Το «Πορτραίτο» στον 21ο Αιώνα: Με αφορμή τα video portraits του Robert Wilson
ΓΡΑΦΕΙ Η ΕΛΕΝΑ ΛΑΚΚΙΩΤΗ
ROBERT WILSON, Robert Downey Jr., 2004
ROBERT WILSON, Robert Downey Jr., 2004
ROBERT WILSON, Samson, 2007
ROBERT WILSON, Samson, 2007
   

H ιστορία των παραδοσιακά γνωστών πλαστικών τεχνών (ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική), τόσο η πρόσφατη όσο και η απώτερη, αναπτύσσεται γύρω από δύο πόλους.  Στον έναν πόλο τοποθετείται η δημιουργία εικόνας με άμεσα αναγνωρίσιμο θέμα (αφήγηση). Στην προκειμένη περίπτωση, η εικόνα είναι εύληπτη, εύκολα αντιληπτή, εύκολα «αναγνώσιμη» από τον θεατή. Τον άλλον πόλο τον καταλαμβάνει η αναίρεση της αναγκαιότητας για αναγνωρίσιμο θέμα, δηλαδή η αναίρεση της αφήγησης. Σε αυτή την περίπτωση, κυριαρχεί η έννοια της «αφαίρεσης», της απόρριψης δηλαδή όλων των αχρείαστων «πληροφοριών». Ο θεατής καλείται εξαρχής να απολαύσει τη σύνθεση των πρωταρχικών στοιχείων δημιουργίας κάθε εικόνας, δηλαδή τη σύνθεση σημείων, γραμμών, σχημάτων (δισδιάστατων ή τρισδιάστατων), χρωμάτων, τόνων, υφών.

Ως προς τη θεματογραφία, στη ζωγραφική και στη χαρακτική, κατά την περίοδο πριν από τον 20ό αιώνα, ήταν ευδιάκριτες τρεις κατηγορίες: η προσωπογραφία, η νεκρή φύση και το τοπίο. Υπήρχε, βέβαια, η δυνατότητα συνδυασμών, καθώς μέσα στο ίδιο πλαίσιο (αυτό του έργου), που ήταν κατά κανόνα ορθογώνιο, συχνά συνυπήρχαν και οι τρεις κατηγορίες.

Η αρχική επιλογή της κατηγορίας του θέματος καθόριζε και το σχήμα του πλαισίου. Λόγου χάριν:

– τοπίο: πλαγιασμένο (οριζόντιο) επίμηκες ορθογώνιο·

– πορτραίτο: όρθιο (κάθετο) ορθογώνιο, μη επίμηκες.

Κατά τον 20ό αιώνα, κυρίως δε κατά το πρώτο μισό του, μετά την αποδέσμευση από την «ακαδημαϊκή» αναγκαιότητα για αναγνωρίσιμο θέμα, επιβλήθηκε μια εξίσου «ακαδημαϊκού» χαρακτήρα συνθήκη, η οποία σχεδόν απαγόρευε την παραστατικότητα. Στα χρόνια όμως που ακολούθησαν, ίσως σε έναν αέναο κύκλο «δράσης-αντίδρασης», η παραστατικότητα (αναγνωρίσιμο θέμα) επέστρεψε.

Σε αυτήν τη σύγχρονη αναγκαιότητα για εικόνες με αναγνωρίσιμο θέμα εντάσσεται και γίνεται κατανοητή η δημιουργία video portraits από τον Robert Wilson, ο οποίος επαναδιαπραγματεύεται την έννοια του πορτραίτου ως εικαστικού είδους χρησιμοποιώντας όχι πλέον τα παραδοσιακά υλικά (χρώματα, πινέλα, καμβά, χαρτί, ξύλο), αλλά την ψηφιακή εικόνα σε οθόνη (video).

Όλα τα video portraits (60) που σκηνοθέτησε ο Robert Wilson από το 2004 έως το 2009 παρουσιάστηκαν στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, από τις 5 Απριλίου 2013 έως και τις 7 Ιουλίου 2013, υπό την επιμέλεια της Μαριλένας Καρρά. Τα συγκεκριμένα έργα προτείνουν ενδιαφέρουσες, πλαστικά καινοτόμες λύσεις, αλλά και ανατροπές «στερεότυπων» ιδεών. Οι εικόνες αναπτύσσονται σε επιμήκη ορθογώνια πλαίσια, άλλοτε οριζόντια και άλλοτε κάθετα. Επιτυγχάνεται επίσης σύζευξη και συνεργασία των τεχνών, καθώς η κάθε εικόνα, στην οποία η κίνηση είναι ανεπαίσθητη, συνυπάρχει με μία μουσική σύνθεση (αξιοποιούνται έργα του Bach, του Beethoven, του Τσαϊκόφσκι, του Nino Rota, του Lou Reed κ.ά.). Παράλληλα, αναγνωρίζεται η προσπάθεια για διάλογο ανάμεσα στη λογοτεχνία, τη μουσική, τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο.

Οι video προσωπογραφίες του Robert Wilson είναι το αποτέλεσμα μιας χρονοβόρας διαδικασίας, στην οποία κυριαρχεί το στοιχείο της σκηνοθεσίας μορφών, χώρου, ήχου. Βέβαια, το στοιχείο αυτό, σε μιαν άλλη εκδοχή, το συναντούμε και παλαιότερα, στη ζωγραφική. Eνδεικτικά: α) ο Sandro Botticelli (1445–1510) τοποθετεί, στη Γέννηση της Αφροδίτης (1482–1485), τις μορφές (Αφροδίτη και θεότητες) μπροστά από ένα μη νατουραλιστικό («σκηνοθετημένο») αλλά παρ’ όλα αυτά πειστικό τοπίο· β) ο Leonardo da Vinci (1452–1519), στο περίφημο ομώνυμο έργο του, συνδέει πλαστικά τη Μόνα Λίζα με ένα καθαρώς επινοημένο τοπίο, το οποίο βρίσκεται πίσω της. Ανάλογες διαπιστώσεις γίνονται και στις δύο παραλλαγές της Παναγίας των Βράχων (τέλη 15ου – αρχές 16ου αιώνα) του da Vinci.

Επιστρέφοντας στις video προσωπογραφίες του Robert Wilson, είναι φανερό ότι κάποιες από αυτές σχολιάζουν, με εικαστικό τρόπο, γνωστά έργα ζωγραφικής του παρελθόντος. Έτσι, ο Robert Downey Jr παίζει τον ρόλο του «πτώματος» σε ένα video πορτραίτο, το οποίο παραπέμπει στο γνωστό έργο του Rembrandt (1606–1669) Μάθημα Ανατομίας του Δρος Τουλπ (1632): η αναπνοή του «πτώματος» είναι η μόνη παράδοξη και ταυτόχρονα σκωπτική παραφωνία, η οποία «σπάζει» την απόλυτη στατικότητα της εικόνας! Το πορτραίτο του χορευτή και χορογράφου Mikhail Baryshnikov υπενθυμίζει το μοτίβο «μαρτύριο του Αγίου Σεβαστιανού», το οποίο συχνά συναντάται στη δυτικοευρωπαϊκή  ζωγραφική από τον 15ο έως και τον 17ο αιώνα.

Ως ένα πολυεπίπεδο σχόλιο σε γνωστές εικόνες του 20ού αιώνα λειτουργεί το πορτραίτο της Marianne Faithfull, καθώς φέρνει στη μνήμη: α) έργα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού (επίπεδες επιφάνειες μαύρου και κόκκινου χρώματος)· β) τη ζωγραφική του Γερμανού νεοεξπρεσιονιστή Georg Baselitz (1938–) (γνωστού για τις ανεστραμμένες ανθρώπινες μορφές του· γ) την κινηματογραφική ταινία του Robert Wiene (1873–1938) Το εργαστήριο του δρος Καλιγκάρι (1920), στην οποία οι ανθρώπινες μορφές δρουν σε έναν δισδιάστατο, εξπρεσιονιστικά ζωγραφισμένο χώρο, με έντονα γωνιώδη, αιχμηρά σχήματα.

Σε ένα όρθιο (κάθετο) επίμηκες ορθογώνιο πλαίσιο, μαύρου επίπεδου χρώματος, τοποθετεί ο Robert Wilson τη μορφή της Juliette Binoche: διακρίνονται μόνο το πρόσωπο και τα χέρια της. Η επάνω αριστερή γωνία, του αρχικού μεγάλου μαύρου ορθογωνίου, επικαλύπτεται από ένα πολύ μικρότερο, επίσης κάθετο και επίμηκες, λευκό ορθογώνιο. Μέσα σε αυτό το μικρό λευκό ορθογώνιο εκτυλίσσεται, παράλληλα με την παρουσία της Βinoche στο μαύρο ορθογώνιο, μια ιστορία με ήρωες δύο ανθρώπινες μορφές (άνδρας και γυναίκα). Οι ανθρώπινες μορφές προβάλλουν ως μαύρα επίπεδα σχήματα πάνω σε έναν επίπεδο λευκό χώρο, δημιουργώντας έτσι ένα ιδιότυπο «θέατρο σκιών». Η διαγώνια σύνθεση του έργου κατευθύνει το βλέμμα του θεατή από την επάνω αριστερή γωνία του έργου, κλιμακωτά, στο «θέατρο σκιών», ακολούθως στο πρόσωπο της Binoche και τελικά στα χέρια της. Η μουσική επένδυση του πορτραίτου, σύνθεση του Nino Rota, όχι απλώς συνδιαλέγεται με την εικόνα, αλλά ταυτόχρονα επιτείνει τη δραματικότητά της.

Πορτραίτα πλασμάτων του ζωικού βασιλείου (κουκουβάγια, πάνθηρας, βάτραχος, κουνάβια) επίσης παρουσιάζει ο Robert Wilson. Στις διάφορες εκδοχές των video πορτραίτων της κουκουβάγιας είναι ενδιαφέρουσα η προσπάθεια να αποδοθεί η έννοια του χρόνου-χρονικής στιγμής (δηλαδή πρωί, μεσημέρι, απόγευμα, βράδυ) μέσω του χρώματος επίπεδων επαναλαμβανόμενων κύκλων, οι οποίοι βρίσκονται στον επίσης επίπεδο, πίσω από την κουκουβάγια, χώρο.

Το video πορτραίτο με τον τίτλο Samson, μια σύνθεση άσπρων και μαύρων κηλίδων που έχουν υφή (γούνινη), «αναγιγνώσκεται», από απόσταση, ως ένα έργο αφηρημένου εξπρεσιονισμού. Καθώς όμως ο θεατής ελκύεται από το θέαμα και πλησιάζει προς την εικόνα, βαθμηδόν διαπιστώνει ότι οι ελαφρά κινούμενες άσπρες και μαύρες κηλίδες ανήκουν σε ένα ομαδικό πορτραίτο κουναβιών!

Με χρηματοδότηση και υποστήριξη από το Ίδρυμα Ωνάση προέκυψαν τα video portraits του Sean Penn, της Juliette Binoche, αλλά και του βατράχου (Horned Frog). Είναι εντελώς νέες εκδοχές παλαιότερων έργων, οι οποίες παρουσιάστηκαν στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών σε πρώτη παγκόσμια προβολή.

Την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αυτή έκθεση είχαν τη δυνατότητα να επισκεφθούν, υπό την καθοδήγηση της Μαριλένας Καρρά, τα μέλη του Συνδέσμου Υποτρόφων του Ιδρύματος Ωνάση, σε μια ειδικά καθορισμένη συνάντηση, την Πέμπτη 20 Ιουνίου.

Εικαστικοί δημιουργοί, αλλά και απλοί επισκέπτες, είχαν όλοι την ευκαιρία να προβληματιστούν, να γνωρίσουν τη λεπτή ειρωνεία, το σκωπτικό πνεύμα, αλλά κυρίως τις καινοτόμες εικαστικές λύσεις στο ζήτημα «σύγχρονο πορτραίτο», τις οποίες πρότεινε και υλοποίησε στις video προσωπογραφίες του ο Robert Wilson.

Η έκθεση-αφιέρωμα στον Robert Wilson ήταν, κατά γενική ομολογία, ένα πολύ σημαντικό εικαστικό γεγονός, το οποίο, ευτυχώς, παρακολουθήσαμε χωρίς να χρειαστεί να ταξιδέψουμε στο εξωτερικό!

                                   

(Η Έλενα Λακκιώτη είναι εικαστικός∙ MA in Fine Art, Professional Doctorate in Fine Art, University of East London).

Όλες οι φωτογραφίες αποτελούν ευγενική παραχώρηση των RW Work Ltd. και Dissident Industries Inc.

Περισσότερες πληροφορίες: http://www.dissidentusa.com/robert-wilson/subjects/

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Robert Wilson, Kool (pantone orange), 2006
Robert Wilson, Juliette Binoche, 2005
Robert Wilson, Marianne Faithfull, 2005
Robert Wilson, Mikhail Baryshnikov, 2004

Κορυφή της σελίδας