Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 47 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 47 ΜΑΡΤΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Η φιλοσοφική βάση των
γραπτών του Νίκου Καζαντζάκη

Του Peter Bien,
οµότιµου καθηγητή
Αγγλικής και
Συγκριτικής
Φιλολογίας στο
Κολλέγιο Dartmouth
των Η.Π.Α.

Επιµέλεια και απόδοση:
Τιτίκα Καραβία

H φιλοσοφία του Νίκου Καζαντζάκη συνιστά ουσιαστικά µια κοσµολογία, µια σπουδή στην κινησιουργό δύναµη του σύµπαντος. Κατά κανόνα, η θρησκεία είναι αυτή που καταγίνεται µε τέτοιου είδους ερµηνείες. Ο Καζαντζάκης, όµως, δεν συντάσσεται µε τις απαντήσεις που αυτή δίνει επί του θέµατος, επειδή θεωρεί ότι δεν συµπορεύεται µε τις απόψεις της επιστήµης του εικοστού αιώνα.

Κατά την άποψή του, ο Θεός της χριστιανοσύνης συνάδει πλήρως µε τις κοσµολογικές αρχές του πτολεµαϊκού αστρονοµικού συστήµατος. Όπως η Γη στο κέντρο µιας σειράς κινούµενων σφαιρών -της Σελήνης, του Ήλιου και των άστρων- συνιστά κατά τον Αριστοτέλη ένα «κινοῦν... ἀκίνητο» (Φυσικά, VIII.6.260a), το ίδιο «κινοῦν... ἀκίνητο» είναι για τον Καζαντζάκη και ο Θεός της χριστιανοσύνης: αναλλοίωτος, αιώνιος, απόλυτος, τέλειος. Ωστόσο, αν δεχθούµε την διδασκαλία του ∆αρβίνου, του Einstein, των γεωλόγων και των αστροβιολόγων, στο σύµπαν που µας περιβάλλει τίποτε δεν είναι αναλλοίωτο, αιώνιο, απόλυτο, τέλειο. Γιατί, λοιπόν, αναρωτιόταν ο Καζαντζάκης ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’20, να πρέπει να δείξουµε πίστη και σεβασµό στον Θεό της χριστιανοσύνης, ο οποίος εµφανίζεται να διαφέρει τόσο αισθητά από την δική µας επιστηµονική πραγµατικότητα;

Η φιλελεύθερη θεολογία του αρνείται να διαιωνίσει την πλατωνική ή την αριστοτελική αντίληψη περί του θείου ως αναλλοίωτου και αµετάβλητου «κινοῦντος... ἀκινήτου». Στο πρώιµο δράµα του µε τίτλο Χριστός, η αντίληψή του για τον Χριστό συνοψίζεται στα ακόλουθα  βασικά σηµεία:

1. Ο Χριστός είναι ιδέα, δηµιούργηµα της ανθρώπινης εξέλιξης. Η «αθανασία» του Χριστού συνίσταται στην διαιώνιση της ιδέας που αυτός εκφράζει διαµέσου της ανθρώπινης αφοσίωσης και της αγάπης.

2. Τα πάθη του Χριστού είναι τα δικά µας πάθη· οι δοκιµασίες Του, δοκιµασίες µας. Μέσα από Αυτόν, βλέπουµε την δική µας πορεία προς την θέωση µέσω της υλικότητας, την υπέρβαση από εµάς τής κατά τα άλλα εφήµερης, µάταιης ύπαρξής µας, εάν άρουµε την καθιερωµένη παραµυθία περί µετά θάνατον ζωής.

3. Ο Θεός µάς καλεί σε βοήθεια. Η ανταπόκρισή µας στο κάλεσµά Του είναι η αγάπη και η τεκνοποιία κατά την νεότητα, οι δοκιµασίες κατά την ωριµότητα και ο θάνατος κατά το γήρας. Οι τρεις αυτοί τρόποι µάς επιτρέπουν να υπερβούµε το σώµα διά του σώµατος, να εξελιχθούµε δηλαδή κατά τον τρόπο που επιτάσσει το σύµπαν.

Ο Καζαντζάκης διδάσκει ότι η µετάβαση του Χριστού από το σκότος στο φως προϋποθέτει την άρνηση για δράση. Αυτό ωστόσο συµβαίνει στο τέλος, όχι εξαρχής. Έχει προηγηθεί η σαγηνευτική έλξη της διάθεσης για δράση. Ο Χριστός του Καζαντζάκη, παρότι γνωρίζει ότι δεν είναι αθάνατος, συµπεριφέρεται σαν να ήταν, θεωρώντας ότι κάθε µορφή υλικότητας (περιλαµβανοµένης και της δικής του) υπηρετεί εκούσα-άκουσα κάτι το άυλο και αθάνατο, που ενυπάρχει στην φύση της. Τοιουτοτρόπως, ο Καζαντζάκης επανερµηνεύει και επανακαθορίζει την πορεία προς την θέωση, που συνιστά την κατεξοχήν πρόκληση για κάθε χριστιανό.

Για τους περισσότερους αναγνώστες του έργου του, το βιβλίο στο οποίο το επιτυγχάνει αυτό µε τον καλύτερο τρόπο είναι Ο τελευταίος πειρασµός. Σε αυτό, ο καλύτερος εκφραστής της «ανθρώπινης» πλευράς του Ιησού είναι η µητέρα Του, η Παναγία. Ο Ιησούς, αντιθέτως, µοιάζει να θεωρείται «απάνθρωπος», καθώς, µε φροϊδικούς όρους, κινείται πέραν της αρχής της ηδονής.

Ο υιός του ανθρώπου, καίτοι άνθρωπος, διαφέρει από οτιδήποτε το καθηµερινό. Είναι ο Μεσσίας, η οδός προς την αιώνια βασιλεία του Θεού για όλους τους ανθρώπους, τα έθνη και τις γλώσσες. Αυτό είναι το δεύτερο στάδιο από το οποίο διέρχεται ο Ιησούς στην πορεία της δαρβίνειας εξέλιξής του. Ως υιός του ανθρώπου, εγκαταλείπει την συνήθεια και την ευχαρίστηση και οικειώνεται την σηµασία της αποστολής: αντί να µοχθεί για τον εαυτό του, µοχθεί για την σωτηρία των πάντων, περνώντας από το ατοµικό ασυνείδητο του Freud στο συλλογικό ασυνείδητο του Jung.

Το τρίτο στάδιο µοιάζει µάλλον µε οπισθοδρόµηση παρά µε πρόοδο. Αντί να παρωθεί τους πάντες σε µια ενότητα πέραν του τάφου, ως υιός του ∆αβίδ, κηρύσσει τον πόλεµο και το µίσος στο όνοµα του εβραϊκού εθνικισµού. Αυτό που υπερασπίζεται δεν είναι παρά η επαναστατική πολιτική την οποία προάγει ο Ιούδας. Όπως και ο αχρείος οπαδός του, αποφασίζει να υπηρετήσει υλιστικούς σκοπούς -το µίσος, την διχόνοια και την βία-, προκειµένου να επιτύχει τους πνευµατικούς του σκοπούς. Ωστόσο, αποδεχόµενος τον Ιούδα, ο οποίος προβάλλει την δαιµονική φύση Του, ο Ιησούς εγκολπώνεται και συµφιλιώνεται µε τα ίδια του τα δαιµονικά βάθη. Κατά παράδοξο τρόπο, προκειµένου να αποκτήσει το δικαίωµα να κηρύξει την ένωση του ανθρώπου µε το θείο, πρέπει να ενοποιήσει τις ίδιες του τις αγγελικές και τις σατανικές πλευρές. Μόνον όταν ολοκληρωθεί αυτή η ζωογόνος ενοποίηση θα µπορέσει ο Ιησούς να προχωρήσει στο τελικό στάδιο της πνευµατικής του εξέλιξης και να γίνει υιός του Θεού.

Σε αυτό το στάδιο, για το οποίο τον είχαν προετοιµάσει οι  αποτυχίες του στα προγενέστερα στάδια της εξέλιξής Του, φτάνει µόνο διά του θανάτου: από την ειρηνική πνευµατικότητα οδηγείται στην πολιτική αγωνιστικότητα και, τέλος, στην παραίτηση. Ωστόσο, επιδιώκοντας την σταύρωσή Του µε την συνδροµή του Ιούδα, φέρνει στην υπηρεσία του καλού το πιο τροµακτικό από τα όργανα του Σατανά, τον ίδιο τον θάνατο, προκειµένου να επιφέρει την νίκη του ενοποιηµένου πνεύµατος επί της κατακερµατισµένης ύλης. Στην πορεία της εξέλιξής Του, από υιός του ∆αβίδ σε υιό του Θεού, ο Ιησούς, ύστερα από επανειληµµένα πλήγµατα στο υλιστικό πεδίο της ανθρώπινης εµπειρίας, κατακτά µια µη υλιστική νηφαλιότητα η οποία πλέον δεν µπορεί να απειληθεί. Φτάνει σε µια συνειδητότητα που δεν είναι ούτε ατοµική ούτε συλλογική, αλλά οικουµενική. Η ένωση µε τον Θεό σηµαίνει για τον Καζαντζάκη ένωση µε το άυλο δυναµικό το οποίο αναδηµιουργεί η δαρβίνεια εξέλιξη της υλικότητας. Η εικόνα του Χριστού που µας παρέχει είναι συµβατή µε την σύγχρονη επιστηµονική πραγµατικότητα και συνιστά µια φιλοσοφική σκέψη την οποία, δεκαετίες αργότερα, θα συστηµατοποιήσουν οι θεολόγοι.

Ευχαριστούµε την Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών - Ιστορικό Μουσείο Κρήτης (Αρχείο Νίκου Καζαντζάκη) και το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου για την ευγενική παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού.

36-39