Θυγατρικο Ίδρυμα Νέας Υόρκης
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 50 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 50 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Ήρωες: Θνητοί και Μύθοι
στην Αρχαία Ελλάδα

Μαρµάρινη κεφαλή Πολύφηµου, 1ος-2ος αι. µ.Χ., Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης
Γράφει η Λήδα Μπουζάλη

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν απαιτούσαν από τους ήρωές τους να είναι αψεγάδιαστοι. Ανέχονταν τα ελαττώµατα και τις παρασπονδίες τους. Απαιτούσαν, όµως, να έχουν αξιοθαύµαστες ικανότητες, να εµπνέουν και να εντυπωσιάζουν µε την ρώµη τους, την οµορφιά τους, το µεγαλείο της ψυχής τους.

Η αίθουσα του Ωνασείου Πολιτιστικού Κέντρου στην Νέα Υόρκη ξεχειλίζει από το µεγαλείο ηρωικών µορφών της ελληνικής αρχαιότητας –ανδρών κατά κύριο λόγο, αλλά και γυναικών– που παρουσιάζονται στην έκθεση «Ήρωες: Θνητοί και Μύθοι στην Αρχαία Ελλάδα». H έκθεση, η οποία πραγµατοποιείται σε συνεργασία µε το Μουσείο Τεχνών Walters της Βαλτιµόρης, το Κέντρο Εικαστικών Τεχνών Frist του Νάσβιλ και το Μουσείο Τεχνών του Σαν Ντιέγκο, εγκαινιάστηκε στις 5 Οκτωβρίου 2010.

Οι ηρωικές µορφές ξεπηδούν ολοζώντανες µέσα από τα ενενήντα εκθέµατα της Αρχαϊκής, της Κλασικής και της Ελληνιστικής Περιόδου, τα οποία προέρχονται από µεγάλα µουσεία της Βόρειας Αµερικής και της Ευρώπης. Αναδεικνύονται µέσα από γλυπτά, παραστάσεις αγγείων, ακόµη και σκαλισµένους ηµιπολύτιµους λίθους.

Γενική άποψη της έκθεσης στο αίθριο του Ολυµπιακού Πύργου στο Μανχάταν
Παραστάσεις σε αγγεία και ανάγλυφες στήλες αφηγούνται ιστορίες ηρώων

«Σήµερα θεωρούµε ότι οι ήρωες και οι ηρωίδες της αρχαιότητας ήταν µυθικές µορφές τις οποίες επινόησαν ποιητές και παραµυθάδες», επεσήµανε στην οµιλία του κατά την διάρκεια των εγκαινίων ο εκτελεστικός διευθυντής του θυγατρικού Ιδρύµατος Ωνάση, πρέσβης Λουκάς Τσίλας. «Όµως, για τους αρχαίους Έλληνες ήταν αληθινοί άνθρωποι, οι οποίοι έζησαν, πέθαναν και µε κάποιον τρόπο υπερέβησαν τον θάνατο. Με ιδιαίτερη υπερηφάνεια παρουσιάζουµε την έκθεση ‘‘Ήρωες: Θνητοί και Μύθοι στην Αρχαία Ελλάδα’’, η οποία διερευνά την πρωταρχική έννοια του ηρωισµού µέσα από την παρουσίαση εξαιρετικών έργων τέχνης που καλύπτουν ένα φάσµα έξι αιώνων».

Η έννοια «ήρωας» είχε διαφορετική σηµασία στην αρχαιότητα από ό,τι σήµερα. Η κατανόηση της ζωής, της µοίρας και του ρόλου των αρχαίων ηρώων, η διερεύνηση της έµφυτης ανάγκης του ανθρώπου να αναζητεί ηρωικά πρότυπα, καθώς και η σύγκριση της σύγχρονης έννοιας µε την πρωταρχική περιλαµβάνονται στους στόχους που επιδιώκει η έκθεση στο θυγατρικό Ίδρυµα Ωνάση Νέας Υόρκης.

Γενική άποψη της έκθεσης στο αίθριο του Ολυµπιακού Πύργου στο Μανχάταν
Παραστάσεις σε αγγεία και ανάγλυφες στήλες αφηγούνται ιστορίες ηρώων

Με αφετηρία την εξιστόρηση των κατορθωµάτων του Ηρακλή, του Αχιλλέα, του Οδυσσέα και της Ελένης, η έκθεση διερευνά την παρουσία των ηρώων σε ποικίλους µύθους και, στην συνέχεια, προχωρεί σε άλλες, λιγότερο γνωστές, ηρωικές φυσιογνωµίες, όπως αθλητές και στρατιώτες. ∆εν είναι τυχαίο ότι, συχνά, οι αθλητικοί αγώνες συνδέονταν µε το όνοµα τοπικών ηρώων.

Πολλές γυναικείες µορφές, οι οποίες συνδέονται µε µυθικές προσωπικότητες, καθοδηγούσαν µε το παράδειγµά τους, έδιναν ελπίδα και λειτουργούσαν ως πρότυπα. Η Ελένη συνδεόταν µε τις νεόνυµφες· η Αλκµήνη, µητέρα του Ηρακλή, µε την µητρότητα· η Ιφιγένεια µε τον τοκετό.

Ακόµη και οι ηγέτες έβρισκαν στους µυθικούς ήρωες ερείσµατα για την εξουσία τους. Πολλές οικογένειες των πόλεων-κρατών ισχυρίζονταν ότι έλκυαν την ευγενή τους καταγωγή από παλαιούς ήρωες, πρακτική η οποία ενισχύθηκε ιδιαίτερα κατά τους Ελληνιστικούς Χρόνους. Η καταγωγή του Μεγάλου Αλεξάνδρου συνδεόταν µε τον ∆ία, από την µία πλευρά της οικογένειάς του, και µε τον Ηρακλή, από την άλλη, ενώ συχνά ο ίδιος παροµοίαζε τον εαυτό του µε τον Αχιλλέα.

Τα ανθρώπινα ελαττώµατα των ηρώων, όπως η εκδικητικότητα, εµφανίζονται επίσης στην έκθεση. Παράδειγµα αποτελεί η ζωγραφισµένη εικόνα του Αχιλλέα πάνω σε αµφορέα από το Μουσείο του Τολέδο, καθώς σκύβει πάνω από το πτώµα του Έκτορα, ενώ ο Πρίαµος τον ικετεύει να του παραδώσει το άψυχο σώµα του γιου του.

Στην ενότητα «Ήρωες και Μύθοι» φιλοξενούνται έργα τέχνης µε εικόνες από τα κατορθώµατα και τον απλό βίο των τεσσάρων βασικών ηρώων. Μελανόµορφος αττικός κρατήρας του 510 π.Χ. απεικονίζει τον Οδυσσέα να δραπετεύει από την σπηλιά του Πολύφηµου. Ο Αχιλλέας συναντά τον Μέµνονα σε κορινθιακή υδρία που χρονολογείται περί το 575-550 π.Χ., ενώ ο Ηρακλής παλεύει µε τον Τρίτωνα σε µελανόµορφη υδρία του 530-520 π.Χ.

Στιγµιότυπα από τα εγκαίνια της έκθεσης, τα οποία τελέστηκαν παρουσία του Παύλου Γερουλάνου, του ∆ηµήτρη Αβραµόπουλου, του αρχιεπισκόπου Αµερικής ∆ηµήτριου και άλλων επισήµων

Κοινά µοτίβα αναδεικνύονται: η γέννηση και οι καταβολές των ηρώων (ο ένας γονέας των οποίων συχνά είναι θεός), τα εντυπωσιακά τους κατορθώµατα σε πολύ νεαρή ηλικία, η πολυτάραχη αισθηµατική τους ζωή. Ωστόσο, τα στοιχεία του χαρακτήρα τους, οι περιπέτειες και ο θάνατός τους εµφανίζουν µεγάλες διαφορές, ιδιαίτερα πρόδηλες στην περίπτωση των τεσσάρων κυρίαρχων ηρωικών µορφών της έκθεσης. Αποδεικνύεται, µε τον τρόπο αυτόν, ότι η έννοια του ηρωισµού στην αρχαιότητα ήταν σύνθετη και πολύπλευρη. Όπως σηµειώνει η Corinne Ondine Pache στον κατάλογο της έκθεσης, η ιδιότητα που συνδέει όλους τους ήρωες είναι ίσως «η µετά θάνατον αθανασία τους». Ή, σύµφωνα µε την διατύπωση του µεγάλου Άγγλου ποιητή W.H. Auden, «κανείς ήρωας δεν είναι αθάνατος µέχρι να πεθάνει».

Το δεύτερο µέρος της έκθεσης, µε τίτλο «Ήρωες και Λατρεία», εξετάζει την πεποίθηση ότι ο ήρωας εξακολουθεί να ζει µετά θάνατον, φωτίζοντας τις πτυχές της θρησκευτικής πρακτικής που εφάρµοζαν οι αρχαίοι Έλληνες κατά την λατρεία των ηρώων στα κατά τόπους ιερά τους. Οι ήρωες θεωρούνταν «ιδρυτές, προστάτες, θεραπευτές ή αρωγοί, αλλά, ταυτόχρονα, επικίνδυνοι εκδικητές που επανέρχονται από τον κόσµο των νεκρών και πρέπει να εξευµενιστούν», γράφει η επιµελήτρια του καταλόγου της έκθεσης, δρ Sabine Albersmeier. «Οι αρχαίοι Έλληνες διοργάνωναν γιορτές προς τιµήν τους, τελετές και θυσίες, προσέφεραν αναθήµατα και ζητούσαν σε αντάλλαγµα προστασία, γονιµότητα ή θεραπεία». Οι πρακτικές της ηρωολατρίας τεκµηριώνονται µέσα από ανάγλυφα, αναθήµατα και επιτύµβιες στήλες.

Στην τρίτη ενότητα της έκθεσης, µε τίτλο «Οι Ήρωες ως πρότυπα», το αρχαίο πρότυπο του ήρωα προσεγγίζει το σηµερινό. ∆ιερευνάται ο τρόπος µε τον οποίο αρχαίοι πολεµιστές, αθλητές, µουσικοί και ηγέτες προσάρµοζαν την συµπεριφορά τους και ενίοτε την εικόνα τους σε πρότυπα ηρώων. Παραδείγµατα αντλούνται µέσα από εικόνες στρατιωτών και ιππέων, ζωγραφισµένες σε αγγεία, ή από παραστάσεις χαραγµένες σε νοµίσµατα, όπου βασιλείς εµφανίζονται ντυµένοι µε τα διακριτικά σύµβολα του Ηρακλή. Απεικονίσεις συγκρουόµενων πολεµιστών και αγωνιζόµενων ιππέων αντιπροσωπεύουν την ενότητα αυτήν.

Ο Ηρακλής αιχµαλωτίζει τον Ερυµάνθιο Κάπρο. Ο Πάρις διεκδικεί την Ελένη µετά την λήξη του Τρωικού Πολέµου. Ο ταλαιπωρηµένος, γενειοφόρος Οδυσσέας εµφανίζεται σαν ταπεινός ψαράς. Η απειλητική όψη του Κύκλωπα Πολύφηµου και η µεταµόρφωση δύο συντρόφων του Οδυσσέα σε χοίρους από την µάγισσα Κίρκη αντιπροσωπεύουν επεισόδια από τις περιπέτειες του πολυµήχανου ήρωα. Ο Αχιλλέας συναντά τον δάσκαλό του, τον κένταυρο Χείρωνα, και µάχεται την βασίλισσα των Αµαζόνων, την Πενθεσίλεια. Μια Νηρηίδα ιππεύει µε χάρη ένα δελφίνι, κρατώντας το σπαθί του Αχιλλέα.

Το Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο αποτελεί τον τελευταίο σταθµό της περιοδείας της έκθεσης στις Ηνωµένες Πολιτείες, η οποία ολοκληρώνεται στις 3 Ιανουαρίου 2011.

60 - 64