«Βλέμματα»: Ξενάγηση στην έκθεση Boltanski
ΓΡΑΦΕΙ Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ
   

Η έκθεση «Βλέμματα» του Christian Boltanski, ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Ευρωπαίους καλλιτέχνες, φιλοξενήθηκε στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών τη χρονιά που μας πέρασε. Επρόκειτο για μια πολύ αξιόλογη και σημαντική πρωτοβουλία της Στέγης, που έδωσε την ευκαιρία στο ελληνικό κοινό να γνωρίσει το έργο του καλλιτέχνη.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, στις 2 Δεκεμβρίου 2013, ο Σύνδεσμος Υποτρόφων προσκάλεσε τα μέλη του σε μια πολύ ενδιαφέρουσα εκδήλωση: μια ειδική ξενάγηση στην έκθεση από την επιμελήτριά της, τη Μαριλένα Β. Καρρά, υπεύθυνη του τομέα εικαστικών της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών. Η επιμελήτρια μάς ξενάγησε στο έργο και στη σκέψη του Christian Boltanski κατατοπιστικά και διαφωτιστικά, αποκαλύπτοντάς μας λεπτομέρειες για το έργο αλλά και για τη ζωή του καλλιτέχνη σήμερα.

Ο Boltanski διαχειρίζεται με πολύ ιδιαίτερο τρόπο το θέμα της μνήμης, δημιουργώντας αρχειακά έργα. Στην έκθεσή του στην Ελλάδα, για τη δημιουργία του έργου χρησιμοποιήθηκαν βλέμματα από φωτογραφίες ταυτότητας αλλά και ήχοι από τους παλμούς της καρδιάς των Αθηναίων.

Η πρώτη εικόνα στον προθάλαμο ήταν ένας τεράστιος ψηφιακός χρονομετρητής. Όπως μας εξήγησε η Μαριλένα Καρρά, επρόκειτο για έναν μετρητή χτύπων καρδιάς (της καρδιάς του καλλιτέχνη). Η εικόνα καθεαυτή μού θύμισε το έργο ενός άλλου καλλιτέχνη, του Ιάπωνα Tatsuo Miyajima, που δουλεύει από τη δεκαετία του 1980 με ψηφιακούς μετρητές, καταγράφοντας τον χρόνο. Προσπάθησα πολύ γρήγορα να εντοπίσω τη σχέση ανάμεσα στους δύο καλλιτέχνες.

Το έργο του Miyajima είναι ποιητικό και ταυτόχρονα φιλοσοφικό. Από τους μετρητές του λείπει το 0 (μηδέν), καθώς ο Ιάπωνας καλλιτέχνης είναι βουδιστής και η έννοια του μηδενός, όπως την καταλαβαίνουμε στη Δύση, δεν υπάρχει ούτε στη βουδιστική φιλοσοφία ούτε και στην ιαπωνική γλώσσα. Ο χρόνος για τον Miyajima τρέχει αέναα και, τη στιγμή του μηδενός, απλώς σταματά να εκπέμπει σήμα. Σε εκείνο το απειροελάχιστο σημείο, ο ψηφιακός μετρητής σκοτεινιάζει τοπικά για να συνεχίσει κατόπιν να τρέχει μέσα στον άπειρο χρόνο (εμπρός ή πίσω, ανάλογα με το πώς έχει ρυθμιστεί από τον καλλιτέχνη).

Ο Boltanski κρατάει το μηδέν στους μετρητές του και όλοι τρέχουν εμπρός. Δεν υπάρχει ανάποδη μέτρηση στον δικό του χρόνο. Εκτός από τον μεγάλο ψηφιακό χρονομετρητή στον προθάλαμο, υπήρχαν και άλλοι δώδεκα στο τέλος της έκθεσης, οι οποίοι μετρούσαν τους χτύπους της καρδιάς εθελοντών από τη Στέγη Γραμματών και Τεχνών. Οι μετρητές του μετρούν συνεχώς, χωρίς παύση ή κενό, τρέχοντας προς τον θάνατο, τη στιγμή του μηδενός, καθώς ο καλλιτέχνης έχει ζητήσει να μηδενίσουν όλοι οι μετρητές τη στιγμή που αυτός θα πεθάνει. Η εικόνα του ενός (1) και των δώδεκα (12) μετρητών πυροδότησε στον νου μου και άλλους συνειρμούς που συνδέονται με μυθολογικά και θρησκευτικά μοτίβα.

Ο φωτισμός του χώρου ήταν διακριτικός. Στον προθάλαμο υπερίσχυε το φως από τον ψηφιακό χρονομετρητή, ενώ στην κυρίως αίθουσα κυριαρχούσε το φως από τους λαμπτήρες πυράκτωσης.

Τα «Βλέμματα», τυπωμένα σε τεράστια πανιά, κρεμασμένα σε συρματόσχοινα, οριοθετούσαν τον εκθεσιακό χώρο μέσα από τον κάνναβο που σχηματιζόταν από τις διαστάσεις τους. Όλη η εικόνα πυροδοτούσε επάλληλους και πολλαπλούς συνειρμούς. Για να κινηθεί ο θεατής στην έκθεση, έπρεπε να μετακινήσει το έργο και να περιδιαβεί αυτή την τεράστια μπουγάδα των βλεμμάτων που κατάκλυζαν τον χώρο. Το θέαμα μου έφερε στον νου εικόνες από έργα των Christo και Jeanne-Claude, και ειδικά το έργο Πύλες (The Gates). Και σε αυτή την περίπτωση το πλαίσιο των έργων ήταν διαφορετικό, καθώς οι Christo και Jeanne-Claude πραγματεύονται έργα σε δημόσιο χώρο, και συνήθως σε σχέση με το φυσικό τοπίο.

Η έκθεση είχε ένα ακόμη τμήμα, το οποίο μπορούσε να παρακολουθήσει όποιος ήθελε: το δωμάτιο συλλογής αρχειακού υλικού χτύπων καρδιάς των Αθηναίων, οι οποίοι θα συμπεριληφθούν και θα εμπλουτίσουν τη συλλογή αρχείων του Boltanski, που στεγάζεται σε έναν ειδικό χώρο στο νησί Teshima της Ιαπωνίας.

Ο χώρος που γινόταν η «συλλογή καρδιών» ήταν ένας ειδικά διαμορφωμένος χώρος στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, που όμως σε όλους θύμισε τον προθάλαμο αναμονής ιατρείου. Η διαδικασία αυτή έδινε τη δυνατότητα στον θεατή να μετέχει στο έργο όχι μόνον ως θεατής. Ο κάθε εθελοντής πρόσφερε το δικό του υλικό στην κατασκευή ενός άλλου έργου σε κάποιον άλλον τόπο, κάποιαν άλλη χρονική στιγμή. Όλοι όσοι βρισκόμασταν εκεί μετείχαμε μιας άλλης εικαστικής πράξης (performance) σχηματίζοντας την εικόνα της αναμονής ή δίνοντας την πληροφορία της δράσης που συνέβαινε στον διπλανό χώρο.

Στο σύνολό του το έργο είναι μια κατασκευή. Ο Boltanski πραγματεύεται την έννοια του αρχείου για να κατασκευάσει ένα εφήμερο έργο για την Ελλάδα. Το βλέμμα του αντικατοπτρίζει τη δική μας ματιά πάνω στο έργο. Μας προσφέρει μιαν άλλη οπτική, που προκαλεί πλήθος από ερωτήματα και αντιδράσεις, και ταυτόχρονα προσφέρει πολλές και διαφορετικές θεάσεις.

 

(Η Χριστίνα Παπαγεωργίου είναι αρχιτέκτων και γλύπτρια.)

 

Φωτογραφίες: Φάνης Βλασταράς, Ρεβέκκα Κωνσταντοπούλου

Κορυφή της σελίδας