Ειδήσεις του Συνδέσμου
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 49 - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 49 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Η Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Ωνάση
Της Λήδας Μπουζάλη,

Το νεοκλασικό κτήριο της λεωφόρου Αµαλίας στεγάζει πλέον την Βιβλιοθήκη του Κοινωφελούς Ιδρύµατος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, η οποία συγκροτείται από την συλλογή βιβλίων του Κωνσταντίνου Σπ. Στάικου. Πρόκειται για συλλογή ανεκτίµητης αξίας, η οποία µαρτυρεί την εκδοτική δραστηριότητα και τις πνευµατικές ενασχολήσεις των Ελλήνων λογίων της ∆ιασποράς, από την πρώιµη Αναγέννηση έως τον ύστερο Νεοελληνικό ∆ιαφωτισµό. Φιλοξενείται σε ειδικά διαµορφωµένη αίθουσα, η οποία, µε τις πανύψηλες, καλαίσθητες βιβλιοθήκες της, τις γυάλινες προθήκες και τον προσεκτικά σχεδιασµένο φωτισµό της, αναδεικνύει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο βιβλία-θησαυρούς.

«Πρόκειται για βιβλία των οποίων η σιωπή είναι εύγλωττη», σχολίασε ο πρόεδρος του Ιδρύµατος, Αντώνης Παπαδηµητρίου. «Αποτελούν ιστορικούς µάρτυρες µιας ολόκληρης εποχής, της σκοτεινής περιόδου της οθωµανικής κυριαρχίας. Επιπλέον, περιέχουν ένα εθνικό µήνυµα, αποδεικνύοντας ότι η Ελλάδα εκείνη την δύσκολη εποχή δεν πέθαινε, αλλά εξακολουθούσε να παράγει πολιτισµό».     Κοινοί στόχοι του Ιδρύµατος Ωνάση και του συλλέκτη είναι η συντήρηση των βιβλίων, ώστε να επιβιώσουν και να γίνουν προσιτά στους ερευνητές και στο ευρύ κοινό, αλλά και ο εµπλουτισµός της συλλογής. «Ως  Ίδρυµα Ωνάση, αλλά και ως Έλληνες, οφείλουµε ευχαριστίες στον Κωνσταντίνο Στάικο γιατί δαπάνησε τόσο χρόνο και χρήµα για να δηµιουργήσει την ανεκτίµητη αυτή συλλογή», τόνισε ο Αντώνης Παπαδηµητρίου.

Από αριστερά:
Μάρουλλος Ταρχανιώτης, Epigrammatum libri IV. Hymni, Φλωρεντία, 1497.
Γεράσιμος Βλάχος, Ἁρμονία ὁριστική τῶν ὄντων, Βενετία, Ανδρέας Ιουλιανός, 1661.
Βιβλίον τοῦ Νοεμβρίου μηνός, μετ᾽ ἐπιμελείας Νικοδήμου Βαβατενοῦς, Βενετία, Νικόλαος Σάρος, 1689.

Αξίζει να σηµειωθεί ότι πολλά από τα βιβλία είναι σπάνιες και µοναδικές εκδόσεις, αντίτυπα των οποίων δεν υπάρχουν σε καµία δηµόσια ελληνική βιβλιοθήκη. Πέρα από το περιεχόµενό τους, όµως, έχουν και µεγάλη καλλιτεχνική αξία. Πολλά από αυτά αποτελούν πρώτες εκδόσεις που παρήχθησαν σε τυπογραφεία της Βενετίας, της Βιέννης και άλλων σηµαντικών ευρωπαϊκών πνευµατικών κέντρων, κατά την εποχή που σχεδιάζονταν τα πρώτα τυπογραφικά στοιχεία. Επιπλέον, ακόµη και τα τυπογραφικά σήµατα που αποτυπώνονται στις σελίδες τους αποτελούν αληθινά έργα τέχνης.

Ο Κωνσταντίνος Στάικος ξεκίνησε να συγκεντρώνει παλαίτυπες ελληνικές εκδόσεις του 15ου έως και του 19ου αιώνα από παλαιοπωλεία και δηµοπρασίες του εξωτερικού στις αρχές της δεκαετίας του 1970, «ως µια συλλεκτική προσπάθεια, η οποία κατέληξε να γίνει στάση ζωής», όπως επισηµαίνει ο ίδιος. Η συλλογή περιλαµβάνει σήµερα περισσότερους από 1.400 τίτλους, τα αντίτυπα των οποίων εκτείνονται σε περίπου 2.000 τόµους, και µπορεί να χωριστεί σε πέντε βασικές ενότητες:

Από αριστερά:
Μέγα Ἐτυμολογικόν, Βενετία, Ζαχαρίας Καλλιέργης για τον Νικόλαο Βλαστό, 1499.
Δοσίθεος, Πατριάρχης Ιεροσολύμων, Κατὰ τῶν καλβινικῶν κεφαλαίων, Βουκουρέστι, 1690.
Λόγγος, Ποιμενικά, τὰ κατὰ Δάφνιν καὶ Χλόην, Βιέννη, Γεώργιος Βεντότης, 1792.

– Αναγέννηση-Ουµανισµός: έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, συγγράµµατα ουµανιστών, γραµµατικές, εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, φιλοσοφικές πραγµατείες και φιλολογικά δοκίµια.
– Νεοελληνική Γραµµατεία: λογοτεχνικά έργα, ποιητικά και λαϊκά αναγνώσµατα, ιστορικά συγγράµµατα, γραµµατικές για εκπαιδευτικούς σκοπούς, φιλολογικά δοκίµια, γραµµατικές-λεξικά και σχολικά εγχειρίδια κάθε είδους.
– Λειτουργικά βιβλία: Ευαγγέλια, Μηναία, Ψαλτήρια, Ωρολόγια, Πεντηκοστάρια, Ευχολόγια κ.ά.
– Θεολογικά συγγράµµατα: έργα των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, πραγµατείες γύρω από το Σχίσµα των δύο Εκκλησιών, κείµενα για την ιστορία της Ορθοδοξίας, µακροσκελείς µελέτες αναφορικά µε το Ορθόδοξο ∆όγµα και το Πρωτείο του Πάπα κ.ά.
– Νεοελληνικός ∆ιαφωτισµός: πρωτότυπα έργα που γράφτηκαν για την πνευµατική ανύψωση του Γένους, ελληνικές µεταφράσεις έργων της παγκόσµιας πεζογραφίας και ποίησης, δείγµατα της φιλολογικής και γλωσσικής διαµάχης στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού και των ιδεών που προέκυψαν από την Γαλλική Επανάσταση.

Από τα µέσα του 14ου αιώνα, στον ευρωπαϊκό χώρο, όταν οι ήδη αυτοδιοικούµενες πόλεις-οικονοµικά κέντρα θέλησαν να ενισχύσουν την πολιτική τους δύναµη έναντι της Καθολικής Εκκλησίας, δηµιουργήθηκε η συνείδηση στους εµπνευσµένους ηγεµόνες να διαµορφώσουν µιαν αρχειακή εικόνα µέσω της οποίας το όνοµά τους θα παρέµενε στην ιστορία. Χαρακτηριστικό παράδειγµα τέτοιας περίπτωσης αποτελεί ο Coluccio Salutati (1331-1406), λόγιος και καγκελάριος της Φλωρεντίας, ο οποίος, το 1397, κάλεσε τον Εµµανουήλ Χρυσολωρά για να διδάξει ελληνικά στην πρώτη έδρα Ελληνικών Σπουδών που δηµιουργήθηκε µετά την Πτώση της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας. Την εποχή εκείνη, ελάχιστοι ∆υτικοί γνώριζαν ελληνικά, και πολλά έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων δεν ήταν διαθέσιµα σε λατινική µετάφραση. Φέρνοντας τον Χρυσολωρά στην Φλωρεντία, ο Salutati επέτρεψε σε µια επιλεγµένη οµάδα λογίων να διαβάσουν τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα από το πρωτότυπο αρχαιοελληνικό κείµενο. Από την Φλωρεντία κατάγεται το αρχαιότερο βιβλίο της συλλογής, Τὰ σωζόµενα του Οµήρου, σε επιµέλεια του ∆ηµήτριου Χαλκοκονδύλη, πραγµατικό επίτευγµα για την εποχή του, το οποίο είναι το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε από το τυπογραφείο του ∆αµιλά, του πρώτου Έλληνα τυπογράφου, το 1488-1489. Στην συλλογή περιλαµβάνεται επίσης η φλωρεντινή έκδοση της Ἀνθολογίας διαφόρων ἐπιγραµµάτων του Μάξιµου Πλανούδη, η οποία τυπώθηκε το 1494 από τον Lorenzo di Alopa, σε επιµέλεια του Ιανού Λάσκαρη.

Από αριστερά:
Μάρκος Δεφαράνας, Ἱστορία τῆς Σωσάννης, Βενετία, Ορσίνο Αλβρίτζη, 1667.
Τριώδιον ψυχωφελέστατον, Βενετία, Νικόλαος Σάρος, 1762.
Βίβλος Χρονικὴ περιέχουσα τὴν Ἱστορίαν τῆς Βυζαντίδος, Βενετία, Δ. Θεοδοσίου, 1767.

Σηµαντικότατο κέντρο, το οποίο µπορούσε να δηµιουργήσει αρχειακό υλικό την εποχή εκείνη, είναι και η Βενετία. Από εκεί προέρχονται πολύτιµα βιβλία της συλλογής, όπως το Μέγα Ἐτυµολογικόν, η πρώτη έκδοση του λεξικού που τυπώθηκε από τον Νικόλαο Βλαστό το 1499 και θεωρείται ένα από τα αριστουργήµατα της αναγεννησιακής τυπογραφικής τέχνης, χάρις στα πρωτογράµµατα, τα επίτιτλα και την εκτεταµένη ερυθροτυπία του. Στην Βενετία, επίσης, τυπώθηκαν τα εξής έργα της συλλογής: το Βιβλίον καλούµενον Παράδεισος του Αγάπιου Λάνδου (1641), η Ἁρµονία ὁριστική τῶν ὄντων του Γεράσιµου Βλάχου (1661), ο Ἀπόκοπος του Μπεργαδή και η Ἱστορία τῆς Σωσάννης του Μάρκου ∆εφαράνα –και τα δύο από τον Ορσίνο Αλβρίτζη το 1667–, η Θεῖα Γραφὴ από τον Νικόλαο Γλυκύ (1687), το Βιβλίον τοῦ Νοεµβρίου µηνός, µετ᾽ ἐπιµελείας Νικοδήµου Βαβατενοῦς του Νικόλαου Σάρου (1689), η Γεωγραφία παλαιὰ καὶ νέα του Μελέτιου (1728) και η Βίβλος Χρονικὴ περιέχουσα τὴν Ἱστορίαν τῆς Βυζαντίδος του ∆ηµήτριου Θεοδοσίου (1767). Εντυπωσιακό δείγµα της κατηγορίας των λειτουργικών βιβλίων είναι το Εὐαγγέλιον του 1852, σταχωµένο µε µεταλλική ορειχάλκινη διακόσµηση, πιθανότατα της Γιαννιώτικης Σχολής, που προέρχεται από το τυπογραφείο του Φοίνικος στην Βενετία.

Από το τυπογραφείο του Ζαχαρία Καλλιέργη στην Ρώµη προέρχεται το έργο του Πινδάρου Ὀλύµπια, Νέµεα, Πύθια, Ἴσθµια (1515), ενώ στο Παρίσι τυπώθηκε από τον Ροβέρτο Στέφανο το έργο Τῆς Καινῆς ∆ιαθήκης Ἅπαντα (1546) και, στο Βουκουρέστι, το σύγγραµµα του Πατριάρχη Ιεροσολύµων ∆οσιθέου Κατὰ τῶν καλβινικῶν κεφαλαίων (1690). Ενδεικτικό της πλούσιας παραγωγής ελληνικών βιβλίων στην Τεργέστη είναι η Ἐµπορικὴ ὁδηγία σε τυπογραφία του Ιωάννου Μπατίστα Σπεραϊνδίο (1793) και, στο Ιάσιο, ο Κώδιξ Πολιτικὸς τοῦ Πριγκηπάτου τῆς Μολδαβίας από το Ελληνικό Τυπογραφείο (1817).

Στιγμιότυπο από την συνέντευξη Τύπου. Από αριστερά: Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης, ο Αντώνης Παπαδημητρίου και ο Κωνσταντίνος Στάικος

Η συλλογή περιλαµβάνει και αντίτυπα µοναδικά στον κόσµο, όπως δύο εκδόσεις (1620 και 1630) του έργου Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών, µυθιστορήµατος βασισµένου σε ανάλογο έργο του Ψευδοκαλλισθένη, το οποίο προέρχεται από το τυπογραφείο του Βενετού Antonio Pinelli, και ο Βίος τοῦ Ἁγίου καὶ Μεγάλου Νικολάου (1636) σε έµµετρο λόγο.

Τα βιβλία αυτά, µαζί µε τα υπόλοιπα της συλλογής, περιέχουν τις έριδες, τους πνευµατικούς πολέµους, την λογοτεχνική έκφραση, την λεξικογραφία της ελληνικής ιστορίας από την περίοδο της Αναγέννησης έως τον Νεοελληνικό ∆ιαφωτισµό. «Αποτελούν έναν εθνικό θησαυρό που πρέπει να διασφαλιστεί», τόνισε ο Κωνσταντίνος Στάικος, «και είµαι ευγνώµων προς το Ίδρυµα Ωνάση, τον πρόεδρό του, αλλά και ιδιαίτερα προς τον Παύλο Ιωαννίδη, γιατί αγκάλιασαν αυτό το έργο ζωής».
«Σηµείο αναφοράς για τους ανθρώπους που ασχολούνται µε τα γράµµατα και τον ελληνικό πολιτισµό», χαρακτήρισε την συλλογή ο καθηγητής Γεώργιος Μπαµπινιώτης, «καθώς περιλαµβάνει πολύτιµα και σπάνια βιβλία-σταθµούς στην ιστορία του βιβλίου». Ιδιαίτερο στοιχείο που προσδίδει πρόσθετη αξία στην συλλογή αποτελεί το γεγονός ότι περιλαµβάνει όλες τις εκδόσεις µε τις οποίες, όπως εξήγησε ο Γεώργιος Μπαµπινιώτης, στήθηκε η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας.
Ο κατάλογος της Βιβλιοθήκης θα διατίθεται στα γραφεία του Ιδρύµατος Ωνάση για τους ενδιαφεροµένους, ενώ επίσης έχουν προβλεφθεί µελλοντικά η ψηφιοποίηση των εκδόσεών της και η παρουσίασή τους στον διαδικτυακό τόπο του Ιδρύµατος Ωνάση. 

42 - 48