Η Αρχαιολογία του Ήχου ως αφορμή διακλαδικής συνεργασίας
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΣΘΗΡ ΛΕΜΗ

Αν και το παρόν κείμενο αναφέρεται στο Διεθνές Συνέδριο Αρχαιοακουστικής το οποίο έλαβε χώρα στο Κάστρο των Ιπποτών της Μάλτας από τις 19 έως τις 22 Φεβρουαρίου 2014, σκοπός του δεν είναι να τονίσει την εξαιρετική σημασία που έχει για την επιστήμη ένα πρώτο διεθνές συνέδριο με θέμα την «Ακουστική στην Αρχαιότητα». Με αφορμή το κοινό ενδιαφέρον για την «Αρχαιολογία του Ήχου» δύο υποτρόφων από διαφορετικούς επιστημονικούς τομείς, μια φιλία, η οποία ξεκίνησε κατά την εκδρομή του Συνδέσμου στην Αίγινα το περασμένο καλοκαίρι, οδήγησε σε μια επιτυχημένη συνεργασία.

Η Μαίρη Γκικάκη υπήρξε υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση για τις διδακτορικές σπουδές της στην Αρχαιολογία στη Χαϊδελβέργη, και τα αποτελέσματα αυτής της δυνατότητας τα βλέπουμε τώρα να καρποφορούν. Έπειτα από το ταξίδι μας στην Αίγινα τον περασμένο Ιούνιο, ξεκινήσαμε να δουλεύουμε μαζί ένα ζήτημα με αρκετά θαρραλέο τρόπο, μιας και οι πηγές είναι ελάχιστες και δυσεύρετες: το ζήτημα της θεώρησης του Φάρου της Αλεξάνδρειας ως συνολικού έργου τέχνης. Μόλις είχα εκδώσει το πρώτο μου βιβλίο με θέμα το συνολικό έργο τέχνης –θέμα που επεξεργάστηκα και στη διατριβή μου (στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Αθηνών) και που συνεχίζει να με απασχολεί– και αποφασίσαμε να ανοίξουμε τους ορίζοντές μας μοιράζοντας τις γνώσεις μας και διευρύνοντας τα γνωστικά μας πεδία.

Το Σάββατο 22 Φεβρουαρίου 2014, η εργασία αυτή βρήκε ιδιαίτερη απήχηση στον επιστημονικό κλάδο του Συνεδρίου Αρχαιοακουστικής στη Μάλτα. Το συνέδριο χαρακτηρίστηκε από τη διεπιστημονική προσέγγιση όλων των θεμάτων που παρουσίασε μια πληθώρα ειδικών επιστημόνων από τους χώρους της Μουσικής, της Κοινωνιολογίας, της Αρχιτεκτονικής, της Ιατρικής, της Αρχαιολογίας, της Ψυχολογίας και της Ανθρωπολογίας. Κεντρικό θέμα του συνεδρίου αποτέλεσε το ερώτημα εάν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα αποπειράθηκαν να ελέγξουν τον ήχο και, αν ναι, με ποιον τρόπο και για ποιο σκοπό.

Ξεχώρισαν ιδιαίτερα η παρουσίαση οστέινου αυλού που χρονολογείται στην εποχή των Νεάντερνταλ, η πρωτοποριακή ερμηνεία του Stonehenge, η εξέταση της ακουστικής των μεσαιωνικών ναών της Ινδίας, η σχέση ακουστικής και προϊστορικών βραχογραφιών στην Ευρώπη, ο ήχος και η χρήση του σε τελετές μύησης στις παραδοσιακές κοινωνίες του Αμαζονίου της Βραζιλίας. Αίσθηση προκάλεσε η κοινή παρουσίαση του ανθρωπολόγου Ezra Zubrow και της ψυχολόγου Torill Cristina Lindstrom για την αξιοποίηση ακουστικών ερεθισμάτων με στόχο την πρόκληση φόβου και δέους και, τελικά, την υπακοή σε διάφορους τύπους τελετουργιών διαχρονικά στην ανθρώπινη ιστορία.

Ο εργαστηριακός χαρακτήρας του συνεδρίου ήταν έντονος: οι σύνεδροι, χωρισμένοι σε ομάδες, επισκέφθηκαν τους χαρακτηριστικούς μεγαλιθικούς ναούς που σώζονται σε διάφορα σημεία της Μάλτας και πειραματίστηκαν επί ώρες με την ακουστική τους. Τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν και συζητήθηκαν, προκαλώντας συχνά την έκπληξη ακόμη και των πλέον έμπειρων ερευνητών. Κορυφαία στιγμή του συνεδρίου ήταν όταν οι σύνεδροι έψαλαν στο Hal Saflieni Hypogeum, το λεγόμενο «Υπόγειο» της Μάλτας (μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της Ουνέσκο, που εκτείνεται υπόγεια σε τρεις ορόφους έκτασης 500 τμ –στη σημερινή του σωζόμενη μορφή–, με εντυπωσιακή διαδοχή περασμάτων και αιθουσών λαξευμένων στον φυσικό βράχο), διαπιστώνοντας την ακουστική δυναμική της κεντρικής αίθουσας.

Παρών στο συνέδριο και ο «πατριάρχης» της Ακουστικολογίας, ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Paris Ouest, Iegor Reznikoff. Ο καθηγητής Reznikoff, πρωτοπόρος χάρις στις μελέτες του περί της σημασίας του ήχου σε σπήλαια όπου ανιχνεύεται η πανάρχαια παρουσία του ανθρώπου, απέδειξε ότι οι βραχογραφίες απαντούν στα σημεία εκείνα των σπηλαίων που παρουσιάζουν αντήχηση, και μάλιστα καλής ποιότητας. Στο πλαίσιο του συνεδρίου παρουσίασε ηχογραφημένα ορισμένα από τα εντυπωσιακά του πειράματα.

Την Ελλάδα εκπροσώπησαν, εκτός της δικής μας ομάδας, οι αρχαιολόγοι Παναγιώτα Αυγερινού και Στέλλα Δρένη με τη διεισδυτική τους ματιά στα Ελευσίνια Μυστήρια και στα βιώματα των μυστών, καθώς και ο αρχαιολόγος-μουσικός Νεκτάριος Γιούτσος, με τη συνθετική θεώρηση της λατρείας του Πανός και των Νυμφών, με δρώμενα που λάμβαναν χώρα σε σπήλαια, τα οποία θα είχαν οπωσδήποτε και ιδιαίτερα ηχητικά-ποιοτικά χαρακτηριστικά.

Οργανωτής του συνεδρίου ήταν το Ίδρυμα για τη Μελέτη των Αρχαίων Ναών (The Old Temples Study Foundation/ITSF), το οποίο εδρεύει στη Φλόριντα των ΗΠΑ και στη Μάλτα. Ένας από τους βασικούς σκοπούς του εν λόγω Ιδρύματος είναι η μελέτη και η ανάδειξη των μεγαλιθικών ναών του μεσογειακού αυτού νησιού, οι οποίοι χρονολογούνται από τη Νεολιθική Εποχή. Τα πρακτικά του Συνεδρίου της Αρχαιοακουστικής αναμένεται να κυκλοφορήσουν το καλοκαίρι του 2014.

Τι έκανε τη δική μας ομάδα ξεχωριστή;

Σύμφωνα με τα λεγόμενα της αρχαιολόγου μας, «ο Φάρος της Αλεξάνδρειας αποτελεί κορυφαίο μνημείο τέχνης στην παγκόσμια ιστορία και ιδιαίτερα πρωτοποριακό από τεχνολογική άποψη. Το επόμενο βήμα στην έρευνά μας θα είναι να πειραματιστούμε με την εντύπωση που θα προκαλούσε ο ήχος στο τότε τοπίο». Για την παρουσίαση της έρευνας συνεργαστήκαμε με την ομάδα COM.ODD.OR. Πρόκειται για τη δεύτερη συνεργασία μας μετά την παρουσίαση στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών της ομιλίας μου με θέμα «Το όριο της σωματικότητας», στο πλαίσιο της ημερίδας «Το Σώμα σε Κρίση», τον Νοέμβριο του 2012. Η Σόφη Παπαδοπούλου και ο Διονύσης Σιδηροκαστρίτης είναι τα ονόματα που κρύβονται πίσω από τα λατινικά αρχικά, μία ακόμη φιλία που ξεκίνησε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, μια σχολή η οποία έχει τις προδιαγραφές ώστε να προφυλάσσει και να καλλιεργεί τον δημιουργικό εαυτό ενός σπουδαίου πολιτισμού.

Ευχαριστούμε από κοινού το Ίδρυμα για την προσφορά του.

 

Περισσότερες λεπτομέρειες για το Συνέδριο, στον ιστότοπο: www.archaeoacoustics.org

 

(Η Εσθήρ Λέμη είναι διδάκτωρ Μουσικολογίας. Για τις μεταπτυχιακές της σπουδές στις Καλές Τέχνες, διετέλεσε υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση στο Βερολίνο.)

 

Η Μαίρη Γκικάκη στο βήμα του Συνεδρίου Αρχαιοακουστικής
Αεροφωτογραφία της ακτής της Αλεξάνδρειας, όπου με φωτεινή κουκκίδα σημειώνεται η θέση του περίφημου Φάρου (φωτογραφία: © COMM.OD.OR)
Η Εσθήρ Λέμη κατά τη διάρκεια παρουσίασής της στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών

..