Μελέτη για τα ιατροσόφια στη μεσαιωνική Κρήτη
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΝΙΚΟΣ Ε. ΔΕΓΛΕΡΗΣ

Patricia Ann Clark, A Cretan Healer’s Handbook in the Byzantine Tradition: Text, Translation and Commentary, Farnham, Surrey, England – Burlington, VT, USA: Ashgate Publishing, 2011, 320 σελ. ISBN 978-0754661016

 

H συγγραφέας Patricia Ann Clark, ερευνήτρια του Πανεπιστημίου Βικτόρια της Βρετανικής Κολομβίας στον Καναδά, αφιέρωσε δέκα χρόνια επιτόπιας μελέτης της λαϊκής θεραπευτικής στην κοιλάδα του Αμαρίου του νομού Ρεθύμνης με υποτροφία του Ιδρύματος Ωνάση.

Το 1930, ο Κρης λαϊκός θεραπευτής Νικόλαος Κωνσταντίνος Θεοδωράκης (παρατσούκλι: Χαρκιαδονικολής), καταγόμενος από το χωριό Μέρωνας, καθαρόγραψε ένα φθαρμένο από τον χρόνο και τη χρήση σημειωματάριο με ιατρικές συνταγές. Τούτο το έπραξε κατόπιν παρακλήσεως του ηγουμένου Ιλαρίωνος της κοντινής Ι. Μονής Ασωμάτων, ενός φωτισμένου γέροντα, που είχε μονάσει επί ένα διάστημα στην Ι. Μονή Κουτλουμουσίου της Αθωνικής Πολιτείας.

Η οικογένεια Θεοδωράκη παραχώρησε ευγενώς το σημειωματάριο προς μελέτη στην Patricia Ann Clark, η οποία και το παρουσιάζει αυτούσιο, με ακριβέστατη αγγλική μετάφραση, σχόλια και υποσημειώσεις. Ανήκει στην κατηγορία των πρακτικών ιατρικών εγχειριδίων («ιατροσόφια»), τα οποία, πέραν των ιατρικών συνταγών, περιλαμβάνουν συμβουλές για την αύξηση και βελτίωση της γεωργοκτηνοτροφικής παραγωγής, μετεωρολογικές προβλέψεις, αλλά και θρησκευτικές δεισιδαιμονίες, αστρολογικά θέματα, γητειές και μαγγανείες. Τα κρητικά «ιατροσόφια» γνώρισαν μεγάλη διάδοση κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας στη Μεγαλόνησο (1646–1898), αντανακλώντας τις πηγές της κλασικής ελληνορωμαϊκής κληρονομιάς, όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά τη βυζαντινή περίοδο, αλλά και κατά τη διάρκεια της Ενετοκρατίας (1210–1646).

Η δρ Clark αναλύει λεπτομερώς τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τα συναισθηματικά βιώματα που απεκόμισε κατά την πολύχρονη παραμονή της στα χωριά της πεδιάδας του Αμαρίου, ευγνωμονούσα τους φιλόξενους κατοίκους για την ανιδιοτελή προσφορά τους στην έρευνά της.

Η περιοχή, πλούσια σε φαρμακευτικά φυτά και αρχαιολογικά ευρήματα, καταλαμβάνει τις δυτικές υπώρειες του όρους Ψηλορείτη (Ίδας των Μινωικών Χρόνων) και δικαίως χαρακτηρίζεται ως η «Μέκκα» των βοτανολόγων.

Η δημώδης γλώσσα του κειμένου, ανάμεικτη με επιρροές από τα αρχαία ελληνικά, τα βυζαντινά, τα βενετσιάνικα, τα τουρκικά και τα αραβικά, ασκεί έντονη γοητεία στον αναγνώστη και αποδεικνύει την πολυεθνική βάση των συνταγών.

Ανασύρω χαρακτηριστικά παραδείγματα:

 

α) Όταν κλαίγη πολύ (το παιδίον)

…Έπαρε του ροδακινίου τα μέσα ταίς ψύχες κοπάνησον και με τον ζωμόν άλυφε τα χύλη του παιδίου.

When (the child) it cries a lot

Take the inner part, the kernels of the peach, pound them; with the liquid anoint the child’s lips.

 

β) Διά τον σεληνιασμόν

Tου γαιδάρου τα ονύχια

να τα καμης δακτιληδιον και βάλετο επάνο στον σεληνιασμένο και πλέον δεν τον πιάνει.

For the epileptic seizures 

The hoofs of the donkey

you should make them into a finger ring and put on to the epileptic and it (the disease) doesn’t seize him any more.

 

γ) Έτερον διά το σκουλαμέντο (γονόρροια)

…Έπαρε ένα αυγόν, τρυπησέ το. Άδειασέ το γέμισε το λάδι έπαρέ το πήγενε εις το λουτρόν κάθησε εις τα ζεστά μάρμαρα ύστερον βάλε τον καυλόν σου μέσα εις το αυγόν να σταθή και ευγένει όλη η ύλη.

Another for gonorrhoea

Take an egg, pierce a hole in it, empty it, fill it up with olive oil, take it go to the bathroom, sit on the hot marble, later on put your penis into the egg, so that it stands (erect) and all the material comes out.

 

δ) Διά τας πληγάς

…Του μαστιχακάνθου που λέγουν μιχάλη τα φίλλα κοπάνισον με πρόβιον άλειμα βάλτο επάνο, αν δεν έχει φύλλα την ρίζαν αυτό που είναι ξαπλοτόν και κάμνει την αγκινάραν.

For wounds

The leaves of the mastic flower which they call “michali”, pound them with sheep tallow, put it on top; if there aren’t any leaves, (use) its root, that which is spread out flat and which makes the “artichoke”.

 

ε) Εις Άνθρωπον αμποδεμένον

…Έπαρε τρία οδόντια του αποθαμένου τραπεζήταις το ένα κοπάνησε τα ρούχα που θα βγάλουν το άλλο κάπνησε τα ρούχα που θα βάλουν και τάλο στα προσκεφαλά τους.

For person bound

Take three teeth from dead man molars, (with) the one pound the clothes that they will take off, (with) the other one, fumigate the clothes that they will put on, and (place) the other one at their pillows.

 

Το πόνημα της ερευνήτριας ολοκληρώνεται με εκτενές ευρετήριο ορυκτών υλών, ιχνοστοιχείων, φαρμακευτικών φυτών και ζωικών (απ)εκκριμάτων, που, συνδυαζόμενα υπό του «γιατράκου» (=πρακτικού γιατρού) κατόπιν συνταγογραφικών κατευθύνσεων του εγχειριδίου (ιατροσόφιο), συνθέτουν το θεραπευτικό σκεύασμα, περιλαμβανομένων και σαφών οδηγιών χρήσης.

Η πλουσιότατη βιβλιογραφία, τόσον των πρωτογενών πηγών όσον και των νεοτέρων μελετών (περί τις 260 αναφορές), επιτρέπει στον ερευνητή, αλλά και στον απλό αναγνώστη, μια ιδιαίτερα διεισδυτική ματιά στο γνωστικό αντικείμενο που πραγματεύεται.

Όπως τονίζει στον πρόλογο του βιβλίου ο καθηγητής Alain Touwaide (του Ινστιτούτου για τη Διαφύλαξη των Ιατρικών Παραδόσεων του Ιδρύματος Σμιθσόνιαν), η συμβολή της Patricia Ann Clark είναι «ένα διαχρονικό κλειδί στη διερεύνηση και κατανόηση των βυζαντινών ιατροσοφίων στο πλαίσιο του αναδυόμενου κλάδου της Εθνοφαρμακολογίας και της παγκόσμιας ιστορίας της λαϊκής θεραπευτικής».


(Ο Νίκος Ε. Δέγλερης είναι ψυχίατρος, διευθυντής ΨυχοΓηριατρικής Υπηρεσίας Πειραιά, ΕΚΨΥΕ και Κοινωνικού Ιατρείου Αlzheimer.)

 

Πορτραίτο του θεραπευτή Νικόλαου Κωνσταντίνου Θεοδωράκη (1891–1979)
Σελίδα από το σημειωματάριο του Νικόλαου Θεοδωράκη

..