Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 52 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 52 ΙΟΥΝΙΟΣ 2011
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Του Στυλιανού Λαµπάκη,
διευθυντή ερευνών στο Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύµατος Ερευνών

Επιµέλεια: Τιτίκα Καραβία




Σχόλια του Παχυµέρη
στην αριστοτελική
φιλοσοφία

E. Pappa (εκδ.), Georgios Pachymeres Philosophia Buch 10. Kommentar zur Metaphysik des Aristoteles, Εditio princeps, Einleitung-Text-Indices von –– [Corpus Philosophorum Medii Aevi. Commentaria in Aristotelem Byzantina. 2], Ἀθῆναι: Ἀκαδηµία Ἀθηνῶν, Κέντρον Ἐκδόσεως Ἔργων Ἑλλήνων Συγγραφέων, 2002, σελ. VIII+142*+118+4 πίν.

E. Pappa (εκδ.), Georgios Pachymeres Philosophia Buch 6. Kommentar zu De partibus animalium des Aristoteles, Εditio princeps, Einleitung-Text-Indices von –– [Corpus Philosophorum Medii Aevi. Commentaria in Aristotelem Byzantina. 4/1], Ἀθῆναι: Ἀκαδηµία Ἀθηνῶν, Κέντρον Ἐρεύνης τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Λατινικῆς Γραµµατείας, 2008, σελ. VIII+136*+74+2 πίν.

E. Pappa (εκδ.), Georgios Pachymeres Scholien und Glossen zu De partibus animalium des Aristoteles (cod. Vaticanus gr. 261), Editio princeps, Einleitung-Text-Indices von –– [Corpus Philosophorum Medii Aevi. Commentaria in Aristotelem Byzantina. 4/2], Ἀθῆναι: Ἀκαδηµία Ἀθηνῶν, Κέντρον Ἐρεύνης τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Λατινικῆς Γραµµατείας, 2009, σελ. VIII+64*+104+2 πίν.

Ως ιστοριογράφος κυρίως είναι γνωστός ο Γεώργιος Παχυµέρης. Mεγάλο µέρος της έρευνας ήταν και εξακολουθεί να είναι προσανατολισµένο στην µελέτη των Συγγραφικών Ιστοριών του. Αυτό αναπόφευκτα έχει ως συνέπεια να παραµένουν ελλιπώς γνωστές άλλες πλευρές του πολυσχιδούς έργου του βυζαντινού πολυΐστορα. Στα γενικά γραµµατολογικά και εγκυκλοπαιδικά εγχειρίδια τονίζονται οι επιδόσεις του και σε άλλους τοµείς του επιστητού, µεταξύ των οποίων και η Φιλοσοφία, αλλά η εικόνα που διαθέταµε ως προς τις φιλοσοφικές ενασχολήσεις του ήταν πολύ γενική: σηµειωνόταν απλώς ότι µεταξύ άλλων σχολίασε και την αριστοτελική φιλοσοφία. Αλλά το ίδιο το ελληνικό κείµενο των σχολίων ουσιαστικά παρέµενε άγνωστο: είχε τυπωθεί µόνο το πρώτο βιβλίο, ενώ υπάρχει και πλήρης λατινική µετάφρασή του, αλλά σε δυσεύρετες εκδόσεις του 16ου αι.1 Είναι ευνόητο λοιπόν πόσο σηµαντικό είναι το ότι, στο πλαίσιο της σειράς Commentaria in Aristotelem Byzantina (η οποία υλοποιείται από το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραµµατείας της Ακαδηµίας Αθηνών και µε την σειρά Philosophi Byzantini συναπαρτίζουν το γενικότερο εκδοτικό πρόγραµµα Corpus Philosophorum Medii Aevi), έχει αναληφθεί πρωτοβουλία που σκοπεύει να παρουσιάσει στο σύνολό τους τα σχόλια του Παχυµέρη στην αριστοτελική φιλοσοφία, ανέκδοτα έως τώρα. Προβλέπονται 12 τόµοι, ένας για κάθε βιβλίο των σχολίων. ∆ύο από τους τόµους, τον πρώτο και τον τρίτο κατά σειρά εµφάνισης, αλλά και έναν ακόµη τόµο, συµπληρωµατικό του τρίτου, έχει επιµεληθεί η Ελένη Παππά, ερευνήτρια στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής και Λατινικής Γραµµατείας, η οποία έχει διατελέσει και υπότροφος του Ιδρύµατος Ωνάση: µεγάλο τµήµα της έρευνας που οδήγησε στην συγγραφή των εξεταζόµενων βιβλίων υποστηρίχθηκε οικονοµικά µε υποτροφία και χορηγία του Ιδρύµατος.

Η σειρά εγκαινιάστηκε µε την έκδοση του 10ου βιβλίου της Φιλοσοφίας του Παχυµέρη, που περιλαµβάνει τα σχόλια στα Μεταφυσικά. Ο τόµος βασίζεται στην διδακτορική διατριβή της Ε. Παππά –εγκεκριµένη από το Πανεπιστήµιο του Αµβούργου–, µε τις απαραίτητες εννοείται αλλαγές για τις ανάγκες της έκδοσης αυτής. Προηγείται εκτενής εισαγωγή (σελ. 3*-142*) όπου περιλαµβάνονται σύντοµα εργοβιογραφικά του Παχυµέρη (σελ. 3*-7*), επιχειρούνται συνολική παρουσίαση της Φιλοσοφίας και προσδιορισµός κατά το δυνατόν της χρονολόγησης συγγραφής (σελ. 8*-22*), αδροµερής παρουσίαση των περιεχοµένων των σχολίων στα Μεταφυσικά (σελ. 23*-28*), συζήτηση σχετικά µε την µέθοδο που χρησιµοποιεί ο Παχυµέρης στον σχολιασµό του (σελ. 29*-36*) και εκτενέστατη παρουσίαση της χειρόγραφης παράδοσης του έργου (σελ. 37*-97*), το οποίο είχε ευρύτατη διάδοση. ∆ιασώζεται στο σύνολό του τουλάχιστον σε 36 χφφ., τα οποία περιγράφονται αναλυτικά. ∆ύο από τα χειρόγραφα που περιλαµβάνουν πλήρη τα σχόλια είναι αυτόγραφα του Παχυµέρη (συγκρίνονται µεταξύ τους στις σελ. 98*-105*). Γίνεται λόγος επίσης (σελ. 106*-117* και 118*-124*) για την γενικότερη διάδοση του έργου. Το εισαγωγικό αυτό τµήµα ολοκληρώνεται µε αναφορά στις εκδοτικές αρχές που ακολουθήθηκαν (σελ. 125*-137*) και µε την βιβλιογραφία (139*-142*).

Η κριτική έκδοση του κειµένου των σχολίων (σελ. 1-84), µεθοδική και συστηµατική, συνοδεύεται από κριτικό και πηγολογικό υπόµνηµα, καθώς και από αναλυτικούς πίνακες κύριων ονοµάτων, ελληνικών όρων και χωρίων (σελ. 85-114).

Εκτενέστατη εισαγωγή περιλαµβάνει και ο δεύτερος2 τόµος, µε το 6ο βιβλίο της Φιλοσοφίας του Παχυµέρη, τα σχόλια στο περί ζώων µορίων έργο του Αριστοτέλη. Αρχικά εκτίθενται (σελ. 3*-13*), συνοπτικά, καθώς είχαν συζητηθεί εκτενώς στο προηγούµενο βιβλίο, τα σχετικά µε τα σχόλια του Παχυµέρη στην αριστοτελική φιλοσοφία. Κατόπιν εξετάζεται αναλυτικά (σελ. 13*-23*) η µεσαιωνική, ελληνική και λατινική σχολιαστική παράδοση στα «ζωολογικά» έργα του Αριστοτέλη, η οποία συστηµατοποιείται µόλις τον 12ο αι. Η συγγραφέας συνεχίζει την εισαγωγή µε ανάλυση των περιεχοµένων του 6ου βιβλίου (σελ. 24*-32*) και εστιάζει στις ιδιοµορφίες του τρόπου εργασίας του Παχυµέρη στο συγκεκριµένο τµήµα (σελ. 33*-39*). Ακολουθεί (σελ. 40*-56*) πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση σχετικά µε τον τελεολογικό χαρακτήρα της αριστοτελικής φυσικής φιλοσοφίας και τον τρόπο που ο Παχυµέρης σχολιάζει τα σχετικά, συνδυάζοντάς τα µε την Θεία Πρόνοια. Αναλυτικότατα επίσης παρουσιάζεται (σελ. 57*-75*) το θέµα της χειρόγραφης παράδοσης του κειµένου, όπου πέραν των όσων είχαν συζητηθεί διεξοδικά στον πρώτο τόµο, επισηµαίνονται οι ιδιοµορφίες του τµήµατος αυτού και υποδεικνύεται ότι ο Παχυµέρης για την συγγραφή των σχολίων του βασίστηκε σε ένα από τα σηµαντικότερα χειρόγραφα του αριστοτελικού έργου περί ζώων µορίων, τον Vaticanus Graecus 261, τον οποίο είχε αντιγράψει ο ίδιος και οι συνεργάτες του. Εδώ θίγονται βεβαίως µόνον οι βασικές παράµετροι, καθώς το υλικό ήταν τόσο, ώστε να προκύψει ένα ακόµη βιβλίο (για το οποίο γίνεται λόγος παρακάτω). Λεπτοµερώς εξετάζονται και τα σχετικά µε την έµµεση παράδοση του κειµένου (σελ. 76*-102*), είτε µε την µορφή ανθολόγησης ορισµένων αποσπασµάτων είτε µε την συµπερίληψή τους σε άλλα φιλοσοφικά κείµενα, όπως η Εγκυκλοπαίδεια του συγχρόνου του Παχυµέρη, του Ιωσήφ Ρακενδύτη. Η εισαγωγή ολοκληρώνεται µε την παρουσίαση των «ορθογραφικών» συνηθειών του Παχυµέρη (σελ. 103*-116*), µε την παρουσίαση της µεθόδου της έκδοσης αυτής (σελ. 117*-119*) και µε την βιβλιογραφία (σελ. 121*-136*). Την έκδοση του κειµένου (σελ. 3-48), υποδειγµατική και εδώ, συνοδεύουν τα απαραίτητα υποµνήµατα (πηγολογικό και κριτικό), καθώς και πίνακες κύριων ονοµάτων, όρων και χωρίων (σελ. 49-74).

Ως συµπληρωµατικός του βιβλίου αυτού εκδόθηκε και ένας ακόµη τόµος, που παρουσιάζει τα σχόλια και τα ερµηνεύµατα του Παχυµέρη στα περιθώρια και τα διάστιχα του χειρογράφου Vaticanus Graecus 261, του οποίου η αξία ήδη τονίστηκε. Όπως και οι άλλοι τόµοι, έχει αναλυτικότατη εισαγωγή, όπου εξετάζονται τα γενικά περί του κώδικα (σελ. 1*-6*) και σκιαγραφείται αδροµερώς η χειρόγραφη παράδοση των κειµένων του Αριστοτέλη περί ζώων κατά την βυζαντινή εποχή (σελ. 7*-14*). Πολύ σηµαντική είναι η τρίτη ενότητα της εισαγωγής (σελ. 15*-32*), όπου τονίζεται πόσο πολύπλευρη ήταν η σχολιαστική δραστηριότητα του Παχυµέρη και της οµάδας του και συγκρίνεται ειδικότερα η µέθοδος εργασίας του στον Vaticanus Graecus 261 προς την µέθοδο που ακολούθησε σχολιάζοντας διάφορα άλλα φιλοσοφικά κείµενα. Η ενότητα συµπληρώνεται (σελ. 33*-42* και 43*-51*) µε αναλυτική εξέταση των σχολίων του Vaticanus Graecus 261: θα πρέπει να τονιστεί η διαπίστωση της συγγραφέως ότι το συγκεκριµένο χειρόγραφο παραδίδει τα σχόλια του Παχυµέρη (σηµειωµένα στα περιθώρια και στα διάστιχα του χειρογράφου) στο αριστοτελικό έργο Περί ζώων µορίων, αλλά και ότι στα περιθώρια επιπροσθέτως παραδίδεται ένα τµήµα του Υποµνήµατος του Μιχαήλ Εφεσίου στο Περί ζώων µορίων, το οποίο αποτελεί  επεξεργασµένη µορφή του από τον ίδιο τον Γεώργιο Παχυµέρη.3 ∆ιαπιστώνεται επίσης πώς το υλικό αυτό ενσωµατώθηκε κατά την σύνθεση του 6ου βιβλίου της Φιλοσοφίας. Τα σχετικά µε τις αρχές της έκδοσης και η βιβλιογραφία (σελ. 52*-54* και 55*-63*) ολοκληρώνουν την εισαγωγή, και ακολουθεί η έκδοση του κειµένου των προαναφερθέντων σχολίων στα διάστιχα και στα περιθώρια (σελ. 1-84), συνοδευόµενη και την φορά αυτή µε κριτικά και πηγολογικά υποµνήµατα και µε αναλυτικά ευρετήρια ονοµάτων, όρων και χωρίων (σελ. 85-104).

Συνολικά, η συνεισφορά των τόµων αυτών δεν εξαντλείται µε την παρουσίαση για πρώτη φορά σε συστηµατική κριτική έκδοση του κειµένου των σχολίων του Παχυµέρη στον Αριστοτέλη: µε το πλουσιότατο υλικό των εισαγωγών τους σχετικά µε την παράδοση, την διάδοση και την απήχηση των σχολίων αυτών, συντελούν ώστε να σχηµατίσουµε σαφέστερη εικόνα των φιλοσοφικών ενασχολήσεων του Παχυµέρη και των συνεργατών του, να προσεγγίσουµε την µέθοδο εργασίας τους και να αξιολογήσουµε την συµβολή του λογίου στις φιλοσοφικές σπουδές στο Bυζάντιο του 13ου και του 14ου αι. Αναµένονται µε ενδιαφέρον και οι υπόλοιποι τόµοι της σειράς, ώστε να κριθεί το έργο συνολικά και να βρει την θέση του στην γενικότερη Ιστορία της Φιλοσοφίας.

 

1 Βλ. π.χ. Γεωργίου διακόνου πρωτεκδίκου καὶ δικαιοφύλακος τοῦ Παχυµέρους Ἐπιτοµὴ τῆς Ἀριστοτέλους Λογικῆς (Paris, 1548). – Georgii Pachymerii Hieromnemonis, in universam fere Aristotelis Philosophiam, Epitome […] è Graeco in Latinum sermonem […] conversa / à clariss. Viro D. Philippo Becchio (Basileae, 1560).

2 Ουσιαστικά τρίτος στην σειρά, αφού είχε µεσολαβήσει η έκδοση των σχολίων στα Ηθικά Νικοµάχεια από τον Κ. Οικονοµάκο: Γεώργιος Παχυµέρης, Φιλοσοφία. Βιβλίον ἑνδέκατον. Τὰ Ἠθικά, ἤτοι τὰ Νικοµάχεια, Εditio princeps, Προλεγόµενα-κείµενο-εὑρετήρια ὑπὸ –– (Corpus Philosophorum Medii Aevi. Commentaria in Aristotelem Byzantina. 3), Ἀθῆναι: Ἀκαδηµία Ἀθηνῶν, Κέντρον Ἐρεύνης τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Λατινικῆς Γραµµατείας, 2005).

3 Η συγγραφέας πρόκειται να εκδώσει αυτό το κείµενο σε ξεχωριστό τόµο µαζί µε άλλο σχετικό υλικό.

Σελ. 42, 46: Η Σχολή των Αθηνών, 1510-11, Raffaello Sanzio, τοιχογραφία (Stanza della Segnatura, Βατικανό) 

Σελ. 44: Γεώργιος Παχυµέρης, µικρογραφία χειρογράφου, 14ος αι.

42-47