Βιβλιοπαρουσίαση
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 47 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2010 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 47 ΜΑΡΤΙΟΣ 2010
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !

Μενέλαος Χριστόπουλος,
Όψεις της Ελένης στο
έπος και στο δράµα
/ Views of Helen in
epic and drama:
...ὀνειρόφαντοι,
πενθήµονες δόξαι...,
Αθήνα: εκδ. Πατάκη,
2007, σελ. 151.
ISBN: 978-960-16-2223-1

Της Γραµµατικής Α. Κάρλα,
λέκτορα Κλασικής Φιλολογίας
στο Πανεπιστήµιο Αθηνών

Η Ελένη αποτελεί ένα από τα κεντρικά πρόσωπα της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνικής παραγωγής και, παρά τις αµέτρητες µελέτες που έχουν γραφτεί ώς τις µέρες µας, παραµένει µια αινιγµατική φιγούρα, µυθικά και λογοτεχνικά. Η προσέγγιση του Μενέλαου Χριστόπουλου σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε καίρια ερωτήµατα, παρακολουθώντας τα λόγια της Ελένης στα βασικά ποιητικά κείµενα της αρχαιοελληνικής γραµµατείας στα οποία µιλά η ίδια η Ελένη και τα οποία επηρέασαν και την µετέπειτα µυθογραφική παρουσία της. Πρόκειται κυρίως για τις ραψωδίες Γ, Ζ και Ω της Ιλιάδας, την ραψωδία δ της Οδύσσειας, και, σε αντίστιξη, τον αγώνα λόγων Εκάβης και Ελένης στις Τρωάδες του Ευριπίδη και ορισµένα χωρία από την Ελένη και τον Ορέστη του ίδιου ποιητή.

Το βιβλίο χωρίζεται σε δεκατέσσερα κεφάλαια, ενώ, στο τέλος του, παρουσιάζεται µια συντοµευµένη µορφή της µελέτης στα αγγλικά (σελ. 93-135), πλούσια διεθνής βιβλιογραφία1 (σελ. 137-145) και χρήσιµο ευρετήριο κύριων ονοµάτων στα ελληνικά (σελ. 147-149) και στα αγγλικά (σελ. 150-151). Στο πρώτο κεφάλαιο (σελ. 19-21), που φέρει τον τίτλο «Το πρότυπο και οι πολιτικές και θεσµικές εκφάνσεις του», διευκρινίζεται ότι η έννοια και ο ορισµός του «πολιτικού» στα οµηρικά έπη διαφοροποιούνται από αυτά της Κλασικής Εποχής, γεγονός το οποίο πρέπει να ληφθεί υπόψη στην προσπάθεια ένταξης της Ελένης σε ένα πολιτικό-θεσµικό πλαίσιο. Στο κεφάλαιο «Η Λήδα και η Νέµεση» (σελ. 22-24) γίνεται εκτενής αναφορά στις εκδοχές για την γέννηση της Ελένης από την Λήδα ή από την Νέµεση (Κύπρια έπη, Αθήναιος, Απολλόδωρος) και την σύνδεσή της µε τους ∆ιόσκουρους (Οδύσσεια, Κύπρια). Στα «Τειχοσκοπικά» (σελ. 25-30) περιγράφεται και ερµηνεύεται κυρίως ο ρόλος της Ελένης στην σκηνή της Τειχοσκοπίας της ραψωδίας Γ. Καθώς περιγράφεται η µονοµαχία Μενέλαου και Πάρη, η Ελένη την παρακολουθεί µε τον Πρίαµο και άλλους Τρώες και παρουσιάζει στον παρακαθήµενο Πρίαµο τους αρχηγούς του ελληνικού στρατού.

Τα όσα διαδραµατίζονται πριν (η παρουσία της  Ίριδας, που της εµβάλλει την επιθυµία για το ελληνικό παρελθόν της) και ύστερα (η παρότρυνση της Αφροδίτης να πλαγιάσει µε τον Πάρη) από την σκηνή αυτήν ερµηνεύονται αφηγηµατικά. Σε όλες αυτές τις σκηνές διαφαίνεται η προσωπική οδύνη της Ελένης «ως προς το ελληνικό της παρελθόν, αλλά και η αναπόδραστη ένταξή της στο τρωικό παρόν». Το θεσµικό αδιέξοδο της Ελένης αποτελεί το θέµα και του επόµενου κεφαλαίου, «Αυτοκατηγορία και αθωότητα» (σελ. 31-32), στο οποίο επισηµαίνεται µεταξύ άλλων ότι, σε όλες τις ιλιαδικές µνείες του Τρωικού Πολέµου, η σύνδεση της εγκατάλειψης της συζυγικής εστίας και της πατρίδας από την Ελένη µε τον Τρωικό Πόλεµο γίνεται όχι µε σχέσεις ενοχής, αλλά µε σχέσεις αιτιότητας. Στο κεφάλαιο «Οδυσσειακοί και φωνοµιµικοί αναγνωρισµοί» (σελ. 33-37) επίκεντρο αποτελεί η οδυσσειακή Ελένη.

Η προσωπική της ταυτότητα αποκαθίσταται και η ίδια εµπλέκεται σε ένα παιχνίδι αναγνωρισµών. Σηµαντικότερο τέχνασµα αναγνώρισης είναι η «φωνοµιµία», όταν, δηλαδή, µπροστά στον ∆ούρειο Ίππο, η Ελένη µιµήθηκε τις φωνές των γυναικών των ηρώων που ήταν κλεισµένοι στην κοιλιά του ξύλινου αλόγου. Το θεµατικό µοτίβο του αλόγου και την σχέση του µε την µυθική και λογοτεχνική Ελένη πραγµατεύεται το κεφάλαιο µε τον τίτλο «Ίπποι (θυσιασθέντες και δούρειοι)» (σελ. 38-51).

Georges Jacquot, Πάρης και Ελένη,1819, γύψινο πρόστυπο ανάγλυφο (Musée des Beaux-Arts, Νανσύ)

Τα επόµενα τέσσερα κεφάλαια έχουν ως κεντρικό θέµα τον θρήνο της Ελένης για τον  Έκτορα στην ραψωδία Ω. Το κεφάλαιο µε τον τίτλο «Ιλιαδικοί θρήνοι» (σελ. 52-59) αναφέρεται συνοπτικά στα γεγονότα που αφορούν το θάνατο του  Έκτορα και τον επακόλουθο νεκρικό θρήνο. Αναφέρονται οι νεκρικές τιµές που αποδίδονται σε έναν οµηρικό ήρωα και συγκρίνονται οι τιµές για τον Έκτορα µε αυτές για τον Πάτροκλο και τον Αχιλλέα. Στους αοιδούς, που καλούνταν να τραγουδήσουν τον θρήνο, δίνοντας ως «θρήνων ἔξαρχοι» το έναυσµα για τον γόο, τον οποίο θα αναλάβουν οι γυναίκες, αναφέρεται το κεφάλαιο «Αοιδοί και εξάρχοντες» (σελ. 60-62). Στο κεφάλαιο «Τρία» (σελ. 63-66) παρουσιάζεται η ενδιαφέρουσα αφηγηµατικά και υφολογικά άποψη ότι υπάρχουν τρεις θρήνοι για τον Έκτορα στην Ιλιάδα, στις ραψωδίες Ζ, Χ και Ω, και σε καθέναν από αυτούς προστίθεται κλιµακωτά και µία από τις γυναίκες που συνάντησε ο ήρωας. Στο κεφάλαιο «Τελετουργικά, αφηγηµατικά, υπερβατικά δάκρυα» (σελ. 67-69) γίνεται προσπάθεια να ερµηνευτεί η παρουσία της Ελένης στον θρήνο του  Έκτορα.

Στην πρόσληψη του λογοτεχνικού µοτίβου της Ελένης µετά το έπος αναφέρονται τα τέσσερα τελευταία κεφάλαια. «Παλινωδουµένη, τραγωδουµένη, ρητορευοµένη» (σελ. 70-74) είναι ο τίτλος του κεφαλαίου που αναφέρεται συνοπτικά στην Ελένη και στην Παλινωδία του Στησιχόρου, στο Ελένης Εγκώµιον του Γοργία και στην Ελένη του Ευριπίδη. Έµφαση δίνεται στον αγώνα λόγων Εκάβης και Ελένης στις Τρωάδες του Ευριπίδη, όπου η επιχειρηµατολογία της πρώτης θα επηρεάσει την λογοτεχνική πρόσληψη της δεύτερης, κυρίως από τον Γοργία και τον Ισοκράτη. Στο µοτίβο της οµορφιάς της Ελένης, και ειδικότερα της θέασης του στήθους της ως µέσου απόσπασης της συγγνώµης του Μενέλαου µετά την άλωση της Τροίας, αναφέρεται το κεφάλαιο «Επιστήθια συγγνώµη» (σελ. 75-77). Γίνεται, µάλιστα, απόπειρα να ανιχνευτούν οι απαρχές αυτού του µοτίβου. Στην συνέχεια, µελετάται το ίδιο µοτίβο στην Ανδροµάχη του Ευριπίδη και ειδικότερα στον ψόγο του Μενέλαου από τον γηραιό Πηλέα. Την εξέλιξη της εικόνας της Ελένης στην Ελένη του Ευριπίδη εξετάζει το κεφάλαιο µε τον τίτλο «Αναίρεση αναγνωρισµών, ειδώλων, ενοχών» (σελ. 78-83). Σε αυτό το έργο εµφανίζεται η Ελένη χωρίς ατοµική υπαιτιότητα, χωρίς ενοχές και κατηγορίες. Το τελευταίο κεφάλαιο, «Ορέστειος θάνατος, οριστικός απαθανατισµός» (σελ. 84-89), αποτυπώνει την δραστική µετάλλαξη του µύθου της Ελένης στον Ορέστη του Ευριπίδη. Η Ελένη, από «ἑλέναυς» και «ἕλανδρος», στον Αισχύλο, χρίζεται «ναυτίλοις σωτήριος» στον Ορέστη του Ευριπίδη και, µε αυτήν πλέον την µορφή, κερδίζει την αθανασία.

Γενικά, το έργο του Μενέλαου Χριστόπουλου αποτελεί µια εµπεριστατωµένη επιστηµονική µελέτη, µια ουσιαστική συµβολή στην έρευνα, τόσο για γενικά ζητήµατα του έπους και του δράµατος όσο και για επιµέρους σηµεία τους.

40-43