Ειδήσεις του Συνδέσμου
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 54 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 54 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Ποιος είναι πραγματικά ο
Robert Mapplethorpe;
Robert Mapplethorpe, Ken και Lydia, 1985 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission
Robert Mapplethorpe, Ken και Lydia, 1985 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission
Με αφορµή την έκθεση στην
Στέγη Γραµµάτων και Τεχνών
Robert Mapplethorpe, Αυτοπροσωπογραφία, 1988 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission
Robert Mapplethorpe, Αυτοπροσωπογραφία, 1988 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission

Της Ηώς Πάσχου

Νοµίζεις ότι γνωρίζεις, ότι έχεις συλλέξει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για τον καλλιτέχνη, τον άνθρωπο, την πορεία του. Και έρχεται µια έκθεση να ανατρέψει όσα νοµίζεις ότι ήξερες.

Η ατοµική έκθεση του Αµερικανού φωτογράφου Robert Mapplethorpe –για πρώτη φορά στην Ελλάδα–, την οποία µας παρουσιάζει η Στέγη Γραµµάτων και Τεχνών σε συνεργασία µε το Ίδρυµα Robert Mapplethorpe της Νέας Υόρκης, µας εισάγει σε έναν πρωτίστως ασπρόµαυρο φωτογραφικό κόσµο µε περισσότερα από εκατό έργα, όλα αντιπροσωπευτικά των προσωπικών αναζητήσεων του καλλιτέχνη. Όµως, χάρις στην επιµέλεια της Μαριλένας Β. Καρρά, η έκθεση µας προτείνει να γνωρίσουµε –και µας επιτρέπει να προσεγγίσουµε– τον εικαστικό «πέρα από το θέµα της φωτογραφίας και πίσω από το προφανές».

Συναντήσαµε την επιµελήτρια για να µας αποκαλύψει τα βασικά σηµεία της έκθεσης αλλά και να µας µιλήσει για
την δική της γνωριµία µε το έργο του Mapplethorpe. Η πρώτη φωτογραφική έκθεση που εγκαινιάζεται στην Στέγη Γραµµάτων και Τεχνών αποτελεί απόδειξη πως το Ίδρυµα Ωνάση τολµά να προτείνει καινοτόµες ιδέες και –γιατί όχι;– να ρισκάρει. Η ίδια η επιµελήτρια µας επισηµαίνει: «Eίχα πρωτοδεί τα έργα του Mapplethorpe το 1983 στο Παρίσι, στην µεγάλη αναδροµική έκθεσή του στο Centre Georges Pompidou και, αργότερα, το 1988, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, στο ίδιο κέντρο σύγχρονης τέχνης. Ακόµη και στις µέρες µας παραµένει ένα ορόσηµο της avant-garde σκηνής της Νέας Υόρκης. Υπήρξε ταυτόχρονα σύγχρονος και κλασικός», εποµένως διαχρονικός, θα τολµούσαµε να συµπληρώσουµε.

Ο Mapplethorpe ξεκινά το 1963 µε σπουδές στο Pratt Institute της Νέας Υόρκης, όπου κυρίως ασχολείται µε το σχέδιο, την ζωγραφική και την γλυπτική. Το 1970, αγοράζει την πρώτη του φωτογραφική µηχανή Polaroid και ενσωµατώνει τις εικόνες αυτές στα κολάζ του. Σύντοµα αρχίζει να απολαµβάνει την ίδια την λήψη των στιγµιαίων φωτογραφιών και, το 1973, πραγµατοποιείται στην Νέα Υόρκη η πρώτη του ατοµική έκθεση, µε τίτλο «Polaroids». Εν τω µεταξύ, έχει γνωρίσει την Patti Smith, µε την οποία και µετακοµίζουν το 1973 στο Chelsea Hotel. Καθόλου τυχαία, άλλωστε, η έκθεση στην Στέγη ξεκινά µε ένα χαρακτηριστικό βίντεο της Patti απο τον Robert.

Robert Mapplethorpe, Ορχιδέα, 1985 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission
Robert Mapplethorpe, Ορχιδέα, 1985 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission

Η ίδια η Patti Smith θα γράψει για τον αγαπηµένο της φίλο και εραστή: «Ο νεαρός Robert αγαπούσε δύο πράγµατα περισσότερο από οτιδήποτε: την τέχνη και το γέλιο. Όταν ήλθε αντιµέτωπος µε το ενδεχόµενο του θανάτου και την αρρώστια, ήταν πεπεισµένος ότι η δύναµη του κλασικού και η γενναιοδωρία του έργου του µαρτυρούσαν την αγάπη του για την τέχνη. Πιστεύω, όµως, πως στην τελευταία του µάχη µε τον θάνατο ανησυχούσε µη χάσει το χιούµορ του και το γέλιο του ξεχαστεί».

Η σχέση του Mapplethorpe µε την Patti Smith θα εισαγάγει τον καλλιτέχνη, σύµφωνα µε την Μαριλένα Καρρά, σε ένα διαφορετικό περιβάλλον: το περιβάλλον των µουσικών πειραµατισµών και των καλλιτεχνικών αναζητήσεων της Νέας Υόρκης στις αρχές της δεκαετίας του ’70. Πράγµατι, η επιτυχία δεν θα αργήσει να έλθει. Το 1975, αποκτά µια Hasselblad µεσαίου φορµά και φωτογραφίζει τους φίλους του, που δεν είναι µόνο µουσικοί ή καλλιτέχνες, αλλά και πορνοστάρ, χορευτές, αθλητές του body building, διασηµότητες της underground σαδοµαζοχιστικής σκηνής.

Οι άνδρες και οι γυναίκες στις ασπρόµαυρες φωτογραφίες του Mapplethorpe, όπως αντίστοιχα στην κλασική και την νεοκλασική τέχνη, µεταµορφώνονται τελικά σε ένα ανθρώπινο σώµα, το οποίο αντανακλά την υπέρτατη έκφραση του φυσικού κάλλους. Την ίδια στιγµή, ο φωτογράφος, πέρα από κλασικός, αποδεικνύεται έντονα επίκαιρος και σύγχρονος – γιατί προτείνει µια βιωµατική εµπειρία του ανθρώπινου σώµατος, όπου τα όρια ανάµεσα στο θηλυκό και το αρσενικό είναι λεπτά, τονίζοντας έτσι συχνά το δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης.

Σύµφωνα µε την Μαριλένα Καρρά, «ο Mapplethorpe εκθέτει µε το αυτοβιογραφικό του έργο την ίδια την προσωπική του ζωή. ∆εν χειρίζεται, όµως, ποτέ σαν σεξουαλικά αντικείµενα ούτε τους άντρες ούτε τις γυναίκες. Έχει απόλυτη συνείδηση, και άρα αποδοχή, του προσωπικού του βιώµατος. Είναι κατά κάποιον τρόπο ένας ρεπόρτερ του εαυτού του, της προσωπικής του σεξουαλικής ζωής.

»Στο Ίδρυµα Robert Mapplethorpe στην Νέα Υόρκη, κατά την διάρκεια των ερευνών µου για την έκθεση, είδα περίπου 10.000 φωτογραφίες. Υπήρξε πραγµατικά µια αποκάλυψη για µένα, όταν διαπίστωσα πως τα γυναικεία και τα ανδρικά γυµνά ήταν ισάριθµα, ισότιµα. Το θέµα του είναι το σώµα, είναι το αρσενικό και το θηλυκό, πώς συνυπάρχουν και πώς αλληλοσυµπληρώνονται».

Για τον λόγο αυτόν, η έκθεση προτείνει και προσεγγίζει το έργο του φωτογράφου ως ένα σύνολο αναζήτησης της ουσίας, πίσω από την πρόκληση και το προφανές. Τίποτε δεν είναι όπως φαίνεται, όλα είναι ρευστά. Άλλωστε, το 1988, σε µια συνέντευξη στο περιοδικό ARTnews, ο ίδιος ο φωτογράφος προφητικά θα δηλώσει: «∆εν µ’ αρέσει η λέξη “προκαλώ”. Αναζητώ στις εικόνες µου το αναπάντεχο. Αναζητώ πράγµατα που δεν έχω ξαναδεί ποτέ... Ήµουν σε θέση να κάνω αυτές τις φωτογραφίες. Ένιωσα την υποχρέωση να τις πραγµατοποιήσω».

Robert Mapplethorpe, Λευκή γάζα, 1984 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission
Robert Mapplethorpe, Λευκή γάζα, 1984 © Robert Mapplethorpe Foundation. Used by permission

Μέσα από µια προσεγµένη σκηνοθεσία στα κάδρα του, χρησιµοποιεί τον φωτισµό του στούντιο για να αναδείξει την ύλη, τις γραµµές και τις φόρµες και, φυσικά, το κοντράστ – τις αντιθέσεις ανάµεσα στο λευκό και το µαύρο. Ο ίδιος, άλλωστε, πειραµατίστηκε αρκετά µε το µαγικό δωµάτιο του σκοτεινού θαλάµου και χρησιµοποίησε κατά την διάρκεια της καλλιτεχνικής του πορείας διαφορετικές φωτογραφικές τεχνικές, όπως αργυροτυπίες, πλατινοτυπίες σε χαρτί ή σε λινό ύφασµα, cibachrome και dye transfer, τις οποίες εφαρµόζει σε όλες του τις φωτογραφικές ενότητες, από τις συνθέσεις αντρικών και γυναικείων γυµνών µέχρι τα still lifes λουλουδιών και τα πορτρέτα καλλιτεχνών και διασηµοτήτων.

Η αναζήτηση για την τεχνική σε συνδυασµό µε την αισθητική προσέγγιση του θέµατος είναι, άλλωστε, κάτι που απασχολεί ολόκληρη την ιστορία του φωτογραφικού µέσου. Η φωτογραφία, τεχνικά και αισθητικά, έχει µια µοναδική και ιδιαίτερη σχέση µε αυτό που βρίσκεται ή βρισκόταν µπροστά από την φωτογραφική µηχανή: στην περίπτωση του Mapplethorpe, τους ανθρώπους αλλά και τις συνθέσεις νεκρής φύσης. Όµως, η φωτογραφία δεν αντιγράφει την πραγµατικότητα – προσφέρει µια εκδοχή της πραγµατικότητας. Παραµένει γεγονός, ακόµη και στην εποχή της ψηφιακής φωτογραφίας, ότι η χηµικά παραχθείσα εικόνα είναι ένα ενδεικτικό αποτέλεσµα που προκαλείται από µια συγκεκριµένη συγκυρία (συµπεριλαµβανοµένων του περιεχοµένου, του κάδρου, του φωτός, των χαρακτηριστικών του φακού, των χηµικών ιδιοτήτων και του τρόπου που γίνεται η εργασία στον σκοτεινό θάλαµο). Το γεγονός ότι βασίζονται στο αισθητό –σε αυτό που ποιητικά η Μαριλένα Καρρά περιγράφει ως «χειρονοµία χειροποίητη»– προσδίδει στις φωτογραφίες, και άρα στην έκθεση του Mapplethorpe, µια αίσθηση αυθεντικότητας. Και µοναδικότητας.

Εξάλλου, την δεκαετία του ’70, όταν ο Mapplethorpe έρχεται σε επαφή µε την φωτογραφία, η γνωστή Αµερικανίδα συγγραφέας Susan Sontag παρουσιάζει το βιβλίο της On Photography [Περί Φωτογραφίας] και αντιµετωπίζει τις φωτογραφίες ως ίχνη-θραύσµατα της πραγµατικότητας. Κάθε φωτογραφία απαθανατίζει την στιγµή. Προφυλάσσει και διατηρεί την µνήµη του χρόνου, του ανθρώπου και της ζωής της ίδιας. Ίσως για αυτόν τον λόγο, όταν το 1986 ο Mapplethorpe µαθαίνει ότι έχει προσβληθεί από τον ιό του AIDS, παρ’ όλη την αδυναµία του, δεν σταµατά να δηµιουργεί καινούργιες εικόνες και να κάνει σχέδια για το µέλλον.

Η τέχνη για τον Mapplethorpe είναι τρόπος ζωής, και η ζωή του η ίδια είναι µέρος της τέχνης του. Στο σύνολο του έργου του συναντούµε έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία, µε ενδεικτικότερες όλων τις αυτοπροσωπογραφίες, τις οποίες ο καλλιτέχνης πραγµατοποιεί καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής του, σε διαφορετικές ηλικίες και µε προσεγµένη σκηνοθεσία σε διαφορετικούς ρόλους: νεαρός σε έναν λευκό τοίχο µε το declencheur στο χέρι, µόνο το βλέµµα του, ντυµένος γυναίκα, µε σµόκιν, µε γραβάτα, αµήχανος, επιθετικός, τρυφερός, χαρούµενος αλλά και απίστευτα γοητευτικός κρατώντας ένα µπαστούνι µε ένα κρανίο. Οι αυτοπροσωπογραφίες του Mapplethorpe είναι ο καθρέφτης του ίδιου αλλά και µιας ζωής που έβλεπε το τέλος να έρχεται... ενώ ο καλλιτέχνης συνέχιζε να φωτογραφίζει. Έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, ιδρύει το 1988 το Ίδρυµα Robert Mapplethorpe για να προστατεύσει τα αρχεία του, να διαχειριστεί το έργο του, αλλά και να βοηθήσει στην έρευνα για την καταπολέµηση του AIDS.

H Στέγη Γραµµάτων και Τεχνών µε την έκθεση του Robert Mapplethorpe µάς προτείνει να δούµε την ουσία της φωτογραφίας πέρα από όσα νοµίζουµε ότι ξέρουµε, να γνωρίσουµε έναν καλλιτέχνη πέρα από το φαίνεσθαι. Και να τον ξανα-ανακαλύψουµε σήµερα, στην εποχή όπου τίποτε πια δεν προκαλεί, γιατί έχουν όλα φανερωθεί. Ή µήπως όχι;

22-27