Ιδανικές «μορφές» κι αγαπημένες... – Εικονογραφώντας ποιήματα του Καβάφη
<i>Προτομή ηγεμόνα, ίσως του Σαυρομάτη Β', βασιλιά του Κιμμερίου Βοσπόρου</i>, τέλη 2ου αι. μ.Χ., Μουσείο Ακρόπολης (φωτογραφία: Μαριλένα Σταφυλίδου)
Προτομή ηγεμόνα, ίσως του Σαυρομάτη Β', βασιλιά του Κιμμερίου Βοσπόρου, τέλη 2ου αι. μ.Χ., Μουσείο Ακρόπολης (φωτογραφία: Μαριλένα Σταφυλίδου)
φωτογραφία: Ευγενία Χριστοδουλάκου
φωτογραφία: Ευγενία Χριστοδουλάκου
   

Οι περισσότεροι έχουμε διαβάσει ή ακούσει στίχους του Καβάφη. Πόσοι όμως έχουμε δει τις εικόνες και τα πρόσωπα της γραφής και του μυαλού του;

Αγάλματα και πορτραίτα του Αλέξανδρου, του Δημήτριου του Πολιορκητή, του Ιουλίου Καίσαρα, του Νέρωνα και άλλων ιστορικών μορφών παρουσιάζονται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης σε απόλυτη αντιστοιχία με τα ποιήματα του Καβάφη, αναβιώνοντας τη λεπτή αίσθηση της ελληνιστικής εποχής, με την οποία επιθυμούσε συνήθως να συνδιαλέγεται ο Αλεξανδρινός ποιητής, και, φυσικά, μαζί με αυτά, την παραβολή, την ειρωνεία και τη «διδαχή» του.

Η αρχαιολογική έκθεση «Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες – Εικονογραφώντας ποιήματα του Καβάφη» παρουσιάζεται στο Μέγαρο Σταθάτου σε συνεργασία με το Αρχείο Καβάφη/Ίδρυμα Ωνάση και το Υπουργείο Πολιτισμού από τις 27 Νοεμβρίου 2013 έως τις 30 Μαρτίου 2014. Περιλαμβάνει 67 αρχαία αντικείμενα, τα οποία πλαισιώνουν 27 επιλεγμένα ποιήματα, μυθολογικού και ιστορικού περιεχομένου, όπως «Η Κηδεία του Σαρπηδώνος», «Ο Βασιλεύς Δημήτριος», «Η Διορία του Νέρωνος», «Ηρώδης Αττικός», «Ιερεύς του Σεραπίου», «Τα Άλογα του Αχιλλέως» κ.ά. Ο επισκέπτης μπορεί να δει γλυπτά (κυρίως μαρμάρινες κεφαλές, προτομές, αγαλματίδια ή συμπλέγματα μορφών), χάλκινα σκεύη, πήλινα ειδώλια και αγγεία, σκεύη μικροτεχνίας από φαγεντιανή, νομίσματα, νεκρικά πορτραίτα, επιτύμβιες στήλες, καθώς και εικόνες και εκκλησιαστικά σκεύη της μεταβυζαντινής περιόδου. Τα αντικείμενα προέρχονται από 14 ελληνικά μουσεία, εφορείες αρχαιοτήτων και ιδιωτικές συλλογές: το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Νομισματικό Μουσείο, το Επιγραφικό Μουσείο, το Μουσείο της Ακρόπολης, τα αρχαιολογικά μουσεία της Κορίνθου, της Ελευσίνας, του Μαραθώνα, της Σικυώνος και της Σπάρτης, το Μουσείο Μπενάκη, το Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, καθώς και τη Νομισματική Συλλογή της Alpha Bank.

Με αφορμή τον στίχο «Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες…» από το ποίημα «Φωνές», στον οποίο και παραπέμπει ο τίτλος της έκθεσης «Ιδανικές “μορφές” κι αγαπημένες», επιχειρείται η εικονογράφηση των ποιημάτων μέσα από τα αρχαιολογικά αντικείμενα. Παρουσιάζοντας παράλληλα τα καβαφικά κείμενα με τα αρχαία αντικείμενα, γίνεται προσπάθεια υπαινικτικής παρουσίασης του πραγματικού νοήματος των ποιημάτων, στην οποία σημαντικό ρόλο παίζουν η μουσειογραφική μελέτη και η σκηνογραφική επιμέλεια της έκθεσης.

Με τον τρόπο αυτόν συνδέεται το νόημα των ποιημάτων με τα αρχαία έργα, και ο χρόνος της σύνθεσης και της συγγραφής του ποιήματος μεταφέρεται στην καρδιά του χρόνου δράσης των καβαφικών πρωταγωνιστών, προσφέροντας μιαν άλλη «μέθεξη» στον σημερινό αναγνώστη-επισκέπτη της έκθεσης.

Η επιμέλεια της έκθεσης είναι του καθηγητή Νικόλαου Χρ. Σταμπολίδη, διευθυντή του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, της Μαρίας Δόγκα-Τόλη και της Μιμίκας Γιαννοπούλου.

Η έκθεση αναπτύσσεται σε 5 ενότητες:

– Ποιήματα με μυθολογικό περιεχόμενο, τα οποία αντλούν το θέμα τους από τον τρωικό κύκλο, το περιβάλλον του Αχιλλέα και τις σχέσεις θεών και θνητών.

– Ποιήματα ιστορικής έμπνευσης, τα οποία εξετάζουν την ποικιλόμορφη περίοδο των Ελληνιστικών Χρόνων, με αφετηρία τον Μέγα Αλέξανδρο. Η ενότητα της πρώτης αίθουσας ξεκινά με τον Δημήτριο Πολιορκητή, βασιλιά της Μακεδονίας, και τις σχέσεις του με τον Πύρρο της Ηπείρου∙ εστιάζει στην Αντιόχεια και στους Σελευκίδες, και, κυρίως, στους Πτολεμαίους της Αιγύπτου και τις διαπραγματεύσεις τους με ηγεμόνες του ελλαδικού χώρου. Ειδικότερα, γίνεται αναφορά στη σταδιακή επιρροή της Ρώμης στο περιβάλλον της κοσμοπολίτικης Αλεξάνδρειας επί Κλεοπάτρας και Μάρκου Αντωνίου και στην ατμόσφαιρα που διαμορφώθηκε στην περιοχή ύστερα από την καταναυμάχηση του στόλου τους στο Άκτιο. 

Στην ίδια ενότητα περιλαμβάνονται ποιήματα που αναφέρονται σε εξελληνισμένους «βάρβαρους» ηγεμόνες του Πόντου και της Παρθίας, στην περιοχή της Περσίας και της Μεσοποταμίας, σε ρωμαϊκές προσωπικότητες της δημοκρατικής περιόδου και των αυτοκρατορικών χρόνων, καθώς και σε σημαντικούς εκπροσώπους της ρητορικής (δεύτερης σοφιστικής) της αδριάνειας περιόδου (2ος αι. μ.Χ.). 

– Ποιήματα με ψευδοϊστορικό περιεχόμενο, με πρωταγωνιστές φανταστικούς γλύπτες ή τεχνουργούς μετάλλινων έργων, οι οποίοι δημιουργούν παραγγελίες για επώνυμους άρχοντες, κινούμενοι σε ένα ευρύ περιβάλλον του ελληνιστικού κόσμου, από τη Σικελία του Ιέρωνα, τυράννου των Συρακουσών, μέχρι την επικράτεια του Αντιόχου Δ΄ του Επιφανούς της Συρίας και την πρώτη περίοδο της ρωμαϊκής κυριαρχίας.

Εδώ εξετάζονται η σχέση τέχνης και ζωής, η καλλιτεχνική ελευθερία και το ιδανικό στην τέχνη, σε συσχετισμό με τις αναγκαιότητες που μπορεί να υπαγορεύει η εκάστοτε εξουσία ή το προσωπικό όφελος, οικονομικό και κοινωνικό.

– Ποιήματα «επιτύμβια», όπως έχουν χαρακτηρισθεί από τους μελετητές, με πρωταγωνιστές νέους, από το εθνικό ή το χριστιανικό περιβάλλον, που πέθαναν πρόωρα. Η ενότητα εικονογραφείται με γλυπτά, νεκρικά πορτραίτα Φαγιούμ των πρώτων μεταχριστιανικών χρόνων και επιτύμβιες στήλες. 

– Ποιήματα που παραπέμπουν στη λατρεία κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, με σαφείς αναφορές στις εθνικές και χριστιανικές πρακτικές, αλλά και στη βίαιη, σε ορισμένες περιπτώσεις, μετάβαση από την αρχαία στη νέα θρησκεία. Η ενότητα κλείνει με το ποίημα «Στην Εκκλησία», το οποίο αναπολεί, μέσα από ένα μεταβυζαντινό περιβάλλον, το ιστορικό παρελθόν της ελληνοχριστιανικής θρησκείας. 

Δείτε το σχετικό βίντεο.

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Άποψη της έκθεσης στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Μαρμάρινη προτομή του Ηρώδη Αττικού, μέσα 2ου αι. μ.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Μαρμάρινη κεφαλή Τύχης, τέλη 1ου αι. μ.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου

Κορυφή της σελίδας