Ειδήσεις του Συνδέσμου
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 54 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 54 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Τµήµα µαρµάρινης αµφίγλυφης πλάκας µε γοργόνειο στην µία όψη και σταυρό στην άλλη, 6ος αι., 
Λέχαιο Κορινθίας (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα)
Τµήµα µαρµάρινης αµφίγλυφης πλάκας µε γοργόνειο στην µία όψη και σταυρό στην άλλη, 6ος αι., Λέχαιο Κορινθίας (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα)
Η μετάβαση από την Αρχαιότητα
στο Βυζάντιο

Της Λήδας Μπουζάλη

Σπάραγµα εικόνας του Χριστού από την Αίγυπτο, 6ος-7ος αι., εγκαυστική σε ξύλο (Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα)
Σπάραγµα εικόνας του Χριστού από την Αίγυπτο, 6ος-7ος αι., εγκαυστική σε ξύλο (Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα)

Η ιστορική περίοδος από τον 3ο έως τον 7ο αι. µ.Χ., η λεγόµενη Ύστερη Αρχαιότητα, ήταν παράξενη, σύνθετη και ταραγµένη: µια εποχή ανακατατάξεων και ριζικών αλλαγών. Τον κόσµο της αρχαιότητας τον διαδέχθηκε ο χριστιανισµός. Την καλλιτεχνική δραστηριότητα της εποχής εκείνης, η οποία αποδεικνύεται απροσδόκητα δηµιουργική, παρουσιάζει η έκθεση µε τίτλο «Μετάβαση στον χριστιανισµό: Η τέχνη στην  Ύστερη Αρχαιότητα, 3ος-7ος αι. µ.Χ.» που διοργανώνει το θυγατρικό Ίδρυµα Ωνάση στην Νέα Υόρκη σε συνεργασία µε το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας. Η έκθεση περιλαµβάνει 170 εκθέµατα, τα οποία προέρχονται από την Ελλάδα, την Κύπρο, καθώς και από αµερικανικά µουσεία. Ορισµένα παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Η σηµαντική αυτή έκθεση πραγµατοποιείται µε την ακαδηµαϊκή υποστήριξη µιας συµβουλευτικής επιτροπής από το Πρόγραµµα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστηµίου Πρίνστον. Μέλη της είναι ο επίτιµος Καθηγητής Ιστορίας Peter Brown, ο επίτιµος Καθηγητής Τέχνης και Αρχαιολογίας Slobodan Ćurčić και ο εκτελεστικός διευθυντής του Προγράµµατος Ελληνικών Σπουδών, ∆ηµήτρης Γόντικας. Την επιµέλεια της έκθεσης είχαν η δρ Ευγενία Χαλκιά, διευθύντρια του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου, και η διευθύντρια του µουσείου, δρ Αναστασία Λαζαρίδου.

Αγαλµάτια θεοτήτων, 2ος-4ος αι. (Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου, Αρχαία Κόρινθος)
Αγαλµάτια θεοτήτων, 2ος-4ος αι. (Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου, Αρχαία Κόρινθος)

Εικόνες, ψηφιδωτά, γλυπτά, αρχιτεκτονικά µέλη, επιγραφές, νοµίσµατα, λειτουργικά σκεύη, κοσµήµατα και αντικείµενα καθηµερινής χρήσης αποκαλύπτουν τον δηµιουργικό αναβρασµό στον οποίο βρισκόταν η Ύστερη Αρχαιότητα, καθώς βίωνε την σταδιακή µετάβαση προς µια νέα κοινωνική, θρησκευτική και πολιτισµική πραγµατικότητα.

Σύµφωνα µε τον Peter Brown, η έκθεση αντικατοπτρίζει την µεταβολή που σηµειώθηκε κατά τις τελευταίες δεκαετίες σε ό,τι αφορά τον ακαδηµαϊκό τρόπο θεώρησης αυτής της περιόδου «δύσης» της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας. «Υπήρχε ζωή και µετά τον 3ο αιώνα· και στην ζωή αυτήν δόθηκε η ονοµασία “Ύστερη Αρχαιότητα”», επισηµαίνει ο Peter Brown. «Η έκθεση αυτή, κατά µεγάλο µέρος, σκοπό έχει να παρουσιάσει την παράξενη, πολύπλευρη και ενδιαφέρουσα ζωή µιας εποχής η οποία παρέµεινε επί µακρόν στην σκιά και θεωρήθηκε µια περίοδος θανάτου και σκότους. [...] Όµως, εδώ κρύβεται µια διαφορετική ιστορία, η οποία εκτυλίσσεται κάτω από έναν άλλον, ειρηνικό ανατολικό ουρανό: η προετοιµασία του βυζαντινού πολιτισµού σε όλα τα εδάφη τα οποία ακόµη διοικούσαν Ρωµαίοι αυτοκράτορες από την Κωνσταντινούπολη, ενός πολιτισµού που επρόκειτο να διαρκέσει άλλη µία χιλιετία».

«Η περίοδος αυτή», συνεχίζει ο Peter Brown, «είναι η τελευταία και πιο προσιτή εποχή της αρχαιότητας. Μια έκθεση µπορεί να την παρουσιάσει µόνον αποσπασµατικά. […] Και αυτά τα σπαράγµατα µιας εποχής που έχει πλέον χαθεί εξηγούν καθαρά τι σήµαινε να ζει κανείς σε µια περίοδο δυναµικής µετάβασης».

Η έκθεση διαρθρώνεται σε επτά ενότητες. Η πρώτη έχει τίτλο «Το τέλος της Αρχαιότητας; Πολιτισµικές και θρησκευτικές αλληλεπιδράσεις» και παρουσιάζει µαρτυρίες της επιβίωσης των αρχαίων ελληνικών και ρωµαϊκών µορφών λατρείας κατά τον 3ο και τον 4ο αι. Η διάδοση του χριστιανισµού αναδύεται µέσα από αυτό το πολιτισµικό πλαίσιο. Αγάλµατα από οικιακά ιερά αποδεικνύουν ότι η ειδωλολατρία συνεχιζόταν έως και τον 6ο αι., επιβιώνοντας ως µέρος της κουλτούρας της κοινωνικής ελίτ. Στο µεταξύ, ο χριστιανισµός προσαρµοζόταν και ενσωµάτωνε υπάρχουσες καλλιτεχνικές µορφές και θεµατολογίες. Η µορφή του φιλοσόφου, για παράδειγµα, µε το βαθύ βλέµµα και τα έντονα χαρακτηριστικά, αποτέλεσε το πρότυπο που χρησιµοποίησαν οι χριστιανοί για να απεικονίσουν την µορφή των αποστόλων.

∆ιακρίνονται σε πρώτο πλάνο τµήµατα µαρµάρινου άµβωνος (τέλη 5ου αι. - αρχές 6ου αι.) από την βασιλική του Αγίου ∆ηµητρίου Φθιωτίδων Θηβών (Αρχαιολογική Συλλογή Φθιωτίδων Θηβών, Νέα Αγχίαλος)
∆ιακρίνονται σε πρώτο πλάνο τµήµατα µαρµάρινου άµβωνος (τέλη 5ου αι. - αρχές 6ου αι.) από την βασιλική του Αγίου ∆ηµητρίου Φθιωτίδων Θηβών (Αρχαιολογική Συλλογή Φθιωτίδων Θηβών, Νέα Αγχίαλος)

Η δεύτερη ενότητα της έκθεσης, µε τίτλο «Η άνοδος του χριστιανισµού: Από την αναγνώριση στην εξουσία», διερευνά τις επιπτώσεις που είχαν τόσο η ένταξη του χριστιανισµού στις αναγνωρισµένες θρησκείες από τον Μέγα Κωνσταντίνο όσο και η πολιτική της ανέγερσης µεγαλόπρεπων εκκλησιών στα µεγάλα αστικά κέντρα της αυτοκρατορίας. Οι απεικονίσεις στις όψεις νοµισµάτων της εποχής µαρτυρούν την συγχώνευση αυτοκρατορικών και χριστιανικών παραστάσεων. Οι χριστιανοί αυτοκράτορες δανείζονταν εικόνες από το παρελθόν και τους προσέδιδαν νέο περιεχόµενο για να εξυµνήσουν το χριστιανικό µεγαλείο.

Η «Αστική πραγµατικότητα», τρίτη κατά σειρά ενότητα, επικεντρώνεται στις σταδιακές αλλαγές που συντελέστηκαν στην ζωή των πόλεων, παράλληλα µε τον εκχριστιανισµό των σηµαντικών κέντρων του ελληνορωµαϊκού κόσµου. Η επιρροή των επισκόπων, οι οποίοι είχαν υψηλή κοινωνική θέση και διέθεταν κλασική παιδεία, φανερώνεται από επιγραφές σε αρχιτεκτονικά µέλη. Ανάγλυφα, ψηφιδωτά και προτοµές αντανακλούν το γόητρο µια νέας τάξης αξιωµατούχων και αστών. Μια λαµπρή σειρά νοµισµάτων, καθώς και ο περίφηµος Θησαυρός της Μυτιλήνης µαρτυρούν τον πλούτο των πόλεων αλλά και την συνεχή απειλή επιδροµών και λεηλασιών.

Η ενότητα «Καθηµερινή ζωή» παρουσιάζει αντικείµενα τα οποία σχετίζονται µε αγωνίσµατα του ιπποδρόµου που αντικατέστησαν τους απαγορευµένους Ολυµπιακούς Αγώνες. Μεταξύ των άλλων εκθεµάτων της τέταρτης αυτής ενότητας, τα γαµήλια δαχτυλίδια αναδεικνύουν τον σταδιακό εκχριστιανισµό του θεσµού του γάµου, ενώ ένα σύνολο από φυλαχτά και γούρια µε µαγικά σύµβολα για την προστασία από το «κακό µάτι» φανερώνει την επικράτηση των λαϊκών δοξασιών. Ταυτόχρονα, το σύµβολο του σταυρού και η µορφή του αγίου-προστάτη κυριαρχούν όλο και περισσότερο στα κοσµήµατα.

Μαρµάρινες προτοµές από την περιοχή της Βέροιας και τµήµα µωσαϊκού δαπέδου µε απεικόνιση του µήνα Απρίλιου από την Θήβα (Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης)
Μαρµάρινες προτοµές από την περιοχή της Βέροιας και τµήµα µωσαϊκού δαπέδου µε απεικόνιση του µήνα Απρίλιου από την Θήβα (Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης)

Στην πέµπτη ενότητα, µε τίτλο «Πρώιµη χριστιανική λατρεία», παρουσιάζονται αρχιτεκτονικά µέλη και εκκλησιαστικά έπιπλα από τα οποία προκύπτει η προσαρµογή των παλαιών µορφών στις νέες θρησκευτικές ανάγκες. Στους παλαιούς τρόπους δόµησης γίνονται τροποποιήσεις, ώστε να εξυπηρετούν νέες λειτουργίες: η βασιλική, για παράδειγµα, βασίζεται στο ρωµαϊκό λαϊκό κτηριακό πρότυπο· ο κυκλικός σχεδιασµός των εκκλησιών βασίζεται στα µαυσωλεία της ύστερης ρωµαϊκής περιόδου.

«Θάνατος και νέα ζωή» είναι ο τίτλος της έκτης ενότητας, η οποία αναφέρεται στην βαθιά εσωτερική αλλαγή που επέφερε ο χριστιανισµός, καθώς οι άνθρωποι αρχίζουν να θεωρούν τον επί γης θάνατο ως αρχή της αιώνιας, επουράνιας ύπαρξης. Τα χριστιανικά ταφικά έθιµα της εποχής εκείνης παρουσιάζονται παράλληλα µε αντικείµενα που φανερώνουν την πίστη των χριστιανών στις θαυµατουργές δυνάµεις µαρτύρων και αγίων.

Τέλος, η έβδοµη ενότητα, «Η γένεση της χριστιανικής τέχνης», εξετάζει την τέχνη της  Ύστερης Αρχαιότητας κυρίως µέσα από εκθέµατα ταφικού περιεχοµένου αλλά και µέσα από σύµβολα όπως ο σταυρός, το Χριστόγραµµα (ΧΡ) και ο ιχθύς, τα οποία έχουν ειδικό νόηµα για την νέα θρησκεία. Με την τελική επικράτηση του χριστιανισµού επί της παλαιάς θρησκείας, η τέχνη οικειοποιείται όλο και περισσότερες εκφάνσεις της τέχνης της αρχαιότητας για τους δικούς της σκοπούς. Η τελευταία αυτή ενότητα της έκθεσης εξετάζει τους τρόπους µε τους οποίους ορισµένες ειδωλολατρικές µορφές τέχνης και ιδέες ενσωµατώθηκαν και έγιναν αναπόσπαστα στοιχεία της νέας χριστιανικής τέχνης. Εναργές παράδειγµα αποτελεί η προσωπογραφία, που αντικαταστάθηκε από την εικόνα (την αγιογραφία), στην οποία συχνά αποδόθηκαν και θαυµατουργές ιδιότητες.

Στιγµιότυπα από την τελετή εγκαινίων της έκθεσης και την οµιλία του προέδρου του Ιδρύµατος
Στιγµιότυπα από την τελετή εγκαινίων της έκθεσης και την οµιλία του προέδρου του Ιδρύµατος

Για πρώτη φορά, χάρις στην έκθεση αυτήν, συγκεντρώνονται αντικείµενα που βρίσκονται διάσπαρτα σε διάφορα µουσεία και συλλογές. Χαρακτηριστικότερο παράδειγµα είναι τα τρία πινάκια του ∆αβίδ, τα οποία, προερχόµενα από τον περίφηµο «θησαυρό» της Λάµπουσας στην Κύπρο, εκτίθενται για πρώτη φορά µαζί, αν και ανήκουν στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης και το Κυπριακό Μουσείο της Λευκωσίας. Αποτελούν µέρος ενός συνόλου εννέα αργυρών πινακίων, τα οποία χρονολογούνται από τον 7ο αι. και απεικονίζουν επεισόδια του βίου του βασιλιά ∆αβίδ από την Καινή ∆ιαθήκη. Κατασκευάστηκαν µε αφορµή την νίκη του αυτοκράτορα Ηρακλείου επί των Περσών, παραπέµποντας αλληγορικά στην νίκη του ∆αβίδ επί του Γολιάθ. Ταυτόχρονα, αποδεικνύουν την επιβίωση του ύφους και της εικονογραφίας της κλασικής αρχαιότητας έως την εποχή αυτού του χριστιανού αυτοκράτορα, ο ρόλος του οποίου, σύµφωνα µε την χριστιανική ιδεολογία, συσχετιζόταν µε τον ρόλο του Επουράνιου Βασιλέα, του Χριστού, που καταγόταν από τον Οίκο του ∆αβίδ.

Στα εκθέµατα περιλαµβάνονται και ορισµένα που βλέπουν για πρώτη φορά το φως της δηµοσιότητας, καθώς αποτελούν πολύ πρόσφατα ανασκαφικά ευρήµατα, όπως τα ελεφαντοστέινα πλακίδια από την Μαρώνεια.

«Το θέµα της µετάβασης προς τον χριστιανισµό σχετίζεται άµεσα µε την σηµερινή εποχή», σχολίασαν η διευθύντρια του Βυζαντινού Μουσείου δρ Ευγενία Χαλκιά και η αναπληρώτρια διευθύντρια δρ Αναστασία Λαζαρίδου. «Ξεκινώντας από το αξίωµα πως τίποτε δεν γεννιέται από το τίποτε, ότι η ορµή των πραγµάτων εξακολουθεί να υπάρχει για ένα διάστηµα, ακόµα και όταν αυτά έχουν παρέλθει, ότι για να δηµιουργηθεί κάτι θα πρέπει να υπάρχει πρώτα η ανάγκη για αυτό, και πως για να χαθεί κάτι θα πρέπει να έχει ξεπεραστεί, συµπεραίνουµε ότι τα πάντα, είτε είναι απτά είτε όχι, είναι προϊόντα συνεχών εξελίξεων, µεταλλαγών και ανακατατάξεων».

Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 14 Μαΐου 2012. Συνοδεύεται από δίγλωσσο κατάλογο, τον οποίο και θα παρουσιάσουµε σε επόµενο τεύχος του ΑΩ.

28-33