίλησε για το εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα των λογοτεχνικών διαγωνισμών στη νεοσύστατη Ελλάδα του 19ου και του 20ού αιώνα. Σημαντική όμως ήταν και η διασύνδεση του θέματος με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Ο συνθέτης Δημήτρης Παπαδημητρίου μίλησε με θέμα «Αγώνες ελληνικού τραγουδιού: Από τον Χατζιδάκι και το Τρίτο Πρόγραμμα στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών», καταδεικνύοντας τη συνέχεια ενός θεσμού που ανέδειξε τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή την εποχή του Χατζιδάκι και του θρυλικού Τρίτου στο σήμερα: στους Αγώνες Ελληνικού Τραγουδιού στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Η Μαριάννα Μόσχου, πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας και Αποκαταστάσεως Αναπήρων Προσώπων (ΕΛΕΠΑΠ) και γενική γραμματέας του Ιδρύματος Ωνάση, μίλησε για τον εθελοντισμό και τους σύγχρονους μαραθώνιους ως μοχλό ευαισθητοποίησης και συμμετοχής της κοινωνίας στην ανάγκη των ανθρώπων δίπλα μας. Η αρχαιολόγος και σύμβουλος επικοινωνίας Αγγελική Κοσμοπούλου έδωσε μια βιωματική διάσταση της συμμετοχής στους σύγχρονους μαραθώνιους, τονίζοντας την κοινωνική διάσταση των αγώνων μεγάλων αποστάσεων, ακριβώς όπως το εξέφρασε στον τίτλο της. Εικόνες από αγώνες στα 35 μιλιμέτρ παρουσίασε ο σκηνοθέτης και υπότροφος του Ιδρύματος Χρήστος Γόδας. Τέλος, ο Ισίδωρος Κούβελος, πρόεδρος της Διεθνούς Ολυμπιακής Ακαδημίας, εξέθεσε το όραμα της Ακαδημίας για το ολυμπιακό πνεύμα και τη θέση του στο σύγχρονο γίγνεσθαι.

Αυτό το εξαιρετικά πλούσιο υλικό από τις πέντε διοργανώσεις της ακαδημαϊκής χρονιάς που πέρασε, θα πρέπει τώρα, με την ανάρτηση των παρουσιάσεων και τη δημοσίευση άλλων, να γίνει μοχλός ανάπτυξης του διαδικτυακού διαλόγου. Το πρόγραμμα των «Διαλόγων των Αθηνών», κλείνοντας 4 χρόνια από την έναρξή του, το 2010, βρίσκεται σε μια πολλά υποσχόμενη καμπή, όπου καλείται να αξιοποιήσει κατά τον καλύτερο και πλέον δημιουργικό τρόπο το κεφάλαιο των πνευματικών καταθέσεων που του εμπιστεύθηκαν άνθρωποι της επιστήμης, της τέχνης αλλά και του επιχειρηματικού κόσμου. Εξάλλου, η διάδραση μεταξύ του πνεύματος, της τέχνης και της αληθινής ζωής ήταν το μεγάλο στοίχημα που κερδήθηκε στη φάση αυτήν των Διαλόγων. Ο πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής, Γεώργιος Μπαμπινιώτης, με την ομάδα του –και πάντα με την αμείωτη υποστήριξη του προέδρου, του Διοικητικού Συμβουλίου αλλά και του προσωπικού του Ιδρύματος Ωνάση και της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών– κατέστησε αυτό το καινοτόμο εγχείρημα εφικτό και εξασφάλισε την επιτυχία του. Η αριστοτεχνική του προεδρία και ο συντονισμός όλων των ημερίδων καταδεικνύουν το μέγεθος της συμβολής του.  


(Η Νίκη Τσιρώνη είναι ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και ακαδημαϊκή συντονίστρια του προγράμματος «Οι Διάλογοι των Αθηνών».)


Περισσότερες πληροφορίες για τους συμμετέχοντες, καθώς και πλούσιο φωτογραφικό υλικό από τις 5 διοργανώσεις παρουσιάζονται στον ιστότοπο www.athensdialogues.org