Με αφορμή το βιβλίο Ιδιωτική Σφαίρα της Ζιζής Παπαχαρίση
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΕΞΑΔΑΚΤΥΛΟΣ
ΦΑΚΕΛΟΣ: ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ
Zizi A. Papacharissi, A Private Sphere: Democracy in a Digital Age, Καίμπριτζ: Polity Press, 2010, 200 σελ. ISBN: 978-0-7456-4525-4

Το βιβλίο A Private Sphere: Democracy in a Digital Age [Ιδιωτική Σφαίρα: Η Δημοκρατία σε μια ψηφιακή εποχή] είναι πιο επίκαιρο από ποτέ, δεδομένης της γενικότερης κρίσης που βιώνουμε παγκοσμίως. Σκοπός του βιβλίου δεν είναι να αναθεωρήσει το ζήτημα της πολιτικής δύναμης, αλλά να εξετάσει τους νέους δεσμούς που δημιουργούνται στo πλαίσιο της δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή. Μιλάει για τη δυνατότητα που προσφέρουν οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες στον επαναπροσδιορισμό της πολιτικής σφαίρας, η οποία διαγράφει έναν κύκλο από το προσωπικό στο δημόσιο και πίσω στο προσωπικό επίπεδο αντίληψης. Η δρ Παπαχαρίση καταφέρνει μέσα από τις σελίδες του βιβλίου να παρουσιάσει έναν ζωντανό σύγχρονο διάλογο για την ιδέα του «πολιτικού» και του «προσωπικού» και πώς αυτή αλλάζει στη μεταμοντέρνα εποχή μας, η οποία καθιστά τον καθένα μας κοινωνό του πολιτικού μέσα στη σφαίρα του ιδιωτικού μας βίου.

Η συγγραφέας, γνωστή στους ευρύτερους διεθνείς ακαδημαϊκούς κύκλους για τις μελέτες της γύρω από τις κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις των χρήσεων των νέων τεχνολογικών και επικοινωνιακών μέσων, παρουσιάζει το επιχείρημα ότι η επαναφορά του πολιτικού στο ιδιωτικό μέσω της χρήσης της νέας τεχνολογίας επαναδιαπραγματεύεται αυτό που μέχρι σήμερα γνωρίζαμε όχι μόνο για τις διαπροσωπικές μας σχέσεις αλλά και για τη βασική πολιτική σχέση μεταξύ του ατόμου, της κοινωνίας και του κράτους. Στις σελίδες του βιβλίου αναπτύσσεται η ιδέα ότι οι νέες τεχνολογίες προσφέρουν απλόχερα τη δυνατότητα της χειραφέτησης του ανθρώπου που βασίζεται στο τρίπτυχο υλική, πνευματική και νομική χειραφέτηση και σε βαθμό που αγγίζει την αληθινή απελευθέρωση και τις αρχές της κοινωνικοπολιτικής αποδόμησης με στόχο την αύξηση της πολιτικής συμμετοχής και της άμεσης δημοκρατίας.

Το κύριο ερώτημα που τίθεται, λοιπόν, είναι εάν αυτή η οπισθοχώρηση στη σφαίρα του ιδιωτικού αποτελεί από μόνη της πολιτική πράξη και εάν ο επαναπροσδιορισμός του πολιτικού χώρου οδηγεί στον περαιτέρω εκδημοκρατισμό της κοινωνίας. Αναζητώντας απάντηση στο ερώτημα αυτό, το βιβλίο προχωρά στη μελέτη του ρόλου των μέσων επικοινωνίας στη δημοκρατία, καθώς και στον διαχωρισμό ιδιωτικού και δημοσίου και την εμπορευματοποίηση του ιδιωτικού όπως αυτή ενσωματώνεται στο κοινωνικό πλαίσιο. Καταλήγοντας, λοιπόν, θεωρεί ότι οδεύουμε προς μια σύγκλιση των τριών αυτών χώρων και ότι η τεχνολογία είναι η καινούργια δομή πάνω στην οποία χτίζονται οι κανόνες που διέπουν τη διαχείριση αυτής της σύγκλισης. Βασιζόμενη σε έναν διάλογο για το τι καθορίζει την έννοια και την ιδιότητα του πολίτη μέσα σε αυτό το περιεχόμενο, η συγγραφέας συζητά τον δημοκρατικό χαρακτήρα των νέων τεχνολογικών και επικοινωνιακών μέσων όσον αφορά την πρόσβαση στα κέντρα αποφάσεων, την παροχή πληροφοριών και την αμοιβαιότητα στο πλαίσιο της επανίδρυσης του κοινωνικού και πολιτικού πλουραλισμού.

Στο πλαίσιο αυτής της πολυφωνίας νέου τύπου, η συγγραφέας διαπιστώνει πέντε σημαντικές νέες πολιτικές συνήθειες του ατόμου: την κοινωνική δικτύωση, τη χρήση blogs για προσωπική προβολή, τη δικτυακή και διαδραστική μετάδοση προσωπικών στιγμών, την εξατομίκευση της ενημέρωσης, καθώς και τη δυναμική του δικτυακού ακτιβισμού. Όταν πρωτοεμφανίστηκε το Facebook στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ήμουν τελειόφοιτος σε ένα από τα λιγοστά πανεπιστήμια που πρωτοείχαν πρόσβαση στην υπηρεσία. Θυμάμαι τις πρώτες μέρες αυτού του καινοτόμου για τη διαδικτυακή κοινωνικοποίηση εργαλείου ως πρωτοποριακού μέσου για να μπορεί κανείς να κρατά επαφή με τους παλιούς συμφοιτητές εκμεταλλευόμενος τη νεωτερικότητα του διαδικτύου στην άμεση και διαδραστική επικοινωνία. Πλησιάζοντας σταδιακά την πρώτη δεκαετία ζωής του, το Facebook είδε την εμφάνιση πολλών άλλων ιστοσελίδων που προσπάθησαν να αντιγράψουν την ιδέα, καθώς και τη δημιουργία πολλών άλλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης και προβολής, όπως το YouTube και το Twitter.

Η διάδοση των νέων αυτών μέσων επικοινωνίας άρχισε να φέρνει πιο κοντά τις κοινωνίες ανά τον κόσμο και, ταυτόχρονα, να επιφέρει την αλλαγή μεταξύ της ιδιωτικότητας και του δημόσιου βίου. Σήμερα, τα τρία αυτά (ομολογουμένως, τα μεγαλύτερα) μέσα κοινωνικής δικτύωσης μεταφέρουν στους servers τους τόσες προσωπικές πληροφορίες για τους χρήστες τους, ώστε είναι πλέον παλαιομοδίτικος ο διαχωρισμός του προσωπικού και του δημόσιου βίου.

Ταυτόχρονα με την εμφάνιση των νέων αυτών ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας ήλθαν και όλα τα κακώς κείμενα που συνοδεύουν κάθε τεχνολογικό επίτευγμα. Άλλωστε,  είναι γνωστό ότι η τεχνολογία λαμβάνει τη μορφή που της δίνει ο χρήστης της, όπως μας διδάσκει η ανθρώπινη ιστορία, από την ανακάλυψη του τροχού και της φωτιάς μέχρι την πυρηνική ενέργεια. Έτσι, έκαναν και εκεί την εμφάνισή τους πορνογραφικό υλικό, οικονομικές απάτες, κατάχρηση προσωπικών δεδομένων, εμπορική και διαφημιστική προβολή και τόσα άλλα, που έθεταν ερωτήματα τόσο για τη νομιμότητά τους όσο και για τη διεισδυτικότητά τους στην προσωπική ζωή μας. Μέχρι που μια μέρα τα ανακάλυψαν (πρώτα) οι πολιτικοί ακτιβιστές και (στη συνέχεια) οι πολιτικοί επικοινωνιολόγοι, οι οποίοι και τα εισήγαγαν στην καθιερωμένη πολιτική ζωή.

Και έπειτα ήλθε η Άνοιξη: όχι απλώς ως εποχή του χρόνου, αλλά η περίφημη Αραβική Άνοιξη του 2011, κατά την οποία η τεχνολογία κατέστη προσβάσιμη στους πολίτες απολυταρχικών και ανελεύθερων καθεστώτων της Μέσης Ανατολής, και ο περιορισμός της ελευθερίας λόγου του διαδικτύου αλλά και η προσπάθεια ελέγχου της ηλεκτρονικής επικοινωνίας στράφηκαν ενάντια στο ίδιο το κατεστημένο που προσπαθούσε να τα αναχαιτίσει. Οι εξεγέρσεις που κανονίζονταν μέσω των ιστότοπων κοινωνικής δικτύωσης με τη χρήση κινητών τηλεφώνων και φορητών υπολογιστών ήταν κάτι το πρωτόγνωρο για την ανθρωπότητα, τουλάχιστον όσον αφορά τη μαζικότητα με την οποία έλαβαν χώρα αλλά και την ταχύτητα διάδοσης των μηνυμάτων των οργανωτών – σε σημείο που πολλοί τις ονόμασαν «εξεγέρσεις του Twitter» και βιάστηκαν να μιλήσουν για την αναβίωση της άμεσης δημοκρατίας στην εποχή που οι αντιπροσωπευτικές ή μη κυβερνήσεις κρατών προσπαθούσαν με φορμαλιστικό τρόπο να κρατήσουν τα δημοκρατικά προσχήματα και να εμφυσήσουν ξανά την ιδέα της πολιτικής συμμετοχής στους πολίτες τους.

Η επιτυχία του βιβλίου, πέρα από το επίκαιρο του θέματος, έγκειται τόσο στον προσιτό τρόπο γραφής του όσο και στην ειλικρινή παρουσίαση του προβληματισμού για την πορεία της δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή από τη δρα Παπαχαρίση, η οποία μας επιτρέπει σε μεγάλο βαθμό να συνδεθούμε τόσο με την προσωπική μας αντίληψη της πολιτικής συμμετοχής όσο και με τις προσωπικές μας εμπειρίες στη νέα αυτή εποχή. Αποτελεί λοιπόν, κατά τη γνώμη μου, σημαντική προσθήκη στη βιβλιογραφία αλλά και στην εξέλιξή μας ως μεταμοντέρνων πολιτών της παγκόσμιας κοινωνίας.


(Ο Θεοφάνης Εξαδάκτυλος είναι λέκτορας Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ στη Μεγάλη Βρετανία.)

Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση

Κορυφή της σελίδας