Ερμηνεία Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας
ΓΡΑΦΕΙ Η ΙΩΑΝΝΑ N. ΚΟΝΔΥΛΗ

Ερμηνεία Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν 3418/2005), επιμ. Εμμανουήλ Ι. Λασκαρίδης, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, 2013, 522 σελ. ISBN: 978-960-562-061-5 

Ένας καλαίσθητος, ογκώδης τόμος που επιχειρεί την ερμηνευτική προσέγγιση των διατάξεων του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005). Η πρόοδος της ιατρικής επιστήμης, της βιογενετικής και της φαρμακολογίας έλυσαν πολλά και σημαντικά προβλήματα, αλλά δημιούργησαν και νέα. Εμφανίζονται ακραίες επιλογές και οριακά διλήμματα, εκκρεμή ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη, που άπτονται όχι μόνον της ιατρικής ηθικής και δεοντολογίας αλλά και της νομοθετικής πολιτικής. Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (ΚΙΔ) απαντά σε ερωτήματα των ασθενών ή των συγγενών τους, των ιατρών, ιδιωτικών και δημόσιων φορέων που εμπλέκονται στον χώρο της υγείας. Πρόκειται για το συνολικό έργο είκοσι ενός νέων επιστημόνων, νομικών, ιατρών και οικονομολόγων της υγείας, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται πέντε μέλη του Συνδέσμου μας: ο Εμμανουήλ Λασκαρίδης, που έχει και την επιστημονική επιμέλεια του τόμου, η Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη, η Φερενίκη Παναγοπούλου-Κουτνατζή, η Ελλάς Φραγκουδάκη και η Εμμανουέλλα Τρούλη. Τον τόμο προλογίζει η Δήμητρα Παπαδοπούλου-Κλαμαρή, καθηγήτρια Αστικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο Εμμανουήλ Λασκαρίδης, δρ Νομικής του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, ειδικός επιστήμων στην Νομική Σχολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης καθώς και στον Κύκλο Υγείας του Συνηγόρου του Πολίτη, σχολίασε τα άρθρα 1, 5, 13, 14, 17, 18, 19 και 33 του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας. Στο άρθρο 1 («Έννοιες, ορισμοί και πεδίο εφαρμογής του παρόντος»), αρχικά τονίζεται η μεγάλη σημασία της Ερμηνευτικής ως επιστήμης άμεσα συνδεδεμένης με την ερμηνεία του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας και οριοθετούνται σημαντικές έννοιες του Κώδικα, όπως «ιατρική πράξη», «ασθενής», «οικείοι», «βαθμίδες ιατρικής περίθαλψης και φροντίδας». Στο άρθρο 5 («Ιατρικά πιστοποιητικά και ιατρικές γνωματεύσεις»), εξετάζονται τα ιατρικά πιστοποιητικά ως σημαντική αποδεικτική λειτουργία και, γι’ αυτό, η αλλοίωση ή καταστροφή τους συνδέεται με σημαντικές πειθαρχικές, αστικές αλλά και ποινικές κυρώσεις. Ιδιαίτερο βάρος δίδεται στην απαρίθμηση και την ανάλυση των διαφόρων ειδών ιατρικών πιστοποιητικών, όπως αυτών της γεννήσεως, της ασθενείας ή του θανάτου, και στην νομική ισχύ τους, όταν εκδότης τους είναι όχι δημόσιος αλλά ιδιώτης ιατρός. 

Το ιατρικό απόρρητο (άρθρο 13) συνιστά μία σημαντική υποχρέωση όχι μόνο του ιατρού αλλά και των βοηθών του, της οποίας η διάρκεια εκτείνεται μετά το πέρας της θεραπείας. Εξετάζεται η σχέση της υποχρέωσης αυτής με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και οι λόγοι άρσης της υποχρέωσης ιατρικής εχεμύθειας, οι οποίοι προβλέπονται στον Κώδικα. Εν συνεχεία, εξετάζεται η τήρηση ιατρικού αρχείου (άρθρο 14) που αποτελεί επίσης μια παρεπόμενη και αρυόμενη από την ιατρική σύμβαση υποχρέωση, στενά συνδεδεμένη με την διάγνωση και την θεραπεία του ασθενούς αλλά και την ιατρική έρευνα. Η διαφάνεια και ο τρόπος τήρησης του ιατρικού φακέλου καθώς και το δικαίωμα πρόσβασης σε αυτόν αποτελούν θέματα που απασχολούν όχι μόνο και τις τρεις μορφές τακτικής δικαιοσύνης (ποινικής, πολιτικής, διοικητικής), αλλά και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα. 

Στο άρθρο 17 μελετώνται θέματα διαφήμισης και παρουσίας των ιατρών στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Ο σύγχρονος Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας αμβλύνει την απαγόρευση προβολής των ιατρών χάριν της πληροφόρησης του κοινού αναφορικά με εξελίξεις της ιατρικής αλλά και με πληροφορίες για τους λειτουργούς της. Η εμπορική πρακτική της διαφήμισης, η οποία αποπροσανατολίζει τον ασθενή, θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία του, απαγορεύεται όχι μόνο στον ιατρό αλλά και σε πρόσωπα του στενού οικογενειακού και επαγγελματικού του κύκλου. Παράλληλα με τον ιατρό ευθύνεται και ο ιδιοκτήτης του ΜΜΕ, ο οποίος προβαίνει στην διαφήμιση αυτή. Περαιτέρω, επισημαίνεται ότι στα ΜΜΕ ανήκει και η ιατρική ιστοσελίδα, η οποία αν και ρυθμίζεται για πρώτη φορά και σε χωριστό άρθρο του Κώδικα, εντούτοις διέπεται από αρχές που εφαρμόζονται και στα λοιπά ΜΜΕ, όπως της προσφορότητας, της αναγκαιότητας και της αντικειμενικότητας. Αυτό το μέσο προβολής εμφανίζει ιδιομορφία, καθώς είναι δυνατός ο κυβερνο-σφετερισμός και τίθενται επιπλέον όρια ως προς τα ονόματα ιατρικών ιστοσελίδων από τον Κανονισμό Ονομάτων Χώρου (άρθρο 18). Η απαλλαγή των ασθενών και των συγγενών τους από την υποχρέωση αμοιβής του θεράποντος ιατρού, όπως και η δυνατότητα άφεσης χρέους των ευπαθών κοινωνικών ομάδων που προβλέπονται στον Κώδικα (άρθρο 19), παρουσιάζονται κριτικά από τον συγγραφέα, ενώ ιδιαίτερο βάρος δίδεται στις διάφορες μορφές αμοιβών των συνεργαζόμενων με νοσοκομεία ιατρών και ιατρικών ομάδων. Οι ποινικές και πειθαρχικές κυρώσεις για δωροδοκία του εργαζόμενου στον ευρύτερο δημόσιο τομέα ιατρού («φακελάκι») παρουσιάζονται μαζί με τις προϋποθέσεις επιβολής τους. Η συνεισφορά του Εμμανουήλ Λασκαρίδη στον τόμο ολοκληρώνεται με θέματα αιμοδοσίας (άρθρο 33). Η προσπάθεια διατήρησης του αίματος ως αγαθού εκτός συναλλαγής δυσχεραίνεται, καθώς αποτελεί πλέον συστατικό εμπορεύσιμων φαρμακευτικών προϊόντων. Η υγεία και η αυτοδιάθεση του αιμοδότη και του αιμολήπτη προστατεύονται επαρκώς με ένα πλέγμα διατάξεων, οι οποίες επιτείνουν την ευθύνη των εμπλεκόμενων στην αιμοδοσία φυσικών και νομικών προσώπων.

Η Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη, επίκουρη καθηγήτρια του Ιονίου Πανεπιστημίου, σχολίασε τα άρθρα 2, 11 και 27. Στο πλαίσιο του άρθρου 2 («Η άσκηση της ιατρικής ως λειτούργημα»), τίθεται ο κεντρικός άξονας του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας, τονίζοντας ότι η ιατρική επιστήμη συνιστά λειτούργημα, υπό την έννοια ότι εξυπηρετεί το καλό της ανθρωπότητας. Περαιτέρω τονίζεται η σημασία της τηρήσεως του όρκου του Ιπποκράτη καθώς και μεταγενεστέρων Κωδίκων Δεοντολογίας και των γενικά αποδεκτών ισχυόντων κανόνων της ιατρικής επιστήμης. Η προστασία της ανθρώπινης ζωής και αξίας συνιστά ακρογωνιαίο λίθο του ιατρικού λειτουργήματος. Αναφερομένη στην υποχρέωση ενημέρωσης (άρθρο 11), η Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη παρατηρεί ότι η ενημέρωση αποτελεί δικαίωμα κάθε ασθενή και βασίζεται στην ανάγκη προστασίας της προσωπικότητάς του αλλά και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (άρθρα 2 και 5 Συντ. και άρθρο 57 ΑΚ). Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στους φορείς του εν λόγω δικαιώματος, στον αποδέκτη της ενημέρωσης, στον χρόνο κατά τον οποίο θα πρέπει να ενημερωθεί ο ασθενής, καθώς και στον τύπο που πρέπει να περιβληθεί η ενημέρωση. Ορίζονται ρητές εξαιρέσεις από την υποχρέωση ενημέρωσης σε περίπτωση ανικανότητας συναίνεσης ή παραίτησης του ασθενή. Στις προαναφερθείσες περιπτώσεις, όπως και σε περίπτωση σύγκρουσης αντιτιθέμενων συμφερόντων, αναλύεται η δυνατότητα αναπλήρωσης της ενημέρωσης του ασθενή από τρίτα πρόσωπα. Τέλος, σε σχέση με την δημοσιότητα των ανακαλύψεων (άρθρο 27), η Μαρία Κανελλοπούλου-Μπότη αιτιολογεί την υποχρέωση δημοσιότητας των ανακαλύψεων του ιατρού πρωτίστως στην ιατρική κοινότητα βάσει της αρχής της ευποιίας ή πρόκλησης ωφέλειας («beneficence»). Παράλληλα, αναλύει την απαγόρευση ευρύτερης δημοσιοποίησης των ανακαλύψεων στο μη ιατρικό κοινό, πριν αυτές υποβληθούν στην κριτική συναδέλφων του ιατρού για μεγαλύτερη προστασία του δημοσίου συμφέροντος. Αιτιολογεί, τέλος, την υποχρέωση ειδικής μνείας των συνεργατών και χρηματοδοτών του ιατρού σε κάθε επιστημονική ανακοίνωσή του, καθώς επίσης και την υποχρέωση ελέγχου τήρησης των άρθρων 24-26 ΚΙΔ από τους υπεύθυνους σύνταξης βιοϊατρικών περιοδικών.

Η δρ Φερενίκη Παναγοπούλου-Κουτνατζή, ειδική επιστήμων της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, προσεγγίζει ερμηνευτικά την ηθική και επιστημονική ανεξαρτησία του ιατρού (άρθρο 3), διερευνώντας την επαγγελματική και επιστημονική ελευθερία του ιατρού, την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησής του, καθώς και το επιτρεπτό εφαρμογής πειραματικών μεθόδων στην ιατρική.

Η δρ Ελλάς Φραγκουδάκη, πρωτοδίκης, αναλύει τα άρθρα 8 και 34. Στο πρώτο, το οποίο αφορά την ιατρική ως σχέση εμπιστοσύνης και σεβασμού, επισημαίνει ότι η άσκηση της ιατρικής επιστήμης πρέπει να έχει ως θεμέλιο αφενός μεν την εμπιστοσύνη του ασθενούς προς τον ιατρό του, αφετέρου δε τον σεβασμό του τελευταίου προς τον πρώτο. Περαιτέρω, εξετάζει τις υποχρεώσεις του ιατρού προς τον ασθενή, καθώς επίσης και τις απαγορευμένες στον ιατρό συμπεριφορές προς τον τελευταίο. Η ανάπτυξη της βιογενετικής και οι ραγδαίες εξελίξεις στους τομείς ιδίως του γενετικού ελέγχου και της γενετικής (ή γονιδιακής) θεραπείας κατέστησαν αναγκαία την ρητή νομοθετική πρόβλεψη της προστασίας της γενετικής ταυτότητας. Εξάλλου, στο άρθρο 34, που ρυθμίζει την προστασία της γενετικής ταυτότητας, η Ελλάς Φραγκουδάκη αναλύει τις επιτρεπτές και τις απαγορευμένες σε αυτή παρεμβάσεις, καθώς και την απαγόρευση χρησιμοποίησης της γενετικής τεχνολογίας για πολιτικούς ή στρατιωτικούς σκοπούς.

Η Εμμανουέλα Τρούλη, λέκτωρ υπό διορισμό στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ασχολήθηκε με τα άρθρα 22 και 32. Στο πρώτο, το οποίο σχετίζεται με τα ιατρικά συμβούλια, εξετάζει τα προβλήματα που εγείρονται στο πλαίσιο της υποχρέωσης του θεράποντος ιατρού να διευκολύνει την διενέργειά τους και να συνεργάζεται με όλους τους ειδικούς, νοσοκομειακούς ή εργαστηριακούς ιατρούς για την εξασφάλιση της καλύτερης θεραπευτικής αγωγής του ασθενή. Στο δεύτερο, ασχολείται με τις μεταμοσχεύσεις ιστών και οργάνων. Υπογραμμίζεται ότι ο ιατρός οφείλει, μεταξύ άλλων, να ενθαρρύνει τις μεταμοσχεύσεις που γίνονται χωρίς αντάλλαγμα και για θεραπευτικούς λόγους, να παρέχει σωστή ενημέρωση και να προστατεύει το απόρρητο της ταυτότητας του δότη και του λήπτη.

Τα λοιπά άρθρα του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας σχολίασαν κατά σειρά: ο Αλέκος Παπαδόπουλος (MSc, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και η Δήμητρα Ζαφειροπούλου (ΜΔΕ, Υπάλληλος Υπ. Υγείας) το άρθρο 4, «Εξασφάλιση ποιότητας, ασφάλειας και αποτελεσματικότητας»∙ ο δρ Αθανάσιος Τσιρωνάς, λέκτωρ Δημοσίου Δικαίου στην Νομική Σχολή του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, το άρθρο 6, «Κωλύματα – ασυμβίβαστα»∙ η δικηγόρος Τίνα Κουτσοπούλου (LL.M.) και ο Αθανάσιος Τσιρωνάς το άρθρο 7, «Τόπος άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος», το άρθρο 35, «Σχέσεις ιατρού προς τον Ιατρικό Σύλλογο, και το άρθρο 36 «Κυρώσεις)· ο δικηγόρος Διονύσιος Τσίρος (LL.M., ΜΔΕ) το άρθρο 9, «Υποχρεώσεις του ιατρού προς τον ασθενή»· η Αγνή Κορτσιδάκη (LL.M., υπάλληλος στην Ευρωπαϊκή Ένωση) το άρθρο 10, «Συνεχιζόμενη εκπαίδευση, διεπιστημονικότητα και επαγγελματική συνεργασία», και το άρθρο 23, «Ο ρόλος του ιατρού στην εκπαιδευτική διαδικασία»· ο δρ Νομικής Ζήσης Δουγαλής το άρθρο 12, «Συναίνεση του ενημερωμένου ασθενή», και το άρθρο 21, «Σχέσεις με συναδέλφους και λοιπό προσωπικό»· η δρ Χαρίκλεια Λάτσιου (ειδική επιστήμων της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα) το άρθρο 15, «Σύγκρουση καθηκόντων»· η δικηγόρος Ράνια Τριβυζά το άρθρο 16, «Ο ιατρός και η κοινωνία»· ο δικηγόρος Βαγγέλης Πετρόπουλος (ΜΔΕ), το άρθρο 20 «Άσκηση ιατρικής στο πλαίσιο της κοινωνικής ασφάλισης»· ο δρ Νομικής Θάνος Πλεύρης, το άρθρο 24, «Ιατρική έρευνα», το άρθρο 25, «Κλινική έρευνα με νέα φάρμακα ή νέες διαγνωστικές και θεραπευτικές μεθόδους», και το άρθρο 26, «Μη θεραπευτική βιοϊατρική έρευνα»· η δρ Φωτεινή Μηλιώνη (ειδική επιστήμων στην Νομική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών) και ο ψυχίατρος Γεώργιος Τζεφεράκος (υποψήφιος διδάκτωρ Ψυχιατρικής) το άρθρο 28, «Φροντίδα ψυχικής υγείας»· ο πνευμονολόγος Χρόνης Βούλτσος (επίκουρος καθηγητής Ιατρικής Σχολής Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης) το άρθρο 29, «Ιατρικές αποφάσεις στο τέλος της ζωής»· η νομικός Ελίνα Βλάχου (ΜΔΕ) το άρθρο 30, «Ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή»· και ο δρ Νομικής Δημήτριος Τσαραπατσάνης το άρθρο 31, «Τεχνητή διακοπή κύησης».

Ο τόμος έχει μεγάλη και διεπιστημονική χρηστικότητα. Αποτελεί ουσιαστικό αρωγό στην προσπάθεια του επιστήμονα ερευνητή, νομικού ή ιατρού αλλά και του δικαστή και του κλινικού ιατρού που έχουν ταχθεί να αντιμετωπίσουν δυσεπίλυτα προβλήματα σχετικά με την υγεία, την αξιοπρέπεια, την ζωή και τον θάνατο. 

(Η Ιωάννα Ν. Κονδύλη είναι επίκουρη καθηγήτρια Αστικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.) 

 


..