Η Αριάδνη στη Νάξο: Ένας μουσικός μίτος για τον λαβύρινθο της ψυχής
ΓΡΑΦΕΙ Η ΜΑϊΡΑ ΜΗΛΟΛΙΔΑΚΗ
Το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο
Το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο
Η Άννα Παγκάλου, όπως και τρία από τα τέσσερα μέλη του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου, είναι υπότροφοι του Ιδρύματος Ωνάση
Η Άννα Παγκάλου, όπως και τρία από τα τέσσερα μέλη του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου, είναι υπότροφοι του Ιδρύματος Ωνάση
Ο Μανώλης Μαυροματάκης απέδωσε το ποίημα του Nietzsche
Ο Μανώλης Μαυροματάκης απέδωσε το ποίημα του Nietzsche
   

Χρυσοκόμης δ Διώνυσος ξανθν ριάδνην,

κούρην Μίνωος, θαλερν ποιήσατ' κοιτιν.

τν δέ οθάνατον καὶ γήρων θκε Κρονίων.


[Ο χρυσομάλλης ο Διόνυσος την ξανθή Αριάδνη,

τη θυγατέρα του Μίνωα, έκαμε θαλερή γυναίκα του.

           Κι αυτήν, ο γιος του Κρόνου την έκανε αθάνατη κι αγέραστη.]     

            

                                                   Ησίοδος, Θεογονία (στ. 947-949)



Η συμβολική διάσταση του λαβυρίνθου, μεγεθυσμένη μέσα από το πρίσμα του φιλοσοφικού της υπόβαθρου, αναδεικνύει στην τέχνη την πραγματική της δύναμη: όσο και αν οι μύθοι συνδέονται με τα πεδία του φαντασιακού, ο πυρήνας τους παραμένει δεμένος με την πραγματικότητα, μια πραγματικότητα όχι απαραιτήτως ιστορική αλλά φτιαγμένη από βιωμένες ψυχικές φόρμες που αρχειοθετούνται ως κοινή γνώση μέσα στον χρόνο: ο λαβύρινθος είναι μία από τις μορφές της κρυμμένης πραγματικότητας που η τέχνη αναπαράγει και διαιωνίζει, επιδιώκοντας να διερευνήσει το σκοτεινό, πρωταρχικό νόημα των πραγμάτων.

Ο κρητικός λαβύρινθος σχηματοποιείται αρχικά μέσα από τους μύθους για τη γέννηση του σύμπαντος: ο Άρης-Διόνυσος, ένας από τους πιο ισχυρούς θεούς του αρχαίου κόσμου, κατέβηκε στη γη όταν ακόμη τίποτε δεν είχε δημιουργηθεί και το πρώτο υλικό της ζωής δεν ήταν παρά μια νεφελώδης μάζα. Στα χέρια του όμως είχε ένα παντοδύναμο όπλο: ο λάβρυς, ένας διπλός πέλεκυς, είναι το εργαλείο που δόθηκε στον Διόνυσο για να σμιλεύσει τον κόσμο. Μέσα στο σκοτάδι, ο θεός άρχισε να περπατά κυκλικά –η επιστήμη σήμερα έχει αποδείξει πως έχουμε πάντα την τάση να περπατάμε σε κύκλους όταν δεν βλέπουμε ή όταν έχουμε χαθεί– και να ανοίγει δρόμο γύρω του με τον πέλεκυ. Ο κυκλικός αυτός δρόμος ονομάστηκε λαβύρινθος, δηλαδή «ο δρόμος που άνοιξε ο λάβρυς». Καθώς προχωρούσε, ο Διόνυσος διαπίστωσε πως στα χέρια του δεν κρατούσε πια τον διπλό πέλεκυ, αλλά έναν αναμμένο πυρσό που κάλυπτε τα πάντα με φως. Έτσι, νίκησε το σκοτάδι στη διττή του υπόσταση: το φως τύλιξε τον κόσμο αλλά και την ψυχή του. Στο κέντρο του λαβυρίνθου ο Διόνυσος φύλαξε για πάντα την άσβεστη φωτιά της αγρύπνιας, ταυτίζοντας το περιβάλλον φως με την εσωτερική φώτιση.

Η δοκιμασία του λαβυρίνθου ανάγει τη διαδρομή της πνευματικής αφύπνισης σε διαδικασία επίλυσης ενός αινίγματος. Ο Θησέας δεν μπαίνει στον λαβύρινθο με άδεια χέρια: κρατά τον πέλεκυ, που θα σκοτώσει τον Μινώταυρο, και τον μίτο της Αριάδνης, που θα εξασφαλίσει την επιστροφή του σε περίπτωση νίκης. Ο μίτος ως γραμμικό σχεδίασμα του γυρισμού παραπέμπει στη συμβολική λειτουργικότητα της μνήμης, της μόνης που μπορεί να εγγυηθεί ασφαλείς ελιγμούς στα μονοπάτια του άγνωστου. Μ’ αυτήν την έννοια, η Αριάδνη ενσαρκώνει ιδεατά τη μνήμη του Θησέα, που βγαίνοντας νικητής από τον λαβύρινθο ενώνεται με την ίδια του την ψυχή.

Στη μοναδική του ποιητική συλλογή, με τίτλο Οι Διθύραμβοι του Διονύσου [Dionysos-Dithyramben] (1888), ο Nietzsche αφιερώνει εννέα ωδές σε αυτόν που θεωρούσε τον «προσωπικό του θεό». Έχοντας την πεποίθηση ότι όσο πιο αφαιρετικά δομημένος είναι ο λόγος του φιλοσόφου τόσο πιο μελωδικός και αισθητικά άρτιος οφείλει να είναι ο λόγος του ποιητή, ο Nietzsche εκφράζεται μέσα από ένα ιδίωμα τραγικό που κινείται στα όρια του ερμητισμού. Στους Διθυράμβους του Διονύσου η εικόνα του αυτιού αναπαράγει το σύμβολο του λαβυρίνθου: ο λαβύρινθος δεν είναι παρά το άλλο όνομα του Διονύσου, ενώ το αυτί –η αίσθηση της ακοής– ταυτίζεται με τον μίτο. Σύμφωνα με τον Nietzsche, η Αριάδνη ακούει με τα αυτιά του Διονύσου την «έλλογη σκέψη», μια σκέψη που αρθρώνεται μόνο μέσα στο σκοτάδι, όπου η ακοή είναι εκείνη που προσανατολίζει τους χαμένους. Ο λαβύρινθος του αυτιού, ωστόσο, δεν μπορεί παρά να αποτελεί μια μεταφορά του εξωτερικού κόσμου, με τον οποίο βρίσκεται σε διαρκή επικοινωνία. Ο μίτος της Αριάδνης είναι το τραγούδι που ο Διόνυσος της ψιθυρίζει στο αυτί: η «έλλογη σκέψη» (ο «σοφός λόγος» στην απόδοση του ποιήματος από τη Μαρία Μαυρομάτη) υμνεί την αιώνια επιστροφή, τη νιτσεϊκή θεωρία σύμφωνα με την οποία ο κόσμος δεν είναι παρά ένα αντίγραφο, ένα ομοίωμα προορισμένο να αναπαράγεται στο διηνεκές. Στην κυκλική αναγκαιότητα του κόσμου αναγνωρίζει κανείς το αρχέτυπο των κύκλων του λαβυρίνθου. 

 

Dionysos: Sei klug, Ariadne!…

Du hast kleine Ohren, du hast meine Ohren:

Steck ein kluges Wort hinein! –

 Muß man sich nicht erst hassen, wenn man sich lieben soll?...

Ich bin dein Labyrinth...

 

[Διόνυσος: Λογικέψου, Αριάδνη!...

Έχεις μικρά αυτιά, έχεις τα αυτιά μου:

βάλε μέσα τους ένα σοφό λόγο! 

– Αν είναι να αγαπήσει κανείς τον εαυτό του,

δεν πρέπει να τον μισήσει πρώτα;...

Είμαι ο λαβύρινθός σου...]

 

Ο τελευταίος στίχος του «Θρήνου της Αριάδνης» [«Klage der Ariadne»] χρησίμευσε ως τίτλος της συναυλίας που έδωσε στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, στις 26 Μαΐου 2012, η υπότροφος μεσόφωνος Άννα Παγκάλου σε συνεργασία με το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο και τον ηθοποιό Μανώλη Μαυροματάκη. Το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο απαρτίζεται από τον βιολονίστα Γιώργο Δεμερτζή και τους υπότροφους μουσικούς Δημήτρη Χανδράκη (βιολί), Χαρά Σειρά (βιόλα) και Άγγελο Λιακάκη (βιολοντσέλο).

Τα έργα που παρουσιάστηκαν αποτυπώνουν μια πορεία προς τη λύτρωση, τη θριαμβική έξοδο από τον λαβύρινθο, όπως αυτή μπορεί να εννοηθεί τόσο μέσα από τον μεταφυσικό λόγο της ποίησης του Nietzsche όσο και μέσα από την εξέλιξη της μουσικής ακρόασης, με οδηγό το πρόσωπο της Αριάδνης, που κρατούσε στα χέρια της τον μίτο καθ’ όλη τη διάρκεια της βραδιάς.

Η συναυλία ξεκίνησε με το Κουαρτέτο εγχόρδων του Joseph Haydn, Έργο 76, αρ. 2 σε ρε ελάσσονα (1796-1797). Το έργο επεξεργάζεται με στυλιστική ευφυΐα την ιδέα της καθαρής πέμπτης, η επανάληψη της οποίας δηλώνει την αναζήτηση της πληρότητας και της ισορροπίας. Στη συνέχεια, με τη συνοδεία του Νέου Ελληνικού Κουαρτέτου, η Άννα Παγκάλου ερμήνευσε την καντάτα Αριάδνη στη Νάξο [Arianna a Naxos], την οποία ο Haydn συνέθεσε γύρω στα 1789. Πρόκειται για έναν πλήρη μουσικό μονόλογο με τέσσερα διακριτά μέρη, στον οποίο η εγκαταλειμμένη Αριάδνη εξομολογείται τον έρωτά της για τον Θησέα.

Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με την ερμηνεία του ποιήματος του Nietzsche «Ο Θρήνος της Αριάδνης» από τον Μανώλη Μαυροματάκη και την ημιτελή σύνθεση του ίδιου του φιλοσόφου Τα θραύσματα μέσα σου [Das Fragment an sich] (1871), ένα έργο αρχικά γραμμένο για σόλο πιάνο, το οποίο μετέγραψε για κουαρτέτο εγχόρδων ο Φίλιππος Τσαλαχούρης. Οι καλλιτέχνες προσέγγισαν τα σπουδαία αυτά έργα με περισσή ευαισθησία και αισθητική ακρίβεια. Η συγκινητική σκηνική λιτότητα της παρουσίασης και η εκφραστική δύναμη της ερμηνείας τους προσέφεραν σε όλους μας, για όσο κράτησε η συναυλία, ένα απολαυστικό ταξίδι στον λαβύρινθο της τέχνης τους.  

 

Αναλυτικό πρόγραμμα της συναυλίας: http://www.sgt.gr/gr/programme/event/694
Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Η Άννα Παγκάλου και ο Μανώλης Μαυροματάκης
Η μεσόφωνος Άννα Παγκάλου ερμήνευσε την καντάτα H Αριάδνη στη Νάξο του Haydn

Κορυφή της σελίδας