Πολυμέσα
Μιχάλης Σηφάκης
 

Στην ομάδα δημιουργίας της τεχνολογικά πρωτοποριακής έκθεσης «Μακεδονία: από τις ψηφίδες στα pixels», η οποία παρουσιάζεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (ΑΜΘ), συμμετείχε ο υπότροφος Μιχάλης Σηφάκης, ως υπεύθυνος για τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη πολιτιστικού περιεχομένου για το πρόγραμμα Διάχυτης Νοημοσύνης του Ινστιτούτου Πληροφορικής του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ-ΙΠ). Η καινοτόμος αυτή έκθεση συνδιοργανώθηκε από το ΑΜΘ και το ΙΤΕ-ΙΠ, το οποίο ανέπτυξε εφαρμογές ειδικά για τον σκοπό της παρουσίασης των αρχαιολογικών ευρημάτων, επιτυγχάνοντας παράλληλα ένα μοναδικό αποτέλεσμα από μουσειολογικής πλευράς.

Οι τεχνολογίες Διάχυτης Νοημοσύνης με εφαρμογή στον τομέα του πολιτισμού αναπτύχθηκαν από ομάδα ερευνητών του ΙΤΕ-ΙΠ, την οποία απαρτίζουν ο Κωνσταντίνος Στεφανίδης, ο Ξενοφών Ζαμπούλης, ο Δημήτρης Γραμμένος και ο Μιχάλης Σηφάκης, o οποίος έχει πραγματοποιήσει μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης με υποτροφία του Ιδρύματος Ωνάση. Τα συστήματα που ανέπτυξε η ομάδα είναι μικρές ή μεγάλες κατασκευές με ενσωματωμένους υπολογιστές, οι οποίες δίνουν τη δυνατότητα στους επισκέπτες του ΑΜΘ να εξερευνήσουν ψηφιακές αναπαραστάσεις ευρημάτων, όπου η αλληλεπίδραση γίνεται με απλό τρόπο, χωρίς χρήση πληκτρολογίου ή «ποντικιού».

Το ψηφιακό περιεχόμενο των συστημάτων περιλαμβάνει αντικείμενα από την πλούσια συλλογή του Μουσείου, αλλά και γενικότερα αρχαιογνωστικά θέματα, πολλά από τα οποία είναι δυσπρόσιτα εξαιτίας της τοποθεσίας ή της εύθραυστης κατάστασης στην οποία βρίσκονται. Η παρουσίασή τους έχει οργανωθεί σε επτά ενότητες: «Χρυσά μακεδονικά στεφάνια», «Αρχαίοι θεοί και ήρωες», «Ο μύθος του Μελέαγρου και του Καλυδώνιου Κάπρου», «Αρχαία Μακεδονία», «Αρχαία αγροικία στην Ασπροβάλτα», «Η τοιχογραφία του Συμποσίου σε μακεδονικό τάφο στον Άγιο Αθανάσιο»,  «Η “Τοιχογραφία του Κυνηγιού” στον τάφο του Φιλίππου Β΄». 

Η έκθεση «Μακεδονία: από τις ψηφίδες στα pixels» περιλαμβάνει επτά διαδραστικά συστήματα, δύο από τα οποία έχουν ενταχθεί σε μόνιμες εκθέσεις του ΑΜΘ, ενώ τα υπόλοιπα πέντε είναι εγκατεστημένα σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα του μουσείου. Ο Πανόπτης είναι ένα σύστημα ψηφιακού εκθεσιακού καταλόγου που παρουσιάζει χρυσά μακεδονικά στεφάνια από τη συλλογή του ΑΜΘ. Το σύστημα περιλαμβάνει δύο οθόνες αφής ανάμεσα στις οποίες υπάρχει ένας μικρός ανεμόμυλος. Στη μεγάλη οθόνη παρουσιάζεται κάθε φορά ένα χρυσό στεφάνι, ενώ στη μικρή πληροφορίες σχετικές με αυτό. Ο επισκέπτης μπορεί να φυλλομετρήσει τη συλλογή φυσώντας τον ανεμόμυλο. Αγγίζοντας τη μεγάλη οθόνη μπορεί να μεγεθύνει οποιοδήποτε τμήμα του στεφανιού σε διάφορες κλίμακες, να ανακαλύψει περιοχές ενδιαφέροντος και να δει τις σχετικές πληροφορίες.

Το Κρυπτόλεξο είναι ένα διαδραστικό παιχνίδι για όλες τις ηλικίες, που συνδυάζει τη διασκέδαση με τη γνώση. Μέσα σε ένα πλέγμα από γράμματα κρύβονται λέξεις, τις οποίες προσπαθούν να ανακαλύψουν οι επισκέπτες. Ανάλογα με το επίπεδο δυσκολίας, οι κρυμμένες λέξεις περιλαμβάνουν τα ονόματα των δώδεκα θεών του Ολύμπου, αρχαίων ηρώων ή ακόμη και σχετικά άγνωστων θεοτήτων της Θεσσαλονίκης των ρωμαϊκών χρόνων. Το σύστημα περιλαμβάνει μια οθόνη αφής στην οποία ο επισκέπτης μπορεί να ανακαλύψει τις κρυμμένες λέξεις, είτε σέρνοντας το δάχτυλό του διαδοχικά πάνω στα γράμματα που τη σχηματίζουν είτε, πάλι, αγγίζοντας μόνο το πρώτο και το τελευταίο γράμμα της. Τα ονόματα, όταν εντοπιστούν, συνοδεύονται από εικόνες και πληροφορίες.

Το Περιδέξιον παρουσιάζει τον κρατήρα του Λυδού, ένα αριστούργημα της κεραμικής τέχνης του 6ου αι. π.Χ., καθώς και τρία εξαιρετικά δείγματα γλυπτικής της ρωμαϊκής εποχής από τη συλλογή του Μουσείου. Το σύστημα περιλαμβάνει μια οθόνη αφής στην οποία παρουσιάζεται κάθε φορά μία όψη ενός αντικειμένου. Ο επισκέπτης αγγίζοντας την οθόνη μπορεί να επιλέξει ένα διαφορετικό αντικείμενο ή μία άλλη όψη, να ανακαλύψει σχετικές περιοχές ενδιαφέροντος από τις οποίες εμφανίζονται πολυμεσικές πληροφορίες, καθώς επίσης να μεγεθύνει οποιοδήποτε τμήμα του αντικειμένου σε διάφορες κλίμακες.

Το Πολύτροπο Ταξίδι προσφέρει τη δυνατότητα σε πολλούς επισκέπτες ταυτόχρονα να ανακαλύψουν αλληλεπιδραστικά πληροφορίες για διάφορες περιοχές και σημεία του χάρτη της Μακεδονίας. Ο χάρτης παρουσιάζει ανασκαφές σε πόλεις και άλλα σημαντικά σημεία της αρχαίας Μακεδονίας. Το σύστημα περιλαμβάνει ένα τραπέζι, η επιφάνεια του οποίου είναι καλυμμένη με έναν τυπωμένο χάρτη, πάνω στον οποίο προβάλλονται θέσεις και ονόματα πόλεων. Οι επισκέπτες μπορούν να ακουμπήσουν στον χάρτη τετράγωνα χαρτόνια που περιβάλλονται από ένα έγχρωμο πλαίσιο. Στο κάθε χαρτόνι προβάλλεται το τμήμα του χάρτη που βρίσκεται κάτω από αυτό και στο κέντρο του υπάρχει ένας μεγεθυντικός φακός. Αν το χαρτόνι μετακινηθεί έτσι ώστε ο φακός να βρίσκεται επάνω από τη θέση μιας πόλης, παρουσιάζονται σχετικές πληροφορίες (κείμενα, εικόνες, βίντεο). Ο επισκέπτης μπορεί να πλοηγηθεί σε αυτές, χρησιμοποιώντας εικονικά κουμπιά, τα οποία επίσης προβάλλονται στο χαρτόνι. Το χρώμα του πλαισίου κάθε χαρτονιού υποδηλώνει τη γλώσσα στην οποία παρουσιάζονται οι πληροφορίες.

Το σύστημα Μια μέρα σε ένα αγρόκτημα δείχνει στους επισκέπτες πώς ήταν κτισμένη μια αρχαία αγροικία κοντά στη σημερινή Ασπροβάλτα. Οι επισκέπτες μπορούν να ακουμπήσουν πάνω στη γυάλινη επιφάνεια της προθήκης τετράγωνα χαρτόνια που περιβάλλονται από ένα έγχρωμο πλαίσιο. Σε κάθε χαρτόνι προβάλλεται το τμήμα της αγροικίας που βρίσκεται κάτω από αυτό, ενώ στο κέντρο του ένας μεγεθυντικός φακός προβάλλει κατά τη μετακίνησή του πληροφορίες (κείμενα, εικόνες, βίντεο) για τα σημεία ενδιαφέροντος.

Το Πολύαπτον είναι μια οθόνη αλληλεπίδρασης μεγάλου μεγέθους που επιτρέπει σε πολλούς επισκέπτες ταυτόχρονα να ανακαλύψουν πολυεπίπεδες πληροφορίες για ένα θέμα. Παρουσιάζει την τοιχογραφία ενός συμποσίου, η οποία βρέθηκε σε μακεδονικό τάφο κοντά στον σημερινό Άγιο Αθανάσιο. Το σύστημα περιλαμβάνει μια οθόνη ειδικής κατασκευής, η οποία μπορεί να αναγνωρίζει ταυτόχρονα το άγγιγμα από πολλαπλά δάχτυλα ή χέρια, αλλά και συγκεκριμένα αντικείμενα. Αγγίζοντας κανείς την εικόνα της τοιχογραφίας μπορεί να ανακαλύψει περιοχές ενδιαφέροντος από τις οποίες εμφανίζονται πολυμεσικές πληροφορίες. Χρησιμοποιώντας ένα ομοίωμα μεγεθυντικού φακού μπορεί να δει λεπτομέρειες της τοιχογραφίας, ενώ χρησιμοποιώντας έναν φακό υπέρυθρου φωτός μπορεί να αποκαλύψει μια σύγχρονη αποκατάσταση του έργου.

Η Μακρογραφία είναι ένα σύστημα που παρουσιάζει την «Τοιχογραφία του Κυνηγιού». Ένας ή περισσότεροι επισκέπτες μπορούν να εξερευνήσουν ταυτόχρονα την τοιχογραφία περιδιαβαίνοντας μέσα σε ένα δωμάτιο. Οι εικόνες προβάλλονται σε μεγάλη οθόνη και κατόπιν αναλύονται τμηματικά ανάλογα με τη θέση των επισκεπτών στον χώρο. Η τοιχογραφία χωρίζεται, σύμφωνα με τη θεματολογία της, σε πέντε τμήματα. Όταν ένας επισκέπτης βρεθεί μπροστά σε ένα από αυτά τα τμήματα, εμφανίζονται σχετικές πληροφορίες. Ανάλογα με την απόσταση του επισκέπτη από την τοιχογραφία, οι πληροφορίες μπορούν να είναι: (α) ένα σκίτσο του τμήματος συνοδευόμενο από έναν επιγραμματικό τίτλο· (β) μια αποκατεστημένη εκδοχή του τμήματος με ένα περιγραφικό κείμενο· (γ) λεπτομέρεια του τμήματος συνοδευόμενη από σχετικό κείμενο. Κάθε επισκέπτης μπορεί να επιλέξει τη γλώσσα στην οποία θα βλέπει τις προβαλλόμενες πληροφορίες μπαίνοντας στον χώρο από την αριστερή (για ελληνικά) ή τη δεξιά πλευρά (για αγγλικά).

Με την ανάπτυξη των συστημάτων αυτών ολοκληρώθηκε ο πρώτος κύκλος ενσωμάτωσης συστημάτων Διάχυτης Νοημοσύνης στον τομέα του πολιτισμού σε πραγματικούς χώρους («in vivo»). Το Ινστιτούτο Πληροφορικής του ΙΤΕ συνεχίζει την έρευνα και την ανάπτυξη σε εργαστηριακούς χώρους νέων πρωτότυπων διαδραστικών συστημάτων κατάλληλων για διαφορετικούς τομείς εφαρμογών, όπως για την υγεία, την εκπαίδευση και την ψυχαγωγία.

H Διάχυτη Νοημοσύνη είναι μια εξέλιξη των Τεχνολογιών της Κοινωνίας της Πληροφορίας, η οποία προκύπτει ως αποτέλεσμα της ολοένα αυξανόμενης ζήτησης για συνεχή και απανταχού διαθέσιμη πρόσβαση σε πληροφορίες και ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Βασικός στόχος της Διάχυτης Νοημοσύνης είναι η πλήρης ενσωμάτωση διαφόρων τεχνολογιών της στο καθημερινό περιβάλλον με τρόπο διαφανή (ή «αόρατο»). Με άλλα λόγια, σκοπός είναι η τεχνολογία να κρυφτεί (και όχι να αναδειχθεί, όπως γίνεται έως σήμερα) μέχρι τελικά να «εξαφανιστεί». Θεωρητικά, λοιπόν, σε έναν «έξυπνο» χώρο του μέλλοντος, π.χ. σε ένα «έξυπνο» σπίτι, θα βλέπει κανείς λιγότερα τεχνολογικά αντικείμενα από ό,τι σήμερα.

Η Διάχυτη Νοημοσύνη χαρακτηρίζεται από ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο βρίσκονται διάφορες συσκευές και στο οποίο είναι κατανεμημένες υπολογιστική ισχύς και νοημοσύνη, με τρόπο «αόρατο» για τον χρήστη, ενσωματωμένες στον εξοπλισμό, στις ηλεκτρονικές συσκευές, καθώς και σε οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο του χώρου. Οι διαθέσιμες συσκευές θα ποικίλλουν, από πολύ μικρές κινητές και «φορετές» συσκευές (τις οποίες θα μπορεί κανείς να κρατά ή «φοράει» επάνω του) μέχρι μεγάλες συσκευές ενσωματωμένες στο περιβάλλον, και δεν θα γίνονται αντιληπτές ως υπολογιστές αλλά ως μέρη του περιβάλλοντος. 

Η διάχυτη αυτή υπολογιστική ισχύς αναμένεται να φέρει πραγματική επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και χρησιμοποιούμε τους υπολογιστές, καθώς η έννοια του σημερινού «μονολιθικού» προσωπικού υπολογιστή δεν θα υφίσταται πλέον. Στο μέλλον, η υπολογιστική υποδομή θα μπορεί να ενσωματωθεί και να «κρυφτεί» σε τοίχους, γραφεία ή και καθίσματα, και η υπολογιστική ισχύς θα παρέχεται παντού και στον καθένα, ως εγγενές τμήμα των κοινόχρηστων υποδομών, με τον ίδιο εν πολλοίς τρόπο που σήμερα μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει έναν δημόσιο δρόμο, έναν τηλεφωνικό θάλαμο ή ένα ταξί.

Οι τεχνολογίες Διάχυτης Νοημοσύνης θα μπορούν να ενσωματωθούν σε κτίρια, γραφεία, εργοστάσια, σπίτια και οχήματα, παρέχοντας απανταχού διαθέσιμη διασυνδεσιμότητα (ubiquitous connectivity) για ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών. Κατά συνέπεια, οι τεχνολογίες αυτές αναμένεται να έχουν καθοριστική επίδραση στο είδος, στο περιεχόμενο και στη λειτουργικότητα των επερχόμενων διαδραστικών τεχνολογικών και ηλεκτρονικών προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και ειδικότερα στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θα αλληλεπιδρούν με αυτά, οδηγώντας στην ανάπτυξη νέων πεδίων εφαρμογών.

Μπορείτε να αναζητήσετε σχετικές πληροφορίες, φωτογραφίες και βίντεο στον ιστότοπο της έκθεσης: http://www.makedonopixels.org