Η τέχνη της Βιβλιοδεσίας από το Βυζάντιο στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία
ΓΡΑΦΕΙ Η ΔΡ ΝΙΚΗ ΤΣΙΡΩΝΗ
   

Στο Μέγαρο Δουκίσσης Πλακεντίας του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου (Βασιλίσσης Σοφίας 22) παρουσιάζεται η έκθεση με τίτλο «Η τέχνη της βιβλιοδεσίας από το Βυζάντιο στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία», η οποία εγκαινιάστηκε στις 19 Σεπτεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 24 Φεβρουαρίου 2013. Την έκθεση επιμελήθηκαν η δρ Αναστασία Λαζαρίδου, διευθύντρια του Μουσείου, και η δρ Νίκη Τσιρώνη, υπότροφος, βυζαντινολόγος και ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, καθώς και υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση. Σύμβουλοι της έκθεσης, ο αρχιτέκτονας και ιστορικός βιβλίου Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος και ο βιβλιοδέτης-εκδότης Μπάμπης Λέγγας, και ειδικός επιστημονικός συνεργάτης ο δρ Ζήσης Μελισσάκης. Την απόδοση των κειμένων στα αγγλικά και την επιμέλειά τους ανέλαβε ο υπότροφος του Ιδρύματος, καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ στο Ναύπλιο, Ιωάννης Πετρόπουλος σε συνεργασία με την Αγγελική Στασινού, συνεργάτιδα των Γενικών Αρχείων του Κράτους.

Στην έκθεση παρουσιάζονται εξαιρετικά δείγματα βιβλιοδεσιών από τη Συλλογή Χειρογράφων και Παλαιτύπων του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου και τη Βιβλιοθήκη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης. Οι βιβλιοδεσίες που παρουσιάζονται είναι αντιπροσωπευτικές διαφόρων ιστορικών κατηγοριών, όπως δερματόδετες βιβλιοδεσίες βυζαντινών χειρογράφων, κρητικές βιβλιοδεσίες, πολυτελείς υφασμάτινες σταχώσεις λειτουργικών βιβλίων, ζωγραφικές βιβλιοδεσίες, σταχώσεις με μεταλλικές επενδύσεις, καθώς και βιβλιοδεσίες εγκολπίων (δηλαδή μικρού σχήματος λειτουργικών βιβλίων που χρησιμοποιούνταν ως φυλακτήρια –amulets–), αλλά και περγαμηνές βιβλιοδεσίες, για τις οποίες χρησιμοποιήθηκαν περγαμηνά φύλλα που είχαν εκπέσει από χειρόγραφα για τη στάχωση άλλων, νεότερων βιβλίων. Η συλλογή του Ιδρύματος Ωνάση φωτίζει την τέχνη της βιβλιοδεσίας από τον 15ο έως τον 19ο αιώνα με αξιόλογα δείγματα βιβλιοδεσιών à la grecque, σταχώσεων που ακολουθούν ισλαμικά πρότυπα, αλλά και βιβλιοδεσιών που έχουν φιλοτεχνηθεί σε κέντρα Ελληνισμού κατά τους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας.

Παράλληλα με τις ιστορικές βιβλιοδεσίες, εκτίθενται εικόνες από τη Συλλογή του Βυζαντινού Μουσείου, όπου ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην απεικόνιση του βιβλίου στη βυζαντινή τέχνη. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα του Παντοκράτορα, των Τριών Ιεραρχών και άλλων αγίων που κρατούν Ευαγγελιστάρια. Το βιβλίο στο πολιτισμικό περιβάλλον του Βυζαντίου έχει πολλαπλούς συμβολισμούς και χρήσεις, διαδραματίζοντας επίσης σημαντικό ρόλο στην εικονογραφία της εποχής. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μεταλλικές επενδύσεις μεταβυζαντινών εικόνων, όπου το βιβλίο επενδύεται με τον ίδιο τρόπο όπως τα φωτοστέφανα και τα χέρια των αγίων που ευλογούν. 

Η έκθεση αποτελείται από πέντε μέρη, σημαντικότερο από τα οποία είναι σαφώς οι ιστορικές βιβλιοδεσίες, αν και το εποπτικό υλικό που συνοδεύει την έκθεση δίνει τη δυνατότητα στον επισκέπτη να εντάξει το υλικό στην ιστορική του συνέχεια. Μέσα από μια σειρά οπτικών παραδειγμάτων, στα οποία παρουσιάζονται κειμήλια της βυζαντινής τέχνης συνοδευόμενα από επεξηγηματικά κείμενα, δίνεται συνοπτικά η εξέλιξη του βιβλίου από τη γέννηση του κώδικα μέχρι το βιβλίο του 19ου αιώνα.

Σε μια τέτοια έκθεση το πιο δύσκολο στοίχημα είναι να κατευθύνει κανείς το βλέμμα του επισκέπτη στα ιδιαίτερα και αξιόλογα χαρακτηριστικά των βυζαντινών και μεταβυζαντινών βιβλίων. Τον σκοπό αυτόν εξυπηρετεί το οπτικοακουστικό υλικό της έκθεσης, το οποίο υπογράφει η Veronique Magnes. Το υλικό αυτό εστιάζει στις κατασκευαστικές λεπτομέρειες του βυζαντινού βιβλίου, οι οποίες μεταφέρουν και τις λεπταίσθητες εικαστικές ποιότητες της βιβλιοδεσίας της εποχής, όπως τα χειροποίητα κεφαλάρια, τα κλείστρα, τις διακοσμημένες ακμές των βιβλίων κ.ο.κ.  

Το Βυζαντινό Μουσείο, στο πλαίσιο του προβληματισμού του για την ιστορική συνέχεια μέσω της πρόσληψης της τέχνης και της σχέσης της με τη σύγχρονη εικαστική δημιουργία, προάγει τον ανοιχτό διάλογο με το παρόν. Η ιστορία της βιβλιοδεσίας συνεχίζεται μέχρι σήμερα, και στην έκθεση περιλαμβάνονται βιβλιοδεσίες φιλοτεχνημένες μία προς μία από έξι σύγχρονους εικαστικούς για το βιβλίο Κασσιανή η Υμνωδός, στο οποίο παρουσιάζεται για πρώτη φορά συγκεντρωμένο το έργο της Βυζαντινής ποιήτριας του 9ου αιώνα, σε επιμέλεια και με εισαγωγή της γράφουσας. Για τη φιλοτέχνηση των έργων δόθηκε στους εικαστικούς πρότυπο υλικό απεικονίσεων βιβλίων στην τέχνη του 9ου αιώνα. Οι εικαστικές ερμηνείες καλύπτουν και ταυτόχρονα αποκαλύπτουν το ευρύ φάσμα της πρόσληψης της βυζαντινής τέχνης. Τα μοναδικά αυτά έργα υπογράφουν οι εικαστικοί: Μάρκος Καμπάνης, Χρήστος Μποκόρος, Χρήστος Μαρκίδης, Κώστας Παπατριανταφυλλόπουλος, Φωτεινή Στεφανίδη και Πάνος Φειδάκης. 

Παράλληλα, στην κεντρική αίθουσα του Μεγάρου, εκτίθεται έργο του Δημήτρη Ξόνογλου, εικαστικού δημιουργού και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με τίτλο Δρόμος, το οποίο αλληγορικά εκφράζει την πορεία του βιβλίου διαμέσου των αιώνων. Το έργο απεικονίζει ένα μονοπάτι φτιαγμένο από αλεύρι (υλικό που συνδέεται με την τέχνη του βιβλίου), πάνω στο οποίο ο καλλιτέχνης έχει τοποθετήσει πέντε καμένα βιβλία. Ο Ξόνογλου, ως θεωρητικός εικαστικός, ερμηνεύει την πορεία της γνώσης και τις αντιπαλότητες που αυτή έχει εγείρει με το δικό του ιδίωμα.

Στην έκθεση συμμετέχει η Βένια Δημητρακοπούλου, με έργα της φιλοτεχνημένα σε πανί και χαρτί. Η δουλειά της χαρακτηρίζεται από μια διαχρονική προσέγγιση του ελληνικού πολιτισμού ως πηγής έμπνευσης και μέσου έκφρασης. Από τις σμιλεμένες πέτρες, που παραπέμπουν σε αρχαιοελληνικά προσωπεία και θεατρικές μάσκες, και τους χάρτινους ιερατικούς χιτώνες, τους διακοσμημένους με σινική μελάνη, η εικαστικός και γλύπτρια δημιούργησε έργα που εμπνέονται από την ιαπωνική παράδοση της τέχνης της βιβλιοδεσίας, στοιχεία της οποίας απαντούν και σε άλλες παραδόσεις. Μέσα από τη λειτουργία, και όχι τη λειτουργικότητά του, το «βιβλίο» της Βένιας Δημητρακοπούλου αναδεικνύεται σε έργο χειμαρρώδους τέχνης με στιγμές ανάπαυλας που ξετυλίγουν τα χρώματα, τα σχέδια και τις στιγμές των εποχών. Η ίδια συνοδεύει τα έργα της με μια ποιητική σύνοψη των πολλαπλών διαστάσεων του βιβλίου: βιβλία-ημερολόγια, βιβλία-φυλαχτά, βιβλία θαυμάτων-οραμάτων, βιβλία ευχών, προσευχών, βιβλία-ποταμοί, θάλασσες, βιβλία οδηγοί, βιβλία ιαματικά, κρυψώνες, αερόστατα, βιβλία διαπεραστικά, βιβλία ερωτηματικά, βιβλία βρώσιμα, πόσιμα, οχυρά, βιβλία-λαβύρινθοι, βιβλία-κραυγή.

Η έκθεση πραγματοποιείται με αφορμή το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Studite, το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Πολιτισμός και έχει ως στόχο τη μελέτη της βιβλιοδεσίας ως παράγοντα προαγωγής του διαπολιτισμικού διαλόγου. Στο πρόγραμμα συμμετέχουν έξι ευρωπαϊκές χώρες και ομάδα διακεκριμένων μελετητών του ερευνητικού πεδίου της βυζαντινής βιβλιοδεσίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος, εκτός από τις επιτόπιες έρευνες στις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες των χωρών-εταίρων του προγράμματος, πραγματοποιούνται εργαστήρια όπου φοιτητές σχολών Καλών Τεχνών και Εφαρμοσμένων Τεχνών εμπνέονται από την παράδοση της τέχνης της βιβλιοδεσίας και φιλοτεχνούν τις δικές τους δημιουργίες. Η έκθεση των έργων τους περιοδεύει στην Αίγινα, την Αθήνα, το Λονδίνο, την Αρλ της Γαλλίας, το Λονδίνο, τη Βουδαπέστη, την Κωνσταντινούπολη και το Βουκουρέστι.


(Η δρ Νίκη Τσιρώνη είναι βυζαντινολόγος, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση.)


(Φωτογραφίες: Veronique Magnes)

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση

Κορυφή της σελίδας