Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 47 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 47 ΜΑΡΤΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Τhe Origins of El Greco:
Icon Painting in Venetian Crete
[Οι καταβολές του El Greco:
Η ζωγραφική εικόνων στην
βενετοκρατούµενη Κρήτη],

Νέα Υόρκη:
Alexander S. Onassis
Public Benefit Foundation
(USA), 2009, σελ. 132.
ISBN: 978-981966601

Του Πασχάλη Ανδρούδη,
δρος Αρχαιολογίας,
αρχιτέκτονα, αναστηλωτή

Σαράντα έξι κρητικές εικόνες του 15ου και του 16ου αιώνα, από µουσεία και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα, την Ευρώπη, τις Η.Π.Α. και τον Καναδά, παρουσιάστηκαν στην έκθεση του Ωνασείου Πολιτιστικού Κέντρου της Νέας Υόρκης µε τίτλο: «The Origins of El Greco: Icon Painting in Venetian Crete» [«Οι καταβολές του El Greco: Η ζωγραφική εικόνων στην βενετοκρατούµενη Κρήτη»]. Στην έκθεση, την οποία επιµελήθηκε η δρ Αναστασία ∆ρανδάκη, επιµελήτρια της Βυζαντινής Συλλογής του Μουσείου Μπενάκη στην Αθήνα, συµπεριλήφθηκαν και πρώιµα έργα του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου.

Σελ. 44: Άγιος ∆ηµήτριος, έφιππος, πρώτο µισό 16ου αι., ∆ονάτος Πιτζαµάνος

Στις 132 σελίδες του, ο έγχρωµος κατάλογος της έκθεσης περιέχει λεπτοµερείς περιγραφές όλων των εκθεµάτων, µερικά από τα οποία δηµοσιεύονται για πρώτη φορά, καθώς και τρεις ενότητες κειµένων: της δρος Αναστασίας ∆ρανδάκη, µε τίτλο «Ανάµεσα στο Βυζάντιο και την Βενετία: Η ζωγραφική εικόνων στην βενετοκρατούµενη Κρήτη κατά τον 15ο και τον 16ο αιώνα»· της Όλγας Γκράτζιου, καθηγήτριας Βυζαντινής Τέχνης και Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήµιο Κρήτης για την «Κρητική αρχιτεκτονική και γλυπτική κατά την βυζαντινή περίοδο»· και τέλος, του Νίκου Χατζηνικολάου, οµότιµου καθηγητή της Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήµιο Κρήτης και παγκοσµίου φήµης ειδικού στον El Greco, για τον «Πρώιµο και ώριµο El Greco».

Ο κατάλογος µεταφέρει µε πολύ επιτυχηµένο τρόπο τον διπλό στόχο που είχε θέσει εξαρχής η έκθεση: αφενός, σκιαγραφεί τον κοσµοπολίτικο χαρακτήρα της Κρήτης, όπου συναντιέται η Ανατολή µε την ∆ύση και, αφετέρου, εξερευνά τις ρίζες της γοητευτικής και πολύπλευρης τέχνης του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου (1541-1614), χωρίς να ελαχιστοποιεί την λαµπρή µεταµόρφωσή του από άριστο ζωγράφο εικόνων στον Χάνδακα (Ηράκλειο) σε καλλιτέχνη της Ρώµης και της Βενετίας της υστεροαναγεννησιακής περιόδου και, στην συνέχεια, στον αινιγµατικό µανιεριστή El Greco της Ισπανίας. Το νησί της Κρήτης, ιστορικό σταυροδρόµι Ανατολής και ∆ύσης, σηµάδεψε ανεξίτηλα τον περιπλανώµενο βίο του El Greco, ο οποίος αναδύθηκε µέσα από αυτή την γόνιµη σύζευξη, και η αυθεντικότητα αυτή αντανακλάται σε όλα τα έργα του. Μπορεί ο ίδιος να έζησε έξω από την πατρίδα του, αλλά ανήκε για πάντα στον πολιτισµό της.

Το 1541, όταν γεννήθηκε ο Θεοτοκόπουλος, η Κρήτη ήταν διεθνές κέντρο, βενετική κτήση ήδη από το 1211, πολυπολιτισµική και διαφορετική ως προς την θρησκεία. Όταν πολλοί Κωνσταντινουπολίτες ζωγράφοι µετανάστευσαν στην ασφαλή Κρήτη, η τέχνη του νησιού αναβαθµίστηκε κατά τα παλαιολόγεια πρότυπα, αποκτώντας ισορροπηµένες συνθέσεις, κλασικές στις διαστάσεις µορφές και ευγένεια. Όλα αυτά τα έργα, τα «alla greca», όχι µόνον έσβησαν τα επαρχιακά χαρακτηριστικά που είχε ώς τότε η τέχνη του νησιού, αλλά και σταδιακά ενσωµάτωσαν στοιχεία της ζωγραφικής της πρώιµης ιταλικής Αναγέννησης. Σπουδαίο έργο αυτής της υβριδικής σύνθεσης είναι η εικόνα του τέλους του 15ου αιώνα Ο Χριστός και η Σαµαρείτιδα, την οποία ο κατάλογος αποδίδει στον Νικόλαο Τζαφούρη (περ. 1455-1500), ζωγράφο ξακουστό τόσο για την δεξιοτεχνία του να ζωγραφίζει µε διάφορους τρόπους όσο και για τις δυνατότητές του στις µικρογραφίες. Τα στυλιζαρισµένα βράχια είναι τυπικά των βυζαντινών τοπίων, ενώ οι απόψεις των πόλεων και των έντονα γαλάζιων ουρανών είναι στοιχεία δανεισµένα από την Τοσκάνη του 14ου αιώνα. Οι ζωγράφοι που δούλευαν µε την βυζαντινή τεχνοτροπία ήταν εξοικειωµένοι µε την υστερογοτθική, αναγεννησιακή και µανιεριστική τεχνοτροπία, ειδικότερα µέσω της κυκλοφορίας αντιγράφων καλλιτεχνών όπως του Giovanni Bellini, του Raffaello, του Tiziano και του Parmigianino. Τα σχήµατα της ύστερης ιταλικής αναγεννησιακής ζωγραφικής βρήκαν τον δρόµο τους στην κρητική τέχνη και αυτές οι εικόνες «alla latina» αποθησαυρίζονταν τόσο ως λατρευτικές όσο και ως έργα τέχνης. Μια καταπληκτική Πιετά (περ. 1500), την οποία δάνεισε για πρώτη φορά (µαζί µε άλλα τρία έργα) το Μουσείο Ερµιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, είναι πιθανότατα έργο του Νικόλαου Τζαφούρη και µάλιστα αντιγράφει πίνακα του Βενετού καλλιτέχνη Giovanni Bellini. Αξιόλογη είναι επίσης µια Θεοτόκος Γαλακτοτροφούσα. Οι Κρήτες καλλιτέχνες της περιόδου εγκατέλειψαν την ανωνυµία των προκατόχων τους.

Ο ∆οµήνικος Θεοτοκόπουλος ήταν συνάδελφος του Γεώργιου Κλόντζα και του Μιχαήλ ∆αµασκηνού. Και οι τρεις τους ταξίδεψαν στην Βενετία και ενσωµάτωσαν στοιχεία της ιταλικής τεχνοτροπίας, µένοντας όµως πιστοί στην βυζαντινή κληρονοµιά τους. Εκτός από τους προαναφερθέντες ζωγράφους σηµαντικοί ήταν και ο Άγγελος, ο Ανδρέας Παβίας, ο Νικόλαος Τζαφούρης, οι οποίοι έχαιραν µεγάλης δηµοσιότητας. Ξεχωριστή θέση κατείχε και ο µανιεριστής Γεώργιος Κλόντζας, του οποίου οι πυκνές, ιδιαίτερης σύλληψης µικρογραφικές κοσµολογίες συγκαταλέγονται στις εντυπωσιακότερες εικόνες της έκθεσης. Το 1584 ο, ήδη φηµισµένος στην Βενετία, Μιχαήλ ∆αµασκηνός επιστρέφει στην Κρήτη, για να τελειοποιήσει µια βυζαντινοαναγεννησιακή σύνθεση, η οποία γνώρισε τόσο µεγάλη επιτυχία, ώστε αποτέλεσε πρότυπο µίµησης για πολλούς ζωγράφους του νησιού.

Ο ίδιος ο ∆οµήνικος Θεοτοκόπουλος παρέµεινε στην Κρήτη, όπου και εργάστηκε µε επιτυχία µέχρι τα είκοσι πέντε του. Η απροσδόκητη ανακάλυψη, το 1983, της υπογραφής του επάνω στην βυζαντινή εικόνα της Κοιµήσεως της Θεοτόκου άλλαξε δραστικά τις γνώσεις µας για αυτόν. Η εικόνα φέρει τα σηµάδια αυτού του πνεύµατος που θα χαρακτήριζε την πλούσια συνθετική καριέρα του. Ακολουθεί το παραδοσιακό, καθιερωµένο σχήµα του τόσο αγαπηµένου αυτού βυζαντινού θέµατος και ενσωµατώνει τον βαθιά συγκινησιακό χαρακτήρα της βυζαντινής εικόνας σε ένα σύνολο. Από την άλλη, αντικατοπτρίζει ένα «αστικό» ενδιαφέρον για τον πραγµατικό χώρο και για τις ανθρώπινες και γλυπτές µορφές, φανερώνοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, την πρώιµη ήδη εισαγωγή του καλλιτέχνη στην νατουραλιστική ζωγραφική της Ιταλίας, πριν ακόµη φύγει -µόνιµα, όπως αποδείχτηκε- από την γενέτειρά του, την Κρήτη, για την Βενετία γύρω στα 1567. Μια άλλη εικόνα του, η Προσκύνηση των Μάγων, ανήκει πιθανότατα στην περίοδο της παραµονής του στην Ρώµη. Ιδιαίτερα σηµαντικό στοιχείο της έκθεσης είναι η παρουσίαση, για πρώτη φορά, δύο φύλλων τριπτύχου της ιταλικής περιόδου του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου -της Βάπτισης του Χριστού και της Προσκύνησης των Ποιµένων-, τα οποία θεωρείται ότι αρχικά αποτελούσαν τµήµατα του ίδιου έργου. Αφού µετέβη στην Ισπανία, γεµάτος ελπίδες και έχοντας στηριχθεί αρχικά από τον βασιλιά Φίλιππο Β΄, ο Greco κατέληξε να εργάζεται µε παραγγελίες εκκλησιών, για τους θεσµούς δηλαδή που τον είχαν στηρίξει και στην Κρήτη. Μέσα από αυτή την αλλαγή, αναδύθηκε και πάλι µέσα του ο εικονογράφος, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στην τελευταία εικόνα της έκθεσης, έναν πίνακα του 1603, µε τίτλο Η Στέψη της Θεοτόκου, παραγγελία του νοσοκοµείου της πόλης Ιγέσκας.

Στο τέλος του καταλόγου παρατίθεται πίνακας µε τα ιστορικά γεγονότα, τους Κρήτες ζωγράφους και την τέχνη στην Ιταλία, πίνακας µε γλωσσάρι όρων, καθώς και εκτενής βιβλιογραφία.

44-46