Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896 και η Φωτογραφία: Ένα ταξίδι στον χρόνο
ΓΡΑΦΕΙ Η ΗΩ ΠΑΣΧΟΥ
ΑΦΙΕΡΩΜΑ - ΦΑΚΕΛΟΣ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896 στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Ανώνυμη φωτογραφία
Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1896 στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Ανώνυμη φωτογραφία
Απονομή μεταλλίων. Φωτογραφία, Ιωάννης Λαμπράκης, 1896
Απονομή μεταλλίων. Φωτογραφία, Ιωάννης Λαμπράκης, 1896
Σκηνή από το άθλημα της πάλης. Χαρακτικό του Corwin Knapp Linson
Σκηνή από το άθλημα της πάλης. Χαρακτικό του Corwin Knapp Linson
Ομαδική φωτογραφία από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ανώνυμη φωτογραφία
Ομαδική φωτογραφία από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ανώνυμη φωτογραφία
Ο Σπύρος Λούης, νικητής του Μαραθωνίου, 1896. Φωτογραφία, Albert Mayer
Ο Σπύρος Λούης, νικητής του Μαραθωνίου, 1896. Φωτογραφία, Albert Mayer
Αθλητικές εκδηλώσεις από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ανώνυμη φωτογραφία
Αθλητικές εκδηλώσεις από τις αρχές του 20ου αιώνα. Ανώνυμη φωτογραφία
   

H ελληνική φωτογραφική παραγωγή του 19ου αιώνα ταλαντεύεται ανάμεσα στην ιστορική διάσταση και την καλλιτεχνική έκφραση. Λόγω της ιδιαιτερότητας της φωτογραφίας να απεικονίζει πιστά την πραγματικότητα, τα πρώιμα δείγματα συνήθως χρησιμοποιούνται ως ιστορικά τεκμήρια για τις πληροφορίες που παρέχουν. 

Όμως για τον περιηγητή του 19ου αιώνα, αλλά και για τον σημερινό τουρίστα, η Ελλάδα παραμένει ένας προορισμός ιστορικά φορτισμένος, όπου το παρελθόν των μνημείων συγκρούεται με το παρόν.

Το φωτογραφικό μέσο, ως εργαλείο τεκμηρίωσης και επιστημονικής ανάλυσης, ήρθε να επικουρήσει τη ζωγραφική των ταξιδιωτών και το επιστημονικό σκίτσο των αρχαιολόγων για κάθε μορφή επέμβασης, διατήρησης και προστασίας ενός μνημείου. Με τη βοήθεια της φωτογραφικής καταγραφής, οι δραστηριότητες παρακολούθησης και ελέγχου της εξέλιξης ενός μνημείου στον χώρο και τον χρόνο συνδυάζουν όχι μόνο τις ποσοτικές αλλά και τις ποιοτικές σχέσεις των λεπτομερειών μιας ολιστικής αποκατάστασης των μνημείων.

Οι πρώτοι Ολυμπιακοί Αγώνες, που πραγματοποιούνται το 1896 στην Αθήνα, αλλά και οι εξαιρετικές φωτογραφικές αποτυπώσεις της εποχής εκείνης συμβάλλουν τόσο στη σχέση του ανθρώπου με την αρχαιότητα όσο και στη διατήρηση της συνέχειας μιας ιδέας. Άλλωστε, ο πρωτοστάτης Pierre de Coubertin γράφει ήδη το 1894: 

«Είναι συνήθως αρκετά δύσκολο να διαγνωστεί το γιατί και το πώς γεννιέται μια ιδέα, πώς αναδύεται από το πλήθος των άλλων ιδεών που περιμένουν την πραγμάτωσή τους, πώς ενσωματώνεται και γίνεται κάτι τετελεσμένο. Δεν ισχύει το ίδιο για τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η ιδέα της ανασύστασής τους δεν ήταν φαντασίωση, αλλά το λογικό αποτέλεσμα μεγάλης δραστηριότητας. Ο 19ος αιώνας είδε να αναγεννιέται παντού η κλίση προς τη φυσική άσκηση. […] Παγκόσμιες εκθέσεις συγκεντρώνουν στο ίδιο σημείο της γης τα προϊόντα των πιο απομακρυσμένων χωρών. Φιλολογικά ή επιστημονικά συνέδρια φέρνουν σε επαφή τις πιο διαφορετικές διανοητικές δυνάμεις. Πώς λοιπόν και οι αθλητές να μην αναζητήσουν να συναντηθούν, αφού η άμιλλα είναι το κύριο θεμέλιο του αθλητισμού και ο λόγος σχεδόν της ύπαρξής του; Σιγά σιγά, ο διεθνισμός διείσδυσε στα διάφορα αγωνίσματα, αναρριπίζοντας το ενδιαφέρον και διευρύνοντας τα όρια».1

Η ιδέα του Pierre de Coubertin υλοποιείται δύο χρόνια μετά σε μια πόλη που ισορροπεί, τότε όπως και τώρα, ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον. Η φωτογραφία για τους Έλληνες και ξένους απεσταλμένους στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896 υπήρξε το αποδεικτικό στοιχείο της επίσκεψής τους. «Οι φωτογραφίες προσφέρουν αποδείξεις», γράφει η Susan Sontag, «κάτι για το οποίο ακούμε και αμφιβάλλουμε φαίνεται αποδεδειγμένο, όταν μας επιδειχθεί η φωτογραφία του».2

Οι φωτογράφοι, ανώνυμοι ή επώνυμοι, ερασιτέχνες ή επαγγελματίες, που έφτασαν το 1896 στο Παναθηναϊκό Στάδιο, που παρακολούθησαν τα αθλήματα αλλά και τις τελετές, που θαύμασαν τους νικητές (και φυσικά τους απαθανάτισαν) δημιούργησαν ένα ανεκτίμητο αρχείο για την κατάσταση, την αλλαγή αλλά και την ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων. Άλλωστε, προς το τέλος του 19ου αιώνα, η φωτογραφία, η οποία μέχρι τότε παρέμενε προνόμιο των λίγων, αρχίζει και γίνεται προσιτή σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Σε αυτό συνέβαλε η τεχνική εξέλιξη του μέσου: πιο συγκεκριμένα, η κατασκευή της πρώτης φορητής φωτογραφικής μηχανής Kodak (1888) και η καθιέρωση του εύκαμπτου φιλμ. Μέσα σε αυτό το πνεύμα, η Αθήνα, τα μνημεία της και το σημαντικότερο πολιτιστικό και αθλητικό γεγονός του 1896 μετατρέπονται από τον φωτογραφικό φακό σε απαραίτητα στοιχεία σύνθεσης του κάδρου τους.

Το ταξίδι στον χρόνο με τη βοήθεια των φωτογραφιών της εποχής μοιάζει εξαιρετικά με τη σημερινή προσέγγιση των θεατών των Ολυμπιακών Αγώνων. Συναντάμε όπως και τότε: γενικά πλάνα του σταδίου, λεπτομέρειες από την τελετή έναρξης, στιγμιότυπα των αθλημάτων, ομαδικές φωτογραφίες των διεθνών αποστολών, αποκλειστικά πορτρέτα των ολυμπιονικών. 

Ακόμη και οι δημοσιογραφικές περιγραφές της εποχής αντανακλούν πλήρως το πνεύμα και τη μεγαλοπρέπεια των Αγώνων, χωρίς να υστερούν σε τίποτα από τις σημερινές ανταποκρίσεις: «H διακόσμηση του Σταδίου είναι εξαιρετική. Στην πρόσοψη έχουν στηθεί πανύψηλοι ιστοί με λάβαρα και θυρεούς και σε κάθε πλευρά της δύο αντίγραφα αρχαίων τριπόδων, ολόγυρα στον λίθινο περίβολο κοντάρια με θυρεούς, ενώ στη σφενδόνη έχουν στηθεί οι δύο λίθινες Ερμές που βρέθηκαν κατά την ανασκαφή του αρχαίου στίβου. Στα βάθρα των κερκίδων έχουν τοποθετηθεί μαξιλάρια για να κάθονται οι θεατές. Στην κονίστρα και στον στίβο πηγαινοέρχονται τα μέλη των διάφορων επιτροπών, οι κοσμήτορες και οι άλλοι υπάλληλοι. Μετά από λίγο μπαίνουν κατά σειρά παιανίζοντας οι διάφορες φιλαρμονικές και καταλαμβάνουν τις θέσεις τους» (Χ. Άννινος, 1896).3


(Η Ηώ Πάσχου είναι φωτογράφος, διδάκτωρ Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Paris 1 Panthéon-Sorbonne.)


Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο του Χάρη Γιακουμή και της Lucie Bonato Από την Ολυμπία στην Αθήνα: Ένα φωτογραφικό ταξίδι στην πατρίδα των Ολυμπιακών Αγώνων, Αθήνα: Μ. Τουμπής, 2004.

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Αθλητικές εκδηλώσεις στο Παναθηναϊκό Στάδιο, από τις αρχές του 20ού αιώνα. Ανώνυμη φωτογραφία.
Ομάδα αθλητών του Πανεπιστημίου Πρίνστον, 1896. Φωτογραφία: Albert Mayer.

Κορυφή της σελίδας

[1] Χ. Γιακουμής και Lucie Bonato, Από την Ολυμπία στην Αθήνα: Ένα φωτογραφικό ταξίδι στην πατρίδα των Ολυμπιακών Αγώνων, Αθήνα: Μ. Τουμπής, 2004, σελ. 76.

[2] S. Sontag, Περί Φωτογραφίας, μτφρ. Η. Παπαϊωάννου, Αθήνα: Φωτογράφος, 1993, σελ. 25.

[3] Γιακουμής και Bonato, ό.π., σελ. 123.