Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 53 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 53 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2011
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Ο Καθηγητής Thomas Metzinger
Ο Καθηγητής Thomas Metzinger
Όντας κανένας:
Η συνείδηση και η αντίληψη
του εαυτού
Με αφορµή την διάλεξη του Thomas Metzinger

Ο Καθηγητής Thomas Metzinger

Της Γκόλφως Μαγγίνη,
Αναπληρώτριας
Καθηγήτριας Νεότερης
και Σύγχρονης
Φιλοσοφίας
στον Τομέα Φιλοσοφίας
Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων

Στο µνηµειώδες τρίτοµο έργο του Philosophie des Geistes [Φιλοσοφία του Νου] (Mentis, 2006) ο κορυφαίος Γερµανός φιλόσοφος Thοmas Metzinger, καθηγητής στο Πανεπιστήµιο του Μάιντς, προσδιορίζει την Φιλοσοφία του Νου ως κλάδο της Σύγχρονης Φιλοσοφίας που χαρακτηρίζεται από επικαιρότητα, διεπιστηµονικό εύρος και αύξουσα κοινωνικοπολιτισµική σπουδαιότητα. Κανένας, ίσως, φιλόσοφος της εποχής µας δεν θεραπεύει µε συστηµατικότερο τρόπο αυτά τα τρία –ασυνήθιστα για την παραδοσιακή αντίληψη περί Αναλυτικής Φιλοσοφίας, γενικότερα, και Φιλοσοφίας του Νου, πιο συγκεκριµένα– γνωρίσµατα από τον ίδιο τον εισηγητή τους.         

Ο Metzinger εκλαϊκεύει µε τον πιο εύληπτο, αλλά και έγκυρο, τρόπο έναν από τους κατά γενική οµολογία δυσκολότερους και πιο τεχνικούς κλάδους της φιλοσοφίας, πράγµα που το αποδεικνύουν µια σειρά από συγγράµµατα, µελέτες, αλλά και οµιλίες στο ευρύ κοινό και στα «Μέσα».

Οι παρευρισκόµενοι στην Αίθουσα «Αριστοτέλης Ωνάσης» της Στέγης Γραµµάτων και Τεχνών, στις 27 Μαΐου 2011, είχαν την ευκαιρία να σχηµατίσουν ιδία γνώµη για το τι ακριβώς σηµαίνει και σε τι συνίσταται µια επιτυχής εκλαΐκευση ενός περίπλοκου φιλοσοφικού εγχειρήµατος, αυτού της εκπόνησης µιας συνεκτικής θεωρίας της συνείδησης, η οποία να κινείται σε όλα τα επίπεδα στα οποία αυτή δρα, από τα στοιχειωδέστερα –του ενστίκτου και της αντανακλαστικής κίνησης– µέχρι τα πιο υψηλά – της αφηρηµένης σκέψης και της σύνθετης ενσυνείδητης κίνησης. Άλλωστε, η απαίτηση µιας σωστής, συνεπούς εκλαΐκευσης τίθεται προκαταρκτικά ως ο βασικός στόχος ενός από τα γνωστότερα πρόσφατα βιβλία του Metzinger. [1]. Αλλά και το διεπιστηµονικό εύρος του εγχειρήµατος της επεξεργασίας µιας θεωρίας της φαινόµενης συνείδησης (phänomenales Bewusstsein) υπήρξε ένα από τα πλέον ευδιάκριτα χαρακτηριστικά της διάλεξης της 27ης Μαΐου. ∆εν είναι τυχαίο άλλωστε ότι σε µία από τις µελέτες του ο Metzinger κάνει λόγο για την ανάγκη να ξεπεραστούν τα σύνορα µεταξύ επιστηµών και φιλοσοφίας, προκειµένου να οικοδοµηθεί µια νέα «επιστήµη της συνείδησης», η οποία να είναι συνεκτική από εννοιολογικής πλευράς και στέρεη βάσει των εµπειρικών δεδοµένων. [2]

Με την παρουσίαση και την διεξοδική ανάλυση εµπειρικών πειραµάτων, µερικά από τα οποία αντλούν από την καθηµερινή ζωή και µπορούν εύκολα να αναπαραχθούν από έναν οποιονδήποτε ενσυνείδητο δράστη, ο Metzinger τάχθηκε στην γραµµή υπεράσπισης του ενεργού διαλόγου της φιλοσοφίας µε τις επιστήµες: η Νευροφυσιολογία, η Επιστήµη του Εγκεφάλου, η Νευροβιολογία και, βέβαια, η Γνωσιακή Επιστήµη είναι µερικοί µόνον από τους επιστηµονικούς κλάδους από τους οποίους ο Γερµανός φιλόσοφος άντλησε υλικό για να τεκµηριώσει τις θέσεις του. Εντούτοις, ο πυρήνας και η τελική στόχευση του όλου εγχειρήµατός του δεν παύουν να είναι πρωτίστως φιλοσοφικής φύσεως, στο µέτρο που η συνείδηση, τόσο από ιστορικοφιλοσοφική όσο και από αµιγώς συστηµατική πλευρά, υπήρξε πάντοτε και παραµένει φιλοσοφικό θέµα. Η όλη φιλοσοφική συζήτηση εκκινεί, τουλάχιστον όσον αφορά τους νεότερους χρόνους, µε τον René Descartes, για τον οποίο κάθε ενσυνείδητο ον, µε εξαίρεση τους παράφρονες και τα µικρά παιδιά, κατέχει δύο υποστάσεις, µία νοητική και µία υλική, µία ψυχή και ένα σώµα. Αυτή την θεµελιώδη θέση του δυισµού αµφισβήτησε ριζικά η φιλοσοφία του εικοστού αιώνα, η οποία στο «µανιφέστο» της, στο έργο του Gilbert Ryle The Concept of Mind (1949), µίλησε για τον καρτεσιανό διαχωρισµό ψυχής και σώµατος ως το φιλοσοφικό δόγµα του «φαντάσµατος µέσα στην µηχανή» («the ghost in the machine»). Η ρήξη µε τον κατεστηµένο, καρτεσιανών καταβολών, δυισµό συνιστά αναµφίβολα την ιδρυτική πράξη της σύγχρονης Φιλοσοφίας του Νου, η οποία ως τέτοια δεν άφησε ανεπηρέαστους άλλους κλάδους τόσο εντός της φιλοσοφίας, όπως η Φιλοσοφική Ψυχολογία, η Γνωσιοθεωρία, αλλά και η Πρακτική Φιλοσοφία, όσο και εκτός αυτής, µε πρώτες την Ψυχολογία και την νεότευκτη επιστήµη της Τεχνητής Νοηµοσύνης.

Επάνω: Η Γκόλφω Μαγγίνη προλόγισε την διάλεξη του Καθηγητή Metzinger Κάτω: Ο Καθηγητής Θεοδόσης Τάσιος παρακολούθησε την διάλεξη

Όσο για το τρίτο γνώρισµα που επισηµαίνει ο Metzinger ως ιδιαίτερο για την Φιλοσοφία του Νου, την πολιτισµική της αξία και την κοινωνική της προσφορά, είναι σαφές ότι στο πρόσφατο έργο του ο φιλόσοφος έχει εστιάσει στην επεξεργασία µιας «οντολογίας της δράσης» που ενσωµατώνει την θεωρία του περί συνείδησης µαζί µε ευρήµατα από το πεδίο των νευροεπιστηµών.  ∆εν είναι άλλωστε λίγες οι φορές που ο Metzinger, [3] τόσο στα κείµενά του όσο και στις δηµόσιες παρεµβάσεις του, κάνει ανοικτά λόγο για µια νέα «πνευµατική επανάσταση», µια «επανάσταση της συνείδησης» («consciousness revolution»), η οποία θα προκύψει µέσα από την συστηµατική ανίχνευση του µυστηρίου της συνείδησης από την φιλοσοφία και τις επιστήµες και µπορεί να έχει απρόβλεπτες συνέπειες σε µια σειρά από εκφάνσεις της σύγχρονης ζωής, στην καθηµερινή ζωή, αλλά και στην ηθική και την πολιτική. [4]

Στο πρώτο µέρος της εκδήλωσης, η γράφουσα παρουσίασε µε τρόπο αδρό την τροχιά που διένυσε η Αναλυτική Φιλοσοφία του Νου κατά τον εικοστό αιώνα, επιµένοντας στον τρόπο µε τον οποίο αυτή επιχείρησε να βρει διέξοδο στο αδιέξοδο του καρτεσιανού δυϊσµού, ανοίγοντας ταυτόχρονα νέους δρόµους για την µελέτη των ενσυνείδητων όντων. Την πρώτη φάση του άτεγκτου νατουραλισµού και της απώθησης του προβλήµατος της συνείδησης την διαδέχθηκε µια δεύτερη, ωριµότερη αντιµετώπισή του. Κατά την φάση αυτήν, που εντοπίζεται χρονικά στην δεκαετία του ’60 και εξής, η Φιλοσοφία του Νου βρέθηκε σε στενή διάδραση µε την Γνωσιακή Επιστήµη, και το φαινόµενο της τεχνητής νοηµοσύνης ανέδειξε νέες πτυχές του τρόπου λειτουργίας του εγκεφάλου. Ακόµη πιο πρόσφατη είναι η ανάδειξη των πολλαπλών ρόλων και της σηµασίας της συνείδησης, ένα θέµα που η παραδοσιακή Αναλυτική Φιλοσοφία του Νου το έθετε µε δισταγµό, φοβούµενη την πιθανή παλινδρόµηση στην καρτεσιανή θέση. Η γράφουσα έφθασε µέσα από αυτή την σύντοµη διαδροµή στην θεωρία περί φαινόµενης συνείδησης του Thomas Metzinger, επισηµαίνοντας τα κοµβικά της σηµεία και επιχειρώντας να αναδείξει την όλως ιδιαίτερη θέση που αυτή κατέχει στο στερέωµα της σύγχρονης φιλοσοφίας.

Στην συνέχεια, τον λόγο πήρε ο ίδιος ο Thomas Metzinger. Στο πλαίσιο αυτό, ο Γερµανός φιλόσοφος ανέπτυξε τους βασικούς άξονες της θεωρίας του για την φαινόµενη συνείδηση, ενώ ταυτόχρονα µας κατέστησε κοινωνούς των µελλοντικών κατευθύνσεων της έρευνάς του, για την οποία κεντρικό σηµείο αναφοράς συνιστά το φαινόµενο της κίνησης από την βαθµίδα της ετερονοµίας και της εξάρτησης προς εκείνη της αυτονοµίας. Με τρόπο λιτό και πειστικό έθεσε ευθύς εξαρχής τον ερευνητικό του στόχο, που είναι το κατά πόσον το πρόβληµα της συνείδησης συνιστά οριακό σηµείο για την ανθρώπινη γνώση, καθώς η συνείδηση είναι άρρηκτα συνδεδεµένη µε την αυτογνωσία. Ο Metzinger ανέλυσε µε τρόπο εύληπτο τους λόγους για τους οποίους χρειάστηκε να εισαγάγει στην µελέτη του για την φαινόµενη συνείδηση δύο νέες θεωρητικές οντότητες που λειτουργούν ως έννοιες-κλειδιά για την όλη πραγµάτευσή του. Πρόκειται για το φαινόµενο µοντέλο του εαυτού (the phenomenal self-model) και το φαινόµενο µοντέλο της σχέσης αποβλεπτικότητας (the phenomenal model of the intentionality-relation). [5]  Από αυτά τα δύο νέα θεωρητικά ευρήµατα το πρώτο καταλήγει να έχει µεγάλη σηµασία για τον τρόπο που ο φιλόσοφος επεξεργάζεται την φαινόµενη συνείδηση. Αφήνοντας πίσω του τόσο τον απλοϊκό αντικειµενισµό των παραδοσιακών, θετικιστικά προσανατολισµένων, εµπειρικών επιστηµών όσο και τον «αναλυτικό σχολαστικισµό», o Metzinger επεξεργάζεται ένα σύνολο ιδιοτήτων που προσιδιάζουν στην φαινόµενη συνείδηση: ολισµός, συνεκτικότητα, δυναµικότητα, προοπτικότητα (perspectivalness), εστιασµός (centeredness), διαφάνεια, οµοιογένεια, προσαρµοστικότητα. Αναφερόµενος στην ιδιαιτερότητα που παρουσιάζει αυτό το µοντέλο του εαυτού (self-model) έναντι πολλών άλλων, τόσο από την ιστορία της φιλοσοφίας όσο και από τις σύγχρονες επιστήµες, ο Metzinger επικαλείται το γεγονός ότι το µοντέλο αυτό είναι η µόνη παραστασιακή δοµή που αγκυροβολεί στον εγκέφαλο µέσω ενός διαρκούς λειτουργικού δεσµού. [6] Πρόκειται για µια νευροµήτρα (neuromatrix) που προσδιορίζεται γενετικά και είναι φανερή σε µαρτυρίες ασθενών που αισθάνονται πόνο σε φανταστικά µέλη, αλλά και σε απλούστερες περιπτώσεις που σχετίζονται µε την καθηµερινή µας αυτοαντίληψη. Αναµφίβολα, η αντίληψη του εαυτού ή της εαυτότητας (selfhood) είναι µια ανώτερη λειτουργία της συνείδησης, της οποίας προηγούνται στοιχειωδέστερες µορφές λειτουργίας.

Σε κάθε περίπτωση, κεντρικής σηµασίας είναι η παραδοχή ότι η αντίληψη του εαυτού υπόκειται σε µιαν αφελή ρεαλιστική παρανόηση: ο άνθρωπος δεν αναγνωρίζει το µοντέλο του εαυτού ως τέτοιο, καθώς λειτουργεί, στην συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, µε την εντύπωση ότι βρίσκεται σε ευθεία, άµεση γνωσιακή επαφή µε τον εαυτό του. Αυτή η τελευταία παραδοχή διέπει τόσο την κοινή αντίληψή µας για τον εαυτό όσο και την φιλοσοφία και τις επιστήµες που προϋποθέτουν αυτή την αφελή αυτοαντίληψη και διατυπώνουν τις θεωρητικές τους υποθέσεις επάνω σε αυτήν. Στην πραγµατικότητα, ο θεωρητικός προβληµατισµός γύρω από το ζήτηµα της συνείδησης τις τελευταίες τρεις δεκαετίες διαδέχεται µια µακρά περίοδο αµφισβήτησης, όπου κάθε λόγος για το εγώ, για την συνείδηση ή –µε τους παραδοσιακούς όρους– για την ψυχή θεωρούνταν καταδικασµένος εξαιτίας του εγγενώς µεταφυσικού του χαρακτήρα.

Η εκ νέου ανακάλυψη του προβλήµατος της συνείδησης και η άνθηση των «σπουδών στην συνείδηση» (consciousness studies) αποτέλεσαν απόρροιες µιας σειράς πνευµατικών εξελίξεων στην δυτική φιλοσοφία και επιστήµη, όπως η κριτική αµφισβήτηση του θετικισµού, η εισροή της ανατολικής παράδοσης, κυρίως του βουδισµού, στον οποίο κάνει συχνά αναφορά ο Metzinger, αλλά και το γκρέµισµα των συνόρων µεταξύ επιστηµονικών κλάδων µε την ταυτόχρονη επικοινωνία επιστηµόνων που εργάζονται επάνω σε ένα κοινό αντικείµενο, αυτό της συνείδησης. Η νοητική παράσταση του εαυτού (self-representation) είναι ένας ιδιαίτερος τύπος νοητικής παράστασης, καθώς προϋποθέτει την κατασκευή µιας πρόσθετης εσώτερης παράστασης του εαυτού από ένα σύστηµα που έχει ήδη επιδοθεί σε µια διεργασία εσώτερης παράστασης. Αναµφίβολα, η εσωτερικότητα (internality) µπορεί να προσεγγιστεί και να αναλυθεί σε διάφορα επίπεδα αναφοράς, ως φυσική, λειτουργική (αιτιακή) ή φαινόµενη ιδιότητα. Αυτό που ενδιαφέρει ιδιαίτερα την φιλοσοφία, σε σύγκριση µε τις εµπειρικές επιστήµες, είναι η φαινόµενη –µε άλλες ευκαιρίες, ο Metzinger αναφέρεται στη φαινοµενολογική– εσωτερικότητα (phenomenal internality), καθώς πρόκειται για µια ιδιότητα που συνοδεύει όλες τις σωµατικές-αισθητηριακές, γνωσιακές και θυµικές µας καταστάσεις. Πάνω σε αυτήν θεµελιώνεται κάθε προ-αναστοχαστική σχέση µε τον εαυτό, καθώς αυτή καθιστά δυνατή την συνειδητή εµπειρία του εαυτού ως «δικού µου» (mineness).

Το φαινόµενο της κίνησης ως στοιχείο του εαυτού που αρθρώνεται σε διάφορα επίπεδα αποτέλεσε ένα από τα κεντρικά σηµεία της οµιλίας του Γερµανού Καθηγητή, αλλά και το σηµείο αφετηρίας για την εισαγωγή του «φαινόµενου µοντέλου του εαυτού». Η ανάλυσή της έγινε σε περισσότερα του ενός επίπεδα, ξεκινώντας από το φυσικό-νευροβιολογικό επίπεδο και προχωρώντας στο λειτουργικό επίπεδο, στο πληροφοριακό-υπολογιστικό επίπεδο, στο παραστασιακό επίπεδο και, τέλος, στο ανώτερο επίπεδο, στο φαινόµενο επίπεδο. Πρόκειται για οργάνωση επιπέδων την οποία ο Metzinger υιοθετεί σε πολλές περιπτώσεις για την επεξεργασία των συνειδησιακών φαινοµένων (βλ. ενδεικτικά Metzinger, 2003: 304-5). Στο τελευταίο επίπεδο, ιδιαίτερη σηµασία αποκτά ο ρόλος της Φιλοσοφίας και µάλιστα της Φαινοµενολογίας· είναι χαρακτηριστική η αναφορά του Γερµανού φιλοσόφου στην φαινοµενολογική σκέψη του Maurice Merleau-Ponty και στον τρόπο που αυτή µπορεί να διαφωτίσει πτυχές της συνειδησιακής δραστηριότητας που συνδέονται µε τις ανώτερες µορφές κίνησης.

Μια τόσο ευρέος φάσµατος διερώτηση για ένα πρωτογενές φαινόµενο, όπως είναι το φαινόµενο της κίνησης, δεν µπορεί παρά να επιχειρεί έναν προβληµατισµό γύρω από την σχέση ανθρώπου-µηχανής. Το θέµα αυτό αποτέλεσε ένα από τα βασικά σηµεία της διάλεξης του Metzinger ενώ συνάµα αποτελεί σταθερό σηµείο αναφοράς των πρόσφατων µελετών του: πώς και υπό ποιες προϋποθέσεις µπορούν να γινούν αποδεκτές «τεχνητές µηχανές του εγώ» (artificial ego machines) (Metzinger, 2009: 187-205)· µηχανές που διαθέτουν την δυνατότητα απόλυτου ελέγχου και αυτονοµίας της κίνησης, καθώς µε υψηλά επίπεδα συνείδησης αποτελούν πρόκληση για την σχέση του φυσικού µε το τεχνητό ή του ανθρώπινου µε το υπεράνθρωπο. Μπορεί ένα ροµπότ ως τεχνητό ον µε συνείδηση να κατασκευαστεί µε όρους ισοτιµίας προς την ανθρώπινη συνείδηση; Το συγκεκριµένο ερώτηµα δεν ετέθη ρητά στην διάλεξη του Γερµανού Καθηγητή, λόγω όµως του µεγάλου ενδιαφέροντος που παρουσιάζει, θα ήταν σκόπιµο να ανασύρουµε την ενδεικτική απάντηση που ο ίδιος δίνει σε πρόσφατο βιβλίο του: η ανθρωπότητα θα πρέπει να απέχει από την αναπαραγωγή της νοητικής της δοµής στο επίπεδο των µηχανών, καθώς βασικός της στόχος θα πρέπει να παραµείνει το κλασικό, φιλοσοφικό στην φύση του, θέµα της αυτογνωσίας (Metzinger, 2009: 196-7). Ακόµη µία φορά, στο θέµα αυτό, ο Γερµανός Καθηγητής µαρτυρεί το προβάδισµα που δίνει,  όσον αφορά την στοχοθεσία της έρευνάς του, στην φιλοσοφία έναντι των εµπειρικών επιστηµών, και µάλιστα έναντι της έσχατης µορφής που αυτή παίρνει στην σύγχρονη τεχνοεπιστήµη (τεχνητή νοηµοσύνη, βιοροµποτική). 

Εν κατακλείδι, αξίζει να επισηµάνουµε ότι η διάλεξη του πολυγραφότατου και εξαιρετικά πλούσιου σε ενδιαφέροντα, αλλά και επιδράσεις, Καθηγητή Thomas Metzinger δεν αποτέλεσε απλώς και µόνο µια φιλοσοφική συζήτηση τεχνικής φύσεως, η οποία ως τέτοια θα απασχολούσε δικαιολογηµένα αποκλειστικά και µόνο τους οµότεχνούς του. Η ευρεία απήχηση που έχει ο προβληµατισµός περί συνείδησης στον σύγχρονο άνθρωπο –το µικρό δείγµα ακροατών από ένα ευρύ φάσµα επιστηµονικών καταβολών και επαγγελµατικών ενασχολήσεων που ήταν παρόντες στην Αίθουσα «Αριστοτέλης Ωνάσης» το βράδυ της 27ης Μαΐου αποτελεί ζωντανή µαρτυρία– έχει να κάνει µε το γεγονός ότι η εικόνα που έχουµε, ως άτοµα αλλά και ως πολιτισµικό όλον, για την φύση και τα ενεργήµατα της συνείδησης είναι ο καθρέφτης της αντίληψης που έχουµε για τον εαυτό µας, µε όρους αυτογνωσίας, αλλά και αυτοεκτίµησης και αξιοπρέπειας: κάτι που ο Καθηγητής Metzinger δεν παύει να τονίζει µε κάθε ευκαιρία.

Φωτογραφίες: all4mat.gr

1 Thomas Metzinger, The Ego Tunnel: The Science of the Mind and the Myth of the Self (New York: Basic Books, 2009).

2 Thomas Metzinger, «The Problem of Consciousness», στο Thomas Metzinger (επιµ.), Conscious Experience (Exeter: Imprint Academic, 1995), σελ. 6.
3 Thomas Metzinger και Vittorio Gallese, «The Emergence of a Shared Action Ontology: Building Blocks for a Theory», Consciousness and Cognition 12 (2003), σελ. 549-571.

4 Βλ. ενδεικτικά Thomas Metzinger, The Ego Tunnel, ό.π., σελ. 219-240.

5 Thomas Metzinger, Being No-One: The Self-Model Theory of Subjectivity (Cambridge, ΜΑ: MIT Press, 2003), σελ. 9.

6 Thomas Metzinger, «The Subjectivity of Subjective Experience: A Representationalist Analysis of the First-Person Perspective», στο Thomas Metzinger (επιµ.), Neural Correlates of Consciousness – Empirical and Conceptual Questions (Cambridge, ΜΑ: MIT Press, 2000).
32-37