Αρχαίες απεικονίσεις της Αλεξάνδρειας
ΓΡΑΦΕΙ Η ΗΩ ΠΑΣΧΟΥ
Λεπτομέρεια απεικόνισης δημόσιου κτίσματος στο Ισραήλ, 5ος αι. μ.Χ.
Λεπτομέρεια απεικόνισης δημόσιου κτίσματος στο Ισραήλ, 5ος αι. μ.Χ.
Ψηφιδωτό από οικία στο Beth Shean του Ισραήλ, μέσα 5ου αι. μ.Χ.
Ψηφιδωτό από οικία στο Beth Shean του Ισραήλ, μέσα 5ου αι. μ.Χ.
Τρεις εκδοχές του Φάρου της Αλεξάνδρειας σε νομίσματα των αρχών του 2ου αι. μ.Χ.
Τρεις εκδοχές του Φάρου της Αλεξάνδρειας σε νομίσματα των αρχών του 2ου αι. μ.Χ.
   

Hélène Fragaki, Images antiques d’Αlexandrie: Ier siècle avant J.-C. – VIIIe siècle après J.-C., Κάιρο: Institut Français d’Archéologie Orientale, 2011, 157 σελ. ISBN: 978-2-7247-0567-6

Το βιβλίο της Ελένης Φραγάκη (διδάκτορα του Πανεπιστημίου Paris Ouest Nanterre La Défense) βασίζεται σε ευρήματα τα οποία χρονολογούνται από το 45 π.Χ. μέχρι το 785 μ.Χ. και απεικονίζουν μνημεία της Αλεξάνδρειας ή προτείνουν όψεις της πόλης (γειτονιές, δρόμους κ.λπ.) κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Οι διαφορετικές αποδόσεις των μνημείων και των κτιρίων γενικότερα από τις εικονογραφικές, αρχαιολογικές ή λογοτεχνικές πηγές εξετάζονται από τη συγγραφέα με επιστημονική αλλά και διερευνητική ματιά, ώστε να γίνουν κατανοητές τόσο η ιστορία όσο και η εξέλιξη των αρχιτεκτονικών κατασκευών.

Η μελέτη αυτή, όμως, χαρακτηρίζεται από μια ιδιαιτερότητα. Οι όψεις της πόλης της Αλεξάνδρειας μέσα από τις ποικίλες, διαφορετικές απεικονίσεις φαίνεται να οδηγούν σε μια συμβολική προσέγγιση της ίδιας της έννοιας της απεικόνισης. Πώς λειτουργούν οι εικόνες; Είναι απλές αναπαραστάσεις της Αλεξάνδρειας; Η συγγραφέας μάς επισημαίνει, μέσα από το σύγγραμμά της, την αξία κάθε εκδοχής της πραγματικότητας της πόλης, από την αρχιτεκτονική μέχρι το πρώιμο αστικό αλεξανδρινό τοπίο. 

Το εγχείρημα είναι δύσκολο γιατί, όπως εξηγεί η ίδια στην εισαγωγή του βιβλίου, τα μνημεία της πρωτεύουσας των Πτολεμαίων που διασώζονται σήμερα είναι ελάχιστα και διεσπαρμένα. Για τον λόγο αυτόν, η έρευνα της Ελένης Φραγάκη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους αρχαιολόγους, τους αρχιτέκτονες, αλλά και για τους λογοτέχνες ή τους εικαστικούς. Οι δρόμοι της Αλεξάνδρειας, τα κτίρια, ο Φάρος, οι ναοί, μέσα από τις απεικονίσεις τους, μεταμορφώνονται σε πηγή έμπνευσης. Οι αναπαραστάσεις της μυθικής αυτής πόλης ξεφεύγουν από το περιεχόμενό τους και μετατρέπονται σε εμβληματικές «παραστάσεις» του παρελθόντος.

Με τη βοήθεια της φωτογραφικής καταγραφής (λεπτομέρειες από νομίσματα, χειρόγραφα κ.ά.) τα μνημεία της Αλεξάνδρειας, με σημαντικότερο τον Φάρο, προκαλούν στον θεατή ένα αίσθημα νοσταλγίας. Αντίστοιχα, οι έγχρωμες αναπαραστάσεις των μωσαϊκών μάς δίνουν μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον χώρο αλλά και για τη μεγαλοπρέπεια των μνημείων στο σύνολό τους.

Εύστοχα, η συγγραφέας παραθέτει τις εικόνες σε παράρτημα στο τέλος του βιβλίου, αφού προηγείται μια ανάλυση των μνημείων αλλά και των διαφορετικών προσεγγίσεων. Αναλυτικότερα, στο πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Η ποικιλομορφία των εικόνων», εξετάζονται τα βασικότερα μνημεία της πόλης: ο Φάρος, το Σεράπειον, οι ναοί και τα αγάλματα, το αστικό τοπίο και, τέλος, οι εικονογραφικές συμβάσεις. Στο σημείο αυτό, η συγγραφέας εξηγεί και αναλύει την αντίφαση που συναντά κανείς ανάμεσα στην πραγματικότητα ενός μνημείου και στην αναπαράστασή του, σε σχέση με την υποκειμενικότητα του χαράκτη των νομισμάτων. Πόσο κοντά στην αλήθεια είναι αυτές οι αναπαραστάσεις; Για παράδειγμα, η συγγραφέας επισημαίνει ότι το γνωστότερο μνημείο της Αλεξάνδρειας, ο Φάρος, κάποιες φορές φαίνεται να έχει δύο ορόφους και κάποιες άλλες τρεις, ενώ τα παράθυρα και η πόρτα δεν εμφανίζονται πάντα. Η μοναδικότητα, όμως, του έργου αυτού, τόσο για την εποχή εκείνη όσο και για τους σημερινούς ερευνητές, ξεπερνά την απαίτηση της πιστής απεικόνισης. 

Στο δεύτερο κεφάλαιο, με τίτλο «Η αναγνώριση των κατασκευών και των αρχιτεκτονικών κτισμάτων», η Ελένη Φραγάκη επιχειρεί μια ταύτιση πληροφοριών από τις επιγραφές που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα, ενώ την ίδια στιγμή προβαίνει σε μιαν αναλυτικότερη ανάγνωση των νομισμάτων όσον αφορά τις αψίδες, τους ναούς, τα σιντριβάνια της πόλης. Μέσα από τις περιγραφές των λεπτομερειών της Αλεξάνδρειας με σταθερό ρυθμό οδηγούμαστε στο τελευταίο κεφάλαιο της εξεταζόμενης μελέτης, με τον γενικό τίτλο «Η εικόνα της αρχιτεκτονικής. Εικονογραφικό περιεχόμενο και αρχιτεκτονική πραγματικότητα». Πιθανόν ο τίτλος να μοιάζει γενικός, όμως στις σελίδες που ακολουθούν γίνεται μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση της εμβληματικής αξίας των απεικονίσεων αλλά και της οπτικής αντίληψης που μπορούμε να έχουμε σήμερα σε σχέση με την αρχιτεκτονική της Αλεξάνδρειας.

Η απεικόνιση των μνημείων στην ολότητά τους –και όχι σε μορφή ερειπίων όπως τα συναντούμε σήμερα– αποτελεί σημαντικό μέσο τεκμηρίωσης και επιστημονικής ανάλυσης για οποιαδήποτε μορφή επέμβασης, συντήρησης ή προστασίας του μνημείου. Επίσης, αποτελεί την πλέον αναπόφευκτη και κατάλληλη σύνδεση της εικονικής αναπαράστασης με τη μνήμη, την ιστορία του τόπου αλλά και την εν δυνάμει σχέση του ανθρώπου με το μνημείο και, φυσικά, με την πόλη.

Η χρήση παραδειγμάτων, ο άμεσος λόγος και η αποφυγή επαναλαμβανόμενων και δυσνόητων για το ευρύ κοινό επιστημονικών όρων βοηθάει τον αναγνώστη στην εξερεύνηση της Αλεξάνδρειας μέσα από την προτεινόμενη εικονογραφία. Μάλιστα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσπάθεια κατανόησης της διαφορετικής αντίληψης που είχαν για την πόλη οι παγανιστές, αφενός, και οι χριστιανοί, αφετέρου. Από ειδυλλιακό περιβάλλον που εκφράζει τη σχέση της φύσης με τον άνθρωπο, η μετάβαση στον χριστιανισμό αλλάζει την αντίληψη και, επομένως, το εικονογραφικό πλαίσιο στο οποίο απεικονίζεται η πόλη: σε ένα μωσαϊκό, παραδείγματος χάριν, o Φάρος αναπαρίσταται ως φάρος των πιστών που υποδέχεται τους νέους χριστιανούς.

Στη μελέτη της Ελένης Φραγάκη, το έργο των ανώνυμων δημιουργών που φυλάσσεται σήμερα ταξινομημένο σε μουσεία επανεκτιμάται με σκοπό να συγκρίνουμε ουσιαστικά και να κατανοήσουμε πληρέστερα τις αλλαγές που επήλθαν στα ιστορικά μνημεία και στο τοπίο της Αλεξάνδρειας. Άλλωστε, τα σημερινά θραύσματα του παρελθόντος διατηρούν ζωντανή τη σκέψη και την πράξη αυτών που τα οικοδόμησαν και, διασώζοντας το ίχνος της εποχής που τα δημιούργησε, γεφυρώνουν την έννοια του χώρου με την ύπαρξη του ανθρώπου, την ιστορία και τη μνήμη. 


(Η Ηώ Πάσχου είναι φωτογράφος, διδάκτωρ Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Paris 1 Panthéon-Sorbonne.)





Κάντε κλικ επάνω στις εικόνες για μεγέθυνση
Ψηφιδωτό από τη βασιλική της Qasr al-Lebya στη Λιβύη, 539 μ.Χ.

Κορυφή της σελίδας