Εκδηλώσεις
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 48 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 48 ΙΟΥΝΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων
Συνέντευξη του καθηγητή Ιωάννη Σειραδάκη στην Λήδα Μπουζάλη

Ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων προσδιόριζε τις περιόδους κατά τις οποίες τελούνταν οι αρχαίοι στεφανίτες αγώνες (Ολυµπιακοί Αγώνες, Πύθια, Νέµεα, Ίσθµια)

Ένα αρχαίο ναυάγιο περίµενε σιωπηλό επί αιώνες στα βάθη της θάλασσας των Αντικυθήρων να ανακαλυφθεί από µια οµάδα σφουγγαράδων από την Σύµη την άνοιξη του 1900. Στα 50 µέτρα βάθος, οι σφουγγαράδες διέκριναν ένα µέρος από τον σκελετό ενός πλοίου, µε όλο του το φορτίο. Ήταν µια ρωµαϊκή ολκάς µήκους 70µ. και πλάτους 25µ., η οποία ταξίδευε από την ανατολική Μεσόγειο προς την Ρώµη, φορτωµένη µε θησαυρούς, αµφορείς και δεκάδες χάλκινα και µαρµάρινα αγάλµατα. Η ανακάλυψη προκάλεσε ενθουσιασµό. Με την βοήθεια Ελλήνων αρχαιολόγων πραγµατοποιήθηκε µια δύσκολη ενάλια ανασκαφή, που διήρκεσε έως το φθινόπωρο του 1901. Οκτώ µήνες αργότερα, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, ο αρχαιολόγος Βαλέριος Στάης διέκρινε ανάµεσα στα ασβεστοποιηµένα κοµµάτια σκουριασµένου µπρούντζου ορισµένα θραύσµατα που, κατά τα φαινόµενα, αποτελούσαν τµήµατα ενός µηχανισµού.

Επρόκειτο για τον περίφηµο Μηχανισµό των Αντικυθήρων, τον αρχαιότερο υπολογιστή στην ιστορία της ανθρωπότητας, ο οποίος εξακολουθεί να µας εκπλήσσει µε την πολυπλοκότητα, την ακρίβεια και την υψηλή τεχνολογία του.

«Κατά την γνώµη µου, αποτελεί ένα από τα Θαύµατα του Κόσµου», σηµειώνει ο αστρονόµος Ιωάννης Σειραδάκης, καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης και µέλος της ελληνοβρετανικής ακαδηµαϊκής οµάδας που ασχολείται µε τον Μηχανισµό των Αντικυθήρων.

Ο καθηγητής Ιωάννης Σειραδάκης κατά την διάρκεια της διάλεξής του στο θυγατρικό Ίδρυµα Ωνάση στην Νέα Υόρκη

«Τα θραύσµατα µας δίνουν µια σχετικά καλή εικόνα της αρχικής µορφής του µηχανισµού: αποτελείτο από ένα κουτί µε “καντράν” στην εξωτερική του επιφάνεια, το οποίο περιείχε έναν µηχανισµό µε οδοντωτούς τροχούς, δηλαδή τουλάχιστον 30 (πιθανώς 37) γρανάζια τοποθετηµένα σε πολύπλοκη διάταξη. ∆ύο µπρούντζινες πλάκες στερεωµένες στο κουτί αποτελούσαν τα “πορτάκια” και προστάτευαν τον µηχανισµό, ο οποίος ήταν σε θέση να αναπαράγει αστρονοµικά φαινόµενα µε εξαιρετική ακρίβεια».

«Ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων», εξηγεί ο καθηγητής Σειραδάκης, «είναι ένας υπολογιστής µε την πλήρη σύγχρονη έννοια του όρου, δηλαδή δεχόταν δεδοµένα (input), έκανε υπολογισµούς µε βάση τα στοιχεία και παρουσίαζε το αποτέλεσµα σε επιστηµονικές κλίµακες. Πρόκειται, µάλιστα, για έναν υπολογιστή πολύ µεγάλης ακριβείας, η οποία µας έχει αφήσει έκπληκτους».

Τα κύρια θραύσµατα του Μηχανισµού των Αντικυθήρων εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας

Ο µηχανισµός χρησιµοποιείτο για τον ηµερολογιακό προσδιορισµό των εποχών της σποράς και της συγκοµιδής, υπολόγιζε τις µελλοντικές εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης, ενώ επιτελούσε επιπροσθέτως και κοινωνικό έργο, αφού προσδιόριζε τον χρόνο τέλεσης των Ολυµπιακών Αγώνων και, εν γένει, των στεφανιτών αγώνων, των αγώνων δηλαδή στους οποίους το έπαθλο ήταν ο κότινος και όχι κάποιο χρηµατικό βραβείο: άλλοι τέτοιοι αγώνες ήταν τα Πύθια, τα Νέµεα και τα Ίσθµια, σε αντίθεση µε τα Παναθήναια, που ήταν αγώνες «χρηµατίτες». Επιπλέον, ο µηχανισµός συνοδευόταν από εγχειρίδιο χρήσης µε τρεις χιλιάδες ελληνικούς χαρακτήρες, οι οποίοι βρίσκονται χαραγµένοι στο εµπρός και στο πίσω µέρος του, καθώς και στα δύο «πορτάκια» του. «Με βάση το είδος της ελληνικής γραφής, εκτιµάται πως ο Μηχανισµός χρονολογείται ανάµεσα στο 150 και το 100 π.Χ.», επισηµαίνει ο Ιωάννης Σειραδάκης, «και µαρτυρεί πολλά για τις εκτενείς γνώσεις της ελληνικής αστρονοµίας της εποχής εκείνης».

Ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων ανοίγει ένα µοναδικό παράθυρο στην ιστορία, επιτρέποντάς µας να δούµε συµπυκνωµένες τις αστρονοµικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων και, µέσω εκείνων, τις γνώσεις των αρχαίων Βαβυλωνίων. Επιπλέον, µαρτυρά τις εξαιρετικές µαθηµατικές και µηχανολογικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων.

«Γνωρίζαµε ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν φηµισµένοι φιλόσοφοι, ποιητές, αστρονόµοι. ∆εν ξέραµε όµως ότι ήταν και σπουδαίοι τεχνολόγοι. Αυτό το σηµείο µάς εξέπληξε», παρατηρεί ο καθηγητής Σειραδάκης. Αξίζει να σηµειωθεί πως ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων είναι ανώτερος κάθε άλλου ωρολογιακού µηχανισµού παρόµοιας πολυπλοκότητας που κατασκευάστηκε τα επόµενα χίλια χρόνια.

Το µοντέλο του µηχανισµού που κατασκευάστηκε πρόσφατα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης. Φαίνεται το πίσω µέρος του, µε τα «καντράν» που αναπαριστούν τον Μετωνικό κύκλο και τον κύκλο του Σάρου

Η πρώτη αναφορά της σηµασίας του ευρήµατος γίνεται από τον Βαλέριο Στάη σε εφηµερίδα του Μαΐου του 1902. Στην συνέχεια, ο αντιπλοίαρχος Ιωάννης Θεοφανίδης προσπαθεί να κατασκευάσει ένα αντίγραφο, χωρίς όµως να µπορέσει να το ολοκληρώσει. Στα µέσα του 20ού αιώνα, o Derek de Solla Price πληροφορείται την ανακάλυψη του συστήµατος οδοντωτών τροχών του 2ου αιώνα π.Χ., φτάνει αµέσως στην Ελλάδα και ξεκινά την µελέτη του, η οποία θα διαρκέσει 30 χρόνια. To 1959, δηµοσιεύει το περίφηµο άρθρο του µε τίτλο «΄Ενας Αρχαίος Ελληνικός Υπολογιστής».

Πρόσφατα, ηλεκτρονική αναπαράσταση του Μηχανισµού των Αντικυθήρων σε υπολογιστή δηµιούργησε ο Μάνος Ρουµελιώτης του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας, ενώ ο Alan Bromley και ο Michael Wright ερεύνησαν µε ακτίνες Χ τα θραύσµατα του Μηχανισµού και δηµοσίευσαν αποκαλυπτικά άρθρα.

Το 2001, ξεκίνησε η εις βάθος µελέτη του Μηχανισµού, η οποία, το 2005, περιέλαβε και την  χρήση καινοτόµων τεχνολογιών (απεικόνισης υψηλής ευκρίνειας, φωτογράφισης µε φωτισµό από πολλά διαφορετικά σηµεία και τριδιάστατης τοµογραφίας) από ελληνοβρετανική οµάδα ερευνητών των πανεπιστηµίων Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Κάρντιφ. Η έρευνα τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισµού και έχει χρηµατοδοτηθεί από το Ίδρυµα Leverhulme. Η οµάδα αποτελείται από τον αστρονόµο Mike Edmunds και τον µαθηµατικό Tony Freeth από το Πανεπιστήµιο του Κάρντιφ, τον αστρονόµο Ιωάννη Σειραδάκη από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης, τον αστρονόµο Ξενοφώντα Μουσά και τον φυσικό και ειδικό στην ανάλυση ιστορικών αντικειµένων Γιάννη Μπιτσάκη, από το Πανεπιστήµιο Αθηνών. Μαζί τους συνεργάζονται η δρ Χηµείας Ελένη Μάγκου και η αρχαιολόγος-µουσειολόγος Μαίρη Ζαφειροπούλου του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, µε οµάδα συντηρητών, καθώς και ο φιλόλογος-παλαιογράφος Αγαµέµνων Τσελίκας από το Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης. Τέλος, καθοριστική είναι η συµβολή της οµάδας τεχνικών της Hewlett-Packard, µε επικεφαλής τον Tom Malzbender, που εφάρµοσε τον πρωτοποριακό µηχανισµό ψηφιακής απεικόνισης PTM Dome. Χάρις σε αυτή την µέθοδο, κατέστη δυνατή η εκπληκτική επανεµφάνιση σχεδόν σβησµένων κειµένων και στοιχείων της επιφάνειας του Μηχανισµού, τα οποία δεν ήταν διακριτά ακόµη και µε τα καλύτερα συστήµατα συµβατικής και ψηφιακής φωτογράφισης. Πολυµελής οµάδα της εταιρείας X-Tek µετέφερε στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 2005 τον βάρους οκτώµισι τόνων τοµογράφο της, τον γνωστό και ως Blade Runner, για να µελετήσει τον Μηχανισµό. Οι τριδιάστατες εικόνες που προέκυψαν όταν τα θραύσµατα του αρχαίου Μηχανισµού εξετάστηκαν µε τον υπερσύγχρονο τοµογράφο αποκάλυψαν άγνωστες πτυχές του εσωτερικού του. Με αυτή την µέθοδο αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά επιγραφές, το πάχος των οποίων δεν ξεπερνά το ένα δέκατο του χιλιοστού. Προέκυψαν επίσης σηµαντικά δεδοµένα για την εσωτερική δοµή µε τα περίπλοκα γρανάζια και τους άξονες.

Οι ερευνητές κατόρθωσαν να «εισχωρήσουν» στο βάθος του Μηχανισµού, αποκαλύπτοντας την απίθανη για την εποχή του τεχνολογική εκζήτηση. ∆ιαπίστωσαν ότι οι επιγραφές αναφέρονται σε κινήσεις του Ηλίου και της Σελήνης και ότι τα γρανάζια λειτουργούσαν µε σκοπό την µηχανική αναπαράσταση της ελλειπτικής τροχιάς της Σελήνης στον ουρανό, σύµφωνα µε την θεωρία του Ιππάρχου. Σηµαντικό, στο σηµείο αυτό, είναι το γεγονός ότι το ρωµαϊκό πλοίο εκτιµάται πως ναυάγησε γύρω στο 65 π.Χ. και, σύµφωνα µε ορισµένες ενδείξεις, προερχόταν από την Ρόδο. Οι ερευνητές υποθέτουν ότι ο Ίππαρχος, ο οποίος έζησε στην Ρόδο, πιθανώς να συνέβαλε στον σχεδιασµό του Μηχανισµού.

Η τεχνική ψηφιακής απεικόνισης PTM της Hewlett Packard αποκάλυψε σβησµένες επιγραφές και λεπτοµέρειες της επιφάνειας των θραυσµάτων του Μηχανισµού. Εδώ, το Θραύσµα 19, το οποίο περιέχει αστρονοµικά δεδοµένα

«Η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί», παρατηρεί ο Ιωάννης Σειραδάκης. «Πολλά σηµεία της λειτουργίας του Μηχανισµού παραµένουν ακόµη σκοτεινά, όπως γρανάζια, οπές και το εξάρτηµα σε σχήµα σταυρού που βρέθηκε, τα οποία δεν γνωρίζουµε τι σκοπό εξυπηρετούσαν. Πιστεύω ότι ο Μηχανισµός στο επάνω µέρος του έφερε µια µικρογραφία του πλανητικού συστήµατος, η οποία κινείτο δείχνοντας την πορεία των πλανητών στο στερέωµα».

Είναι ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων ο µοναδικός στο είδος του; Ο καθηγητής Σειραδάκης δεν αποκλείει το ενδεχόµενο να είχαν κατασκευαστεί και άλλοι παρόµοιοι µηχανισµοί από το ίδιο κρατέρωµα, δηλαδή ένα κράµα χαλκού και κασσίτερου. Όµως, το µέταλλο αυτό θεωρείτο πολύτιµο, γι’ αυτό και το ανακύκλωναν (είναι γνωστό, για παράδειγµα, ότι ο Κολοσσός της Ρόδου, όπως και πολλά άλλα αγάλµατα ―µε εξαίρεση τον Ηνίοχο― ήταν κατασκευασµένος από ανακυκλωµένη πρώτη ύλη). Εποµένως, οι άλλοι µηχανισµοί έχουν ίσως καταστραφεί στην πορεία των χρόνων. 

Μεγάλο µέρος της σύγχρονης τεχνολογίας, από τις ατµοµηχανές έως τα ροµπότ, ανάγεται στα µηχανικά παιχνίδια, τα «αυτόµατα», που άνθησαν τον 18ο αιώνα. Τα παιχνίδια εκείνα, µε την σειρά τους, ξεπήδησαν µέσα από την τέχνη της ωρολογοποιίας. Και η τέχνη αυτή, όπως και πολλά άλλα επιτεύγµατα του σύγχρονου κόσµου, φαίνεται πως έχει τις ρίζες της στην αρχαία Ελλάδα.

«Είναι φανερό», καταλήγει ο Ιωάννης Σειραδάκης, «πως ο Μηχανισµός των Αντικυθήρων αποτελεί ένα πολύ σηµαντικό τεκµήριο της ικανότητας των αρχαίων Ελλήνων να καταπιάνονται µε προηγµένα τεχνολογικά προβλήµατα και να βρίσκουν καινοτόµες λύσεις, οι οποίες ακόµη και µε τους σηµερινούς όρους δεν µπορούν παρά να προκαλούν τον θαυµασµό και τον σεβασµό µας».

Σηµ.: Ο καθηγητής Ιωάννης Σειραδάκης και ο Tom Malzbender έδωσαν διάλεξη στο θυγατρικό Ίδρυµα Ωνάση στην Νέα Υόρκη, στις 25 Μαΐου 2010, σε συνεργασία µε το Smithsonian Institution και το Κέντρο ∆ιαστηµικών Πτήσεων Goddard της N.A.S.A.

46-51