Το σύγχρονο άστυ: Η δυναμική του κέντρου και ο σχεδιασμός της
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΟΥΡΝΙΚΙΩΤΗΣ
Φωτογραφία από την πειραματική λειτουργία της Πανεπιστημίου για τους πεζούς τον Σεπτέμβριο 2010
Φωτογραφία από την πειραματική λειτουργία της Πανεπιστημίου για τους πεζούς τον Σεπτέμβριο 2010
   

Οι συνθήκες έφεραν να γράφω αυτό το άρθρο από το Παρίσι, μια μεγάλη πόλη που γνωρίζω καλά. Το Παρίσι διαφέρει προφανώς σε πολλά από την Αθήνα. Αλλά είναι επίσης μια πόλη με μεγάλη ιστορία, στην οποία υπάρχουν σημαντικές αντιθέσεις και πολύ πιο μεγάλη διαστρωμάτωση πολιτισμών. Αυτό συμβαίνει στις περισσότερες μητροπόλεις της Ευρώπης. Συνέβαινε και στην αρχαία Αθήνα. Οι πόλεις που έχουν ακτινοβολία και δυναμισμό αποτελούν σταυροδρόμια.

Μία από τις μεγαλύτερες διαφορές που χαρακτηρίζουν τις δύο πόλεις τα τελευταία χρόνια είναι ότι στην Αθήνα η κρίση, κυρίως η κοινωνική και πολιτισμική κρίση, εντοπίζεται στο κέντρο, ενώ στο Παρίσι είναι στα προάστια. Το κέντρο του Παρισιού, που είναι σήμερα πολυσύνθετο, πολυκεντρικό, χωρίς να κρύβει και προβλήματα, έχει ιδιαίτερη ζωντάνια επί πολύ μεγαλύτερο διάστημα της μέρας και της νύχτας από το κέντρο της Αθήνας. Η ζωντάνια αυτή δεν αφορά τον τουρισμό, που συγκεντρώνεται γύρω από μνημεία και μουσεία. Η πόλη κινείται διαρκώς και οι πολίτες που είναι εκεί, επειδή εργάζονται, καταναλώνουν ή απολαμβάνουν, έρχονται από όλες τις γειτονιές του Παρισιού, ανήκουν σε όλες τις κοινωνικές κατηγορίες και αναμειγνύονται για λίγες ώρες με εκείνους που κατοικούν στο κέντρο. Διαμορφώνεται έτσι ένα μείγμα πολύχρωμο, πολύβουο, ενεργητικό, δίνοντας τον παλμό της ζωής σε έναν χώρο που χαρακτηρίζεται προπάντων από αστικότητα, urbanité, την πρωταρχική αξία της κοινωνικής συνύπαρξης, που εκφράζεται με το δικαίωμα στην πόλη.

Τίποτε από όλα αυτά δεν είναι αυτονόητο, τυχαίο ή φυσικό. Η πόλη διαμορφώνεται στη συνάντηση των πολιτισμικών ζυμώσεων και του σχεδιασμού. Η σημερινή ζωντάνια του κέντρου του Παρισιού είναι μέρος και αποτέλεσμα ενός σχεδιασμού μακράς διάρκειας, o οποίος επεδίωξε να καταστήσει το κέντρο της πόλης πεδίο συνάντησης των κατοίκων ολόκληρης της μητρόπολης, και όχι μόνο μια γειτονιά με χαρακτήρα ιστορικό, εμπορικό και διοικητικό. Ο σχεδιασμός αυτός ήταν πολεοδομικός, αρχιτεκτονικός, κυκλοφοριακός, κοινωνικός, πολιτικός.

Το κρίσιμο ερώτημα εάν θα μπορεί να γίνει το κέντρο της Αθήνας ένα κέντρο ζωής ή εάν θα ζήσουμε καλύτερα στα προάστια, στα οποία καταφύγαμε στο τέλος του 20ού αιώνα, έχει μια μάλλον εύκολη απάντηση. Πρόκειται για ζήτημα επιλογής, σχεδιασμού, στρατηγικής και, τελικά, πολιτικής. Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι κέντρο θέλουμε να έχει η Αθήνα· και στο ερώτημα αυτό μπορούν να δώσουν λύσεις, απαντήσεις και προοπτικές μια σειρά από επιλογές, που θα κατευθύνουν τις στρατηγικές της υλοποίησης. Ένα τέτοιο σύστημα στρατηγικών, το οποίο ωρίμασε μέσα από δύο χρόνια έρευνας, ζυμώσεων και προβληματισμού, έχει διαμορφώσει τις προτάσεις που περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Rethink Athens».

Θα εγκαταλείψουμε λοιπόν τα προάστια και θα γυρίσουμε ξανά στο κέντρο; Όχι, βέβαια. Η επιθυμία της περιβαλλοντικής άνεσης των προαστίων και η επιθυμία της πυκνής ζωής του κέντρου αλληλοσυμπληρώνονται, κυρίως όταν οι πόλεις αποκτούν δημόσια δίκτυα μεταφοράς που επιτρέπουν τις γρήγορες μετακινήσεις. Η Αθήνα έχει αποκτήσει ένα διαρκώς επεκτεινόμενο δίκτυο διασυνδεόμενων γραμμών σταθερής τροχιάς, το οποίο συνδέει πολλές γειτονιές και προάστια, και τροφοδοτεί νομοτελειακά το κέντρο. Υπάρχουν, βέβαια, εκείνοι που δεν θα πάνε ποτέ στο κέντρο, γιατί είναι ευτυχισμένοι στο προάστιό τους και δεν τους λείπει η κεντρικότητα, ο σφυγμός της έντασης, το σταυροδρόμι της συνάντησης, όπως υπάρχουν και εκείνοι που δεν θέλουν να γνωρίσουν ή να ζήσουν την «εξορία» της μακρινής γειτονιάς, όπου χρειάζεσαι αυτοκίνητο για να πας στο πιο κοντινό περίπτερο. Αυτοί θα συνεχίσουν να ζουν στον χώρο της επιλογής τους.

Η πολυπλοκότητα της πόλης είναι αξεπέραστη και διαρκώς μεταβαλλόμενη, αλλά έχει ροές και δυναμικές που επαναπροσδιορίζονται με τη βοήθεια ενεργητικών παρεμβάσεων στον χώρο, οι οποίες σχεδιάζονται. Δεν αρκούν μονάχα αυτές, αλλά μπορούν να αποτελέσουν τον μοχλό, την κινητήρια δύναμη, τον καταλύτη αλλαγών, οι οποίες θα έρθουν στη συνέχεια σωρευτικά να αλλάξουν τις συνθήκες κεντρικότητας που χαρακτηρίζουν το αστικό περιβάλλον της σημερινής μεγαλούπολης. Δεν πρόκειται για όραμα ούτε για ιδεοληψία, αλλά για στρατηγική διαχείρισης του αστικού περιβάλλοντος στην προοπτική της μακράς διάρκειας. Ούτε πρόκειται για τεχνοκρατική επέμβαση στην πόλη. Το έργο, βέβαια, είναι τεχνικό, αφού οι μελέτες των επιμέρους παρεμβάσεων θα στηρίζονται υποχρεωτικά σε τεχνικά έργα, όπως είναι το τραμ. Πρόκειται όμως για ευρύτερο σχεδιασμό της πολιτισμικής, κοινωνικής και οικονομικής διάστασης της κεντρικότητας μιας πόλης, που έχει από την ίδια τη γεωμορφολογία της και την ιστορία της ένα κυρίαρχο κέντρο, και σε αυτό το σύνθετο έργο μετέχουν εκ των πραγμάτων πολεοδομικές και αρχιτεκτονικές, κυκλοφοριακές, περιβαλλοντικές και άλλες παράμετροι και ειδικότητες, μαζί με τις επιστήμες του ανθρώπου. Το ζήτημα είναι ο σχεδιασμός των συνθηκών που θα επιτρέψουν και θα επιβάλουν το δικαίωμα στην πόλη για όλους, μέσα από τη συνάντηση όλων των λειτουργικών εντάσεων και απολαύσεων που ταιριάζουν σε ένα κέντρο πόλης. Και μάλιστα, όχι απλώς σε ένα κέντρο πόλης, αλλά σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του πολιτισμού μας.

Σε αυτή την κατεύθυνση, ο τίτλος του «Rethink Athens», με τον αγγλικό υπότιτλο «towards a new city center», εκφράζει μια πρόσκληση και μια πρόκληση ταυτόχρονα για αναστοχασμό της κοινής μας αντίληψης για τον δημόσιο χώρο, που θα προβληθεί στον ίδιο τον δημόσιο χώρο ως αρχιτεκτονική. Να ξανασκεφτούμε σε τι πόλη θέλουμε να ζούμε, σε ποιο κέντρο πόλης θέλουμε να συναντιόμαστε, να δουλεύουμε, ακόμη και να κατοικούμε. Γιατί αυτός είναι ο μοχλός των πραγματικών αλλαγών, που μπορεί να ξεπερνούν ακόμη και τα όρια της φαντασίας μας, αν δεν την «κλείσουμε» πεισματικά στην εμπειρία της σημερινής πραγματικότητας∙ μιας πραγματικότητας που είναι δεμένη με τα κυκλοφοριακά προβλήματα, την κρίση, την περιβαλλοντική δυσφορία και τη γενικότερη αίσθηση της δυστοπίας.

Οι πόλεις δεν γίνονται από μόνες τους. Οι πόλεις είναι ένα με τους ανθρώπους τους, αλλά ο τρόπος με τον οποίο μεταβάλλονται μπορεί να αφεθεί στην τύχη του, στο laissez-faire της κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, ή να ακολουθήσει τις στρατηγικές πρωτοβουλίες, τις δυναμικές κινήσεις που μπορούν να ενεργοποιήσουν μεγάλες, ακόμη και ανατρεπτικές, αλλαγές. Σε αυτήν τη νέα αντίληψη μιας πόλης που κοιτάζει πέρα από την κρίση, χωρίς να ξεχνά την ιστορία της, αποβλέπει τελικά το «Rethink Athens».

Ό,τι αγαπάμε περισσότερο στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις σχεδιάστηκε από ανθρώπους που τόλμησαν μεγάλες κινήσεις στην αργά μεταβαλλόμενη και στατική συγκρότηση του χώρου. Λεωφόροι, πλατείες και αστικά συγκροτήματα, πεζόδρομοι, πορείες και πάρκα, ακόμη και τα πεύκα της Ρώμης, είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης παρέμβασης με μακρόπνοο στόχο και όραμα σε μια πόλη μνημείων και ιστορίας. Εκείνα που φαίνονται αυτονόητα, σαν να ήταν πάντα εκεί, είναι αποτέλεσμα δυναμικών επιλογών και στρατηγικών σχεδιασμών της μίας αλλά κατάλληλης στιγμής. 

Ο φόβος του κυκλοφοριακού είναι ο φόβος μιας αναστολής που στηρίζεται στις τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος. Η κίνηση στην πόλη σχεδιάζεται όμως, και η κρίση του κυκλοφοριακού ήταν και αυτή αποτέλεσμα σχεδιασμού. Η Αθήνα είναι μια πόλη που οραματίστηκε, όπως οι περισσότερες πόλεις της Ευρώπης, τη νεωτερικότητα του αυτοκινήτου και σχεδιάστηκε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα για την καλύτερη και ταχύτερη εξυπηρέτηση ιδιωτικών αυτοκινήτων. Κόπηκαν ολόκληρες δενδροστοιχίες, ακόμη και αιωνόβιων δέντρων, στην Πατησίων και στην Αμαλίας, ή στη Βασιλίσσης Σοφίας, για να περάσουν περισσότερα αυτοκίνητα σε περισσότερες λωρίδες κυκλοφορίας. Και τα αυτοκίνητα γίνονταν διαρκώς περισσότερα. Ξηλώθηκαν όμορφοι δρόμοι, όπως ήταν η Κηφισίας και η Συγγρού πριν από τριάντα μόλις χρόνια, με συστοιχίες από μεγάλα δέντρα και ανθρώπινη κλίμακα, για να αυξηθούν οι ροές και οι ταχύτητες αυτοκινήτων, με μοναδικό κριτήριο τις ποσότητες, χωρίς αντίστοιχη φροντίδα για τα δημόσια μέσα μεταφοράς, την περιβαλλοντική διάσταση και τη βιώσιμη κινητικότητα.

Σχεδιάζοντας ξανά την πόλη για να είναι φιλική στη δημόσια συγκοινωνία και τους πεζούς, αλλά και στο ποδήλατο, η πόλη θα ανταποκριθεί άμεσα στις νέες συνθήκες, που αποτελούν διεθνώς τη νεωτερικότητα της εποχής μας. Το έχουν αποδείξει πλήθος παραδείγματα στην Ευρώπη και όλον τον κόσμο τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Στον σχεδιασμό αυτόν έχουν συμβάλει ήδη καταλυτικά οι γραμμές του μετρό, που διαρκώς επεκτείνονται. Στην ίδια κατεύθυνση θα συμβάλει η νέα γραμμή του τραμ, η οποία θα τονώσει άμεσα τη λειτουργία του κέντρου για τους πολίτες, σε συνδυασμό με την προγραμματική αποτροπή της διαμπερούς κυκλοφορίας αυτοκινήτων από το κέντρο και τη σταδιακή επιβράδυνση της κίνησής τους στις λεωφόρους ταχείας κυκλοφορίας, που θα αποκτήσουν πάλι αστικό χαρακτήρα. Μπορούμε να ξανακερδίσουμε την πόλη, ξεκινώντας από το κέντρο της και την αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου της. Σε αυτή την κατεύθυνση καλούμε τις πιο νέες και πιο δημιουργικές δυνάμεις να συμβάλουν με τις γόνιμες ιδέες και την ενεργητική συμμετοχή τους, για να αποκτήσει αυτό το κέντρο τη δυναμική λειτουργία, τη φυσιογνωμία και τη ζωντάνια που αρμόζει στην εποχή μας. Να αποτελέσει ένα σύγχρονο άστυ.

 

(O Παναγιώτης Τουρνικιώτης είναι καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.) 

 


Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Η λεωφόρος ταχείας κυκλοφορίας δίπλα στον Σηκουάνα αποδίδεται τα Σαββατοκύριακα αποκλειστικά στους πεζούς και τους ποδηλάτες
Ο Δήμος του Παρισιού ακολουθεί την επιταγή των καιρών για την επιστροφή στην περιβαλλοντική και αισθητική ποιότητα της πόλης, και άρα στην κατάργηση των αστικών αυτοκινητοδρόμων

Κορυφή της σελίδας