Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 54 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 54 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2011
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Tο ρωµαϊκό φρούριο στην Άιν ελ-Λάµπαχα
Tο ρωµαϊκό φρούριο στην Άιν ελ-Λάµπαχα
Επιγραφικές έρευνες
στην όαση της Χάργκα:
Η ιστορία ενός πολυδιάβατου µονοπατιού της αιγυπτιακής ερήµου

Του Νίκου Λαζαρίδη,
δρα Αιγυπτιολογίας,
λέκτορα Αρχαίας Ιστορίας
στο California
State University,
Sacramento,
επικεφαλής επιγραφολόγου
της οµάδας North Kharga
Oasis Survey

Περίπου 200 χιλιόµετρα δυτικά του Λούξορ και της κοιλάδας του Νείλου, στο βόρειο κοµµάτι της όασης Χάργκα, η επιστηµονική οµάδα North Kharga Oasis Survey (NKOS), µε επικεφαλής την δρα Σαλίµα Ικράµ, Καθηγήτρια Αιγυπτιολογίας στο Αµερικανικό Πανεπιστήµιο του Καΐρου, και την δρα Κορίνα Ρόσι, αιγυπτιολόγο, ξεκίνησε το 2001 την επιφανειακή έρευνα µιας εκτενούς περιοχής που περιλαµβάνει αρχαιολογικές θέσεις µε ναούς, νεκροταφεία και οικισµούς, αλλά και µοναχικούς ψαµµιτικούς βράχους που φιλοξένησαν στην σκέπη τους αρχαίους ταξιδιώτες. Πρωταρχικός στόχος αυτής της έρευνας είναι η δηµιουργία ενός λεπτοµερούς τοπογραφικού χάρτη της περιοχής, ο οποίος θα εντοπίζει όλες τις αρχαιολογικές θέσεις και θα σκιαγραφεί την πορεία του φηµισµένου ιστορικού µονοπατιού Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν.

Το Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν, που στα αραβικά σηµαίνει «Μονοπάτι των Σαράντα (Ηµερών)», συνδέει την πόλη του Ασιούτ στον Νείλο µε το Σουδάν, και συγκεκριµένα το βορειοδυτικό τµήµα του, την επαρχία του Νταρφούρ. Το µονοπάτι αυτό, τόσο σύµφωνα µε το ιστορικό υλικό που συνεχίζει να ανακαλύπτει η επιστηµονική οµάδα NKOS όσο και σύµφωνα µε τα αρχαιολογικά και φιλολογικά ευρήµατα που σχετίζονται µε νοτιότερα τµήµατά του, χρησιµοποιούνταν από την Νεολιθική Εποχή (περίπου το 7000 π.Χ.) µέχρι και τον 20ό αι. ως εναλλακτικός δρόµος από ταξιδιώτες, εµπόρους και καραβάνια που ταξίδευαν από την Κεντρική Αφρική προς την Αίγυπτο και την Μεσόγειο, ή και αντιστρόφως.

Στην περιοχή της βόρειας Χάργκα, την οποία διαπερνά το Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν προτού καταλήξει στο Ασιούτ, η οµάδα NKOS, από το 2001 µέχρι σήµερα, έχει ανακαλύψει πάνω από διακόσια αρχαία χαράγµατα, απαρτιζόµενα από κείµενα στην αρχαία αιγυπτιακή γλώσσα (και σε όλες τις γραφές της, δηλαδή την ιερογλυφική, την ιερατική, την δηµοτική και την κοπτική), καθώς και στην αρχαία ελληνική γλώσσα, η οποία χρησιµοποιούνταν στην αρχαία Αίγυπτο από τον ερχοµό του Μεγάλου Αλεξάνδρου και την εδραίωση της µακεδονικής κυριαρχίας το 332 π.Χ. µέχρι και το τέλος της Ρωµαϊκής Εποχής, τον 7ο αι. µ.Χ. Με βάση την προσεκτική µελέτη αυτού του εκτενούς επιγραφικού υλικού, η NKOS θέτει και προσπαθεί να προσεγγίσει σηµαντικά ιστορικά και αρχαιολογικά ερωτήµατα.

Άποψη πλευράς του βράχου «Άμουν Ροκ» με την δρα Σ. Ικράμ να αντιγράφει ένα από τα πολλά αρχαία αιγυπτιακά χαράγματα
Άποψη πλευράς του βράχου «Άμουν Ροκ» με την δρα Σ. Ικράμ να αντιγράφει ένα από τα πολλά αρχαία αιγυπτιακά χαράγματα

Για παράδειγµα, δεδοµένου ότι οι αρχαίοι ταξιδιώτες που χρησιµοποίησαν αυτό το µονοπάτι κατά την διάρκεια της φαραωνικής ιστορίας (δηλαδή περίπου από το 3000 µέχρι το 332 π.Χ.) άφησαν πίσω τους χαράγµατα στην ιερογλυφική αλλά και απλές εγχάρακτες εικόνες χωρίς κείµενο, η οµάδα NKOS συνέκρινε την χρήση του γραπτού κειµένου στις διάφορες αρχαιολογικές θέσεις επί του Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν µε την χρήση της απλής εικονογραφίας. Το πλεονέκτηµα των ιερογλυφικών κειµένων που µελετήθηκαν είναι ότι εµπερικλείουν ένα σύντοµο µήνυµα, εκφράζοντας τις περισσότερες φορές το θρησκευτικό αίσθηµα του χαράκτη, ή αυτών που αντιπροσωπεύει, απέναντι σε έναν ή περισσότερους θεούς του αιγυπτιακού πανθέου. Το ιερογλυφικό κείµενο έχει τριπλή λειτουργία σε αυτές τις περιπτώσεις: (α) ως γλωσσική έκφραση κάποιου µηνύµατος· (β) ως σύνολο ιδεογραµµάτων και εικόνων µε αισθητική και µεταγλωσσική αξία (εκφράζει το ίδιο µήνυµα µέσω εικόνας για το κοινό που δεν µπορεί να διαβάσει ή να καταλάβει το ιερογλυφικό λεξιλόγιο)· και (γ) ως σύνολο µαγικών συµβόλων, τα οποία, λόγω αυτής τους της ιδιότητας, µπορούν να εξασφαλίσουν την επικοινωνία µε τους θεούς αλλά και να καταβάλουν την φθορά του χρόνου.

∆εδοµένων αυτών των πλεονεκτηµάτων που έχει η χρήση των ιερογλυφικών χαραγµάτων σε αντίθεση µε την εικονογραφία, η επιστηµονική οµάδα έχει θέσει το εξής ερώτηµα: Γιατί, σε µερικές περιπτώσεις, οι ταξιδιώτες προτιµούσαν να χαράξουν µια εικόνα αντί να αφήσουν πίσω τους κείµενο; Ως απάντηση σε αυτό το ερώτηµα µπορεί κάποιος να φέρει: πρώτον, το ότι πιθανώς θεωρούσαν την εικόνα στις συγκεκριµένες περιπτώσεις ως αισθητικά καλύτερη επιλογή ή ως πιο αποτελεσµατική µορφή επικοινωνίας τόσο µε τους θεούς όσο και µε το θνητό τους κοινό, το οποίο αποτελούνταν από άλλους ταξιδιώτες του Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν, Αιγύπτιους και µη· και, δεύτερον, το ότι ίσως αυτοί που επέλεξαν να αφήσουν πίσω τους εικόνες αντί για κείµενο δεν γνώριζαν την ιερογλυφική γραφή, παρατήρηση που συµφωνεί µε τις µέχρι τώρα θεωρίες για την περιορισµένη παιδεία των Αιγυπτίων, κυρίως κατά την διάρκεια της φαραωνικής περιόδου. Έτσι, για παράδειγµα, στο Νέο Βασίλειο (δηλαδή µεταξύ 1550 και 1070 π.Χ.) το ποσοστό αλφαβητισµού του αιγυπτιακού πληθυσµού έχει υπολογιστεί σε µόλις 1-5%. Αν πράγµατι η απουσία γραπτού κειµένου ήταν αποτέλεσµα του γενικότερου αναλφαβητισµού, τότε µπορεί κάποιος να υποθέσει ότι η γνώση της ιερογλυφικής γραφής ήταν ένα κοινωνικά µοναδικό προνόµιο, και είναι πολύ πιθανό οι προνοµιούχοι ταξιδιώτες της ερήµου, σε κάθε ευκαιρία που τους δινόταν κατά την διάρκεια του ταξιδιού τους, να σταµατούσαν να γράψουν (µε ή χωρίς ορθογραφικά λάθη) ή να διαβάσουν παλαιότερα ιερογλυφικά χαράγµατα.

Γενική άποψη του πτολεμαϊκού ναού στην Άιν Αμούρ, όπου καταλήγει παρακλάδι του Νταρμπ ελ-Αρμπαΐν
Γενική άποψη του πτολεμαϊκού ναού στην Άιν Αμούρ, όπου καταλήγει παρακλάδι του Νταρμπ ελ-Αρμπαΐν

Πολλά από τα στοιχεία που αναφέρθηκαν ως προς την χρήση του γραπτού λόγου σε αυτά τα χαράγµατα σχετίζονται άµεσα µε ένα άλλο σηµαντικό ερώτηµα που έχει θέσει η επιστηµονική οµάδα NKOS: Ποιοι ήταν οι χαράκτες αυτών των κειµένων; Συνήθως τα αιγυπτιακά χαράγµατα αναφέρουν τα ονόµατα των αρχαίων ταξιδιωτών που τα χάραξαν ή που ζήτησαν από κάποιον συνταξιδιώτη τους να τα χαράξει εκ µέρους τους. Σπανιότερα, αναφέρουν επίσης τους επαγγελµατικούς τίτλους των χαρακτών τους, οι συνηθέστεροι από τους οποίους είναι: «βασιλικός γραφέας» ή «ιερέας». Με βάση στοιχεία αυτού του είδους, η οµάδα NKOS παρατήρησε ότι οι ταξιδιώτες των φαραωνικών και των ελληνορωµαϊκών χρόνων δίσταζαν µάλλον να αναφέρουν τους επαγγελµατικούς τους τίτλους στα χαράγµατα (η αναφορά των οποίων –σηµειωτέον– ήταν ο κανόνας σε επίσηµα αρχαία αιγυπτιακά έγγραφα, όπως συµβόλαια και αποδείξεις συναλλαγών, ή σε δηµόσια κείµενα, όπως αυτά των ταφικών στηλών). Ένας τρόπος για να εξηγήσει κάποιος αυτή την απουσία είναι να υποθέσει ότι οι περισσότεροι αρχαίοι Αιγύπτιοι χαράκτες δεν είχαν κάποιον επίσηµο τίτλο –µε άλλα λόγια, δεν ανήκαν στο κρατικό ή το ιερατικό δυναµικό– ή ότι, παρ’ όλο που είχαν κάποιον τίτλο, δεν θέλησαν να τον αναφέρουν, θεωρώντας τον άχρηστη πληροφορία στην µέση της ερήµου. Πράγµατι, µια τέτοια πληροφορία θα µπορούσε να θεωρηθεί άχρηστη στην συγκεκριµένη περίπτωση, είτε λόγω οικονοµίας (δηλαδή λόγω περιορισµένου χρόνου ή χώρου) είτε λόγω του γεγονότος ότι το κείµενο χαράχθηκε για να δηλώσει την καθαρώς προσωπική σχέση µεταξύ του αναφερόµενου και κάποιου θεού.

Το συγκεκριµένο δείγµα από τα αποτελέσµατα της µελέτης του αρχαίου επιγραφικού υλικού από την βόρεια Χάργκα αποδεικνύει την µεγάλη σηµασία αυτού του υλικού, το οποίο προσφέρει µια µοναδική ευκαιρία σε ιστορικούς και αρχαιολόγους να εξετάσουν την διαχρονική σχέση µεταξύ των ανθρώπων που διέσχισαν ή που έµειναν κοντά στο µονοπάτι του Νταρµπ ελ-Αρµπαΐν και της αιγυπτιακής ερήµου. Παρότι το περιβάλλον της αιγυπτιακής ερήµου φαντάζει εκ πρώτης όψεως αφιλόξενο και εχθρικό, αν κάποιος το προσεγγίσει µέσα από το πρίσµα της ιστορικής και εθνοαρχαιολογικής µελέτης, θα παρατηρήσει ότι συνέβαλε κατά πολύ στην εξέλιξη του αιγυπτιακού πολιτισµού, φιλοξενώντας ταξιδιώτες σε διάφορες αποστολές και παρέχοντάς τους την ελευθερία να εκφράσουν τον ψυχικό τους κόσµο, να προβάλουν την προσωπική τους ταυτότητα, να επικοινωνήσουν και να συνδεθούν µε άλλους ταξιδιώτες, εναποθέτοντας τα µηνύµατά τους στην αγκαλιά της ερήµου, η οποία παραµένει αναλλοίωτη στο πέρασµα του χρόνου.

34-37