Ειδήσεις του ιδρύματος
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 46 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 46 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Η Συλλογή Βελιµέζη
στο αρχαιότερο µουσείο της Ρωσίας
Η επιβλητική είσοδος των χειµερινών ανακτόρων του περίφηµου Μουσείου Ερµιτάζ µε την αφίσα της έκθεσης της Συλλογής Βελιµέζη
Το περίφηµο Μουσείο Ερµιτάζ της Αγίας Πετρούπολης, το αρχαιότερο µουσείο της Ρωσίας και το επιβλητικότερο της Ευρώπης, φιλοξένησε έκθεση των µεταβυζαντινών εικόνων της Συλλογής Βελιµέζη, την οποία απέκτησε πρόσφατα το Ίδρυµα Ωνάση ύστερα από δωρεά του Αιµίλιου και του Χρήστου Φ. Μαργαρίτη.

Η έκθεση, η οποία φιλοξενήθηκε στα χειµερινά ανάκτορα του Μουσείου Ερµιτάζ, πραγµατοποιήθηκε υπό την αιγίδα της Α.Ε. του Προέδρου της Ελληνικής ∆ηµοκρατίας, Κάρολου Παπούλια. Εγκαινιάστηκε στις 11 Σεπτεµβρίου 2009 και διήρκεσε έως τις 13 ∆εκεµβρίου 2009.

Όπως σηµειώνει ο επιµελητής της συλλογής, Χρήστος Μαργαρίτης, «η Έκθεση των εικόνων Βελιµέζη στο Ερµιτάζ είναι εξαιρετικά σηµαντική για τον λόγο ότι αποτέλεσε την πρώτη παρουσίαση στην Ρωσία ελληνικής  συλλογής έργων τέχνης, την µετακίνηση και εξαγωγή των οποίων το Υπουργείο Πολιτισµού επιτρέπει µε πολλή προσοχή.                   

»Ποτέ µέχρι σήµερα, πολιτιστικά αγαθά από την Ελλάδα δεν είχαν εκτεθεί σε µουσεία ή άλλους πολιτιστικούς φορείς στην Ρωσία· πολύ περισσότερο δε, ένα ενιαίο σύνολο, όπως οι εικόνες της Συλλογής Βελιµέζη. Η έκθεσή τους στο Ερµιτάζ µπορεί να θεωρηθεί ότι εγκαινίασε µια νέα περίοδο στις πολιτιστικές σχέσεις Ελλάδας-Ρωσίας».

Στην λαµπρή τελετή των εγκαινίων, που πραγµατοποιήθηκε στις 11 Σεπτεµβρίου 2009 στην Αγία Πετρούπολη, παρευρέθηκαν µεταξύ άλλων: ο πρέσβης της Ελλάδας στην Μόσχα, Μιχαήλ Σπινέλλης· ο µορφωτικός ακόλουθος της Πρεσβείας της Ελλάδας στην Μόσχα, καθηγητής ∆ηµήτριος Γιαλαµάς· η γενική πρόξενος της Ελλάδας στην Αγία Πετρούπολη, Αντωνία Κατζουρού· ο αντιπρόεδρος του Ιδρύµατος Ωνάση, Γιάννης Ιωαννίδης, και ο επίτιµος αντιπρόεδρος Παύλος Ιωαννίδης µε τις συζύγους τους· η καθηγήτρια στο Τµήµα Ιστορίας του Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων και συντάκτρια του επιστηµονικού καταλόγου της Συλλογής Βελιµέζη, Νανώ Χατζηδάκη· ο γενικός γραµµατέας για θέµατα πολιτιστικής κληρονοµιάς του Βατικανού, δρ Francesco Buranelli· από ρωσικής πλευράς, ο ηγούµενος της Μονής Αγίας Λαύρας, Αλεξάντρ Νιέφσκι, ο επίσκοπος Βίµπορκ Ναζάριος, ο διευθυντής του Μουσείου Ερµιτάζ, καθηγητής Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, ο υπεύθυνος του τµήµατος Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Συλλογών και επιµελητής του  Μουσείου Ερµιτάζ, δρ Γιούρι Πιατνίτσκι, καθώς και εκπρόσωποι µουσείων και πολιτιστικών φορέων της Αγίας Πετρούπολης.

Επάνω: Εικόνες της Θεοτόκου και ο Άγιος Νικόλαος του Εµµανουήλ Τζάνε (1683)
Κάτω: Καλαίσθητος και άρτια τεκµηριωµένος κατάλογος στα ρωσικά και στα αγγλικά συνόδευσε την έκθεση

Η προηγούµενη παρουσίαση της συλλογής πραγµατοποιήθηκε τον Νοέµβριο του 2008 από το Ίδρυµα Ωνάση, µε την συνεργασία του Μουσείου Μπενάκη και της Συλλογής Ανθιβόλων Μακρή-Μαργαρίτη, στο Κέντρο Τεχνών της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας.

«Τα ταξίδια της Συλλογής Βελιµέζη ζωντανεύουν τους ποικίλους τόπους όπου ο ελληνισµός σε όλες τις µορφές του ήταν παρών», ανέφερε στον πρόλογό του ο πρόεδρος του Ιδρύµατος, Αντώνης Παπαδηµητρίου. «Τόπους συναισθηµατικά φορτισµένους για εµάς, αλλά και τόπους για τους οποίους αισθανόµαστε υπερήφανοι. Αντίθετα από τον Οδυσσέα, τα ταξίδια της Συλλογής Βελιµέζη σηµάδεψαν µέρη, όπου η ελληνική κουλτούρα και ο ελληνικός πολιτισµός έχουν καταλήξει να µείνουν ως βάση της κοινής πολιτιστικής κληρονοµιάς της ανθρωπότητας.

»Κάποιος µπορεί να αναρωτηθεί γιατί µιλάµε για την ελληνική πολιτιστική κληρονοµιά σε σχέση µε µία συλλογή µεταβυζαντινών εικόνων. Αυτό συµβαίνει γιατί οι εικόνες αυτές φέρουν µέσα τους σηµάδια και κοινά στοιχεία που επιβιώνουν διαχρονικά µέχρι σήµερα. Έχουν άµεση σχέση µε την Αρχαία Ελλάδα, όπως παρουσιάζεται µέσα από τις µινωικές τοιχογραφίες, µε τις τοιχογραφίες της Βεργίνας και της Ποµπηίας, τα ρωµαϊκά µωσαϊκά και τα πορτραίτα Φαγιούµ, τις εικόνες της Μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά κ.λπ. Ενσωµατώνουν επίσης µια βαθιά πνευµατική διαδροµή, που άρχισε από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, συνεχίστηκε µε τον Πλάτωνα, τους στωικούς και συνεχίζεται µέχρι τις ηµέρες µας.

»Αυτή η κληρονοµιά είναι επίσης µέρος της κληρονοµιάς του ρωσικού λαού, που έχει τόσο στενούς δεσµούς µε τους Έλληνες, όχι µόνο µέσω του Βυζαντίου και όχι µόνο µέσα από την κοινή ορθόδοξη πίστη µας, αλλά και µέσα από κοινούς αγώνες και ιδέες στην διάρκεια των αιώνων.
»Υπάρχει, προφανώς, µια οικουµενικότητα, που είναι τόσο διαχρονική όσο και πνευµατική. Στην δική µου αντίληψη είναι αναγκαίο να επαναλαµβάνω µε κάθε ευκαιρία ότι πολιτισµός και τέχνη απορρέουν από τις συνεχείς συναντήσεις των λαών. Οι διαφορές τους δεν διαχωρίζουν, αλλά δικαιολογούν τον υποσυνείδητα κοινό τους λόγο», κατέληξε ο Αντώνης Παπαδηµητρίου.

Άποψη του εκθεσιακού χώρου µε εικόνες της Συλλογής Βελιµέζη, µαζί µε αντιπροσωπευτικά ανθίβολα της Συλλογής Μακρή-Μαργαρίτη

Όπως σηµειώνει στον πρόλογο του καταλόγου της έκθεσης ο διευθυντής του Μουσείου Ερµιτάζ, Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, «µετά την Πτώση της Κωνσταντινούπολης η Κρήτη αναδύθηκε ως το κέντρο µιας εξαιρετικά δραστήριας καλλιτεχνικής παραγωγής. Κοιτίδα της ξεχωριστής µεταβυζαντινής παράδοσης, η οποία συνδύαζε τα καλλιτεχνικά επιτεύγµατα της Ανατολής και της ∆ύσης, η Κρήτη γέννησε τον µεγαλοφυή Ελ Γκρέκο. Η Κρητική Σχολή εικονογραφίας παρουσιάζει αναλογίες µε την ιταλική ζωγραφική της πρώιµης Αναγέννησης, ενώ διακρίνονται επίσης οµοιότητες µε την νέα φάση της ρωσικής ζωγραφικής, κύριος εκπρόσωπος της οποίας είναι η Σχολή Στρογκανώφ».

Το «κόσµηµα» της Συλλογής Βελιµέζη,
Το Πάθος του Χριστού - Πιετά µε αγγέλους, του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου

«Οι κρητικές εικόνες έχαιραν ιδιαίτερης εκτίµησης στην Ρωσία», συνεχίζει ο διευθυντής του Μουσείου. «Έφθασαν στην χώρα ως εκκλησιαστικοί θησαυροί ή πολύτιµα δώρα και δόθηκε µεγάλη σηµασία στην διαφύλαξή τους. Στην Ρωσία δηµιουργήθηκαν σπουδαίες συλλογές κρητικών εικόνων. Οι µελέτες Ρώσων βυζαντινολόγων αναγνώρισαν στην κρητική εικόνα µια ξεχωριστή θέση στην παγκόσµια πολιτιστική ιστορία. Με τον τρόπο αυτόν προστέθηκε ένας ακόµη κρίκος στην αλυσίδα που ενώνει την Ρωσία και το Βυζάντιο, ενώ ενισχύθηκε η εγγύτητα µεταξύ των ορθόδοξων χριστιανικών αισθητικών παραδόσεων.

»Η παρούσα έκθεση ενισχύει την εγγύτητα αυτή, προσθέτοντας νέες λεπτοµέρειες στις παραδοσιακές επαφές µεταξύ Ρωσίας και Ελλάδας. Στο Ερµιτάζ, οι µεταβυζαντινές εικόνες συνοµιλούν µε την αρχαία ελληνική κεραµική από τις ελληνικές αποικίες του Ευξείνου Πόντου», καταλήγει ο Μιχαήλ Πιοτρόφσκι.

Σύµφωνα µε την παρουσίαση της Νανώς Χατζηδάκη στον κατάλογο της έκθεσης, οι εικόνες της Συλλογής Βελιµέζη προέρχονται, στην πλειονότητά τους, από Κρητικούς ζωγράφους οι οποίοι εργάστηκαν στην Κρήτη ή στα νησιά του Ιονίου µετά το 1644. Οι παλαιότερες χρονολογούνται από το δεύτερο µισό του 15ου αιώνα και προέρχονται από κρητικά εργαστήρια. Από αυτές ξεχωρίζουν η Παναγία Οδηγήτρια, η Παναγία Γλυκοφιλούσα (τέχνη Ανδρέα Ρίτζου), η Κυριακή της Ορθοδοξίας (περ. 1500) χάρις στην ασυνήθιστη θεµατολογία της, καθώς και οι Είκοσι τέσσερεις Οίκοι του Ακάθιστου Ύµνου των αρχών του 16ου αιώνα. Εµφανείς είναι οι δυτικές επιρροές στην Προσκύνηση των Μάγων, που αποδίδεται στο εργαστήριο του Άγγελου Πιτζαµάνου. Στην οµάδα των κρητικών εικόνων του 16ου αιώνα περιλαµβάνεται και το «κόσµηµα» της Συλλογής, το Πάθος του Χριστού – Πιετά µε Αγγέλους. Στην εικόνα αυτή εκφράζονται δυναµικά, για πρώτη φορά πριν από την αναχώρησή του από την Κρήτη το 1567, τα µοναδικά χαρακτηριστικά του προσωπικού ύφους του Θεοτοκόπουλου.

Επάνω: Ο Αντώνης Παπαδηµητρίου και ο διευθυντής του Μουσείου, Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, κόβουν την κορδέλα των εγκαινίων
Κάτω: Στιγµιότυπο από την συνέντευξη Τύπου στην Αγία Πετρούπολη

Η εικονογραφία του 17ου αιώνα αντιπροσωπεύεται από τρία σηµαντικά έργα του Εµµανουήλ Τζάνε (Πιετά, 1657· Άγιος Νικόλαος, 1683· Το Θαύµα της Αγίας Ζώνης, β΄ µισό 17ου αι.). Συνεχιστές της κρητικής παράδοσης στα Ιόνια Νησιά ζωγράφισαν, µεταξύ άλλων, την Αγία Αικατερίνη και τον Άγιο ∆ηµήτριο έφιππο. Έντονες ιταλικές επιρροές, χάρις στην χρήση δυτικότροπων χαρακτικών ως πρωτοτύπων, είναι φανερές στην Αποκαθήλωση και τον Αποκεφαλισµό του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, που αποδίδεται σε εργαστήριο της Ζακύνθου.

«Ανάµεσα στις εικόνες του 18ου αιώνα ξεχωρίζουν εκείνες που αποδίδονται στον Κωνσταντίνο Κονταρίνη και τον Νικόλαο Καλλέργη», επισηµαίνει η Νανώ Χατζηδάκη. «Η τέχνη των Επτανήσιων ζωγράφων, η οποία δίνει συχνά έµφαση στις διακοσµητικές λεπτοµέρειες και τα ζωηρά χρώµατα, αντιπροσωπεύεται από την Προσκύνηση των Μάγων, τον Αποκεφαλισµό του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, την Κοίµηση της Θεοτόκου και τον Επιτάφιο Θρήνο».

Ο κατάλογος της έκθεσης στην Αγία Πετρούπολη εκδόθηκε στην ρωσική και την αγγλική γλώσσα µε αναλυτικά επιστηµονικά κείµενα βυζαντινολόγων. Ταυτόχρονα, µεταφράστηκε και εκτυπώθηκε στην ρωσική γλώσσα ο επιστηµονικός κατάλογος της καθηγήτριας Νανώς Χατζηδάκη για τις εικόνες της Συλλογής Βελιµέζη, µε τίτλο Εικόνες της Συλλογής Βελιµέζη (Aθήνα, 1997), ο οποίος κυκλοφορεί ήδη στην αγγλική, την ελληνική, την ισπανική και την γερµανική γλώσσα.

Η πρώτη παρουσίαση της Συλλογής Βελιµέζη στην Ρωσία, σε συνδυασµό µε το επιτυχηµένο «Πρόγραµµα Εργασιών» των συγκεκριµένων εικόνων, το οποίο χρονολογείται από το 1991, θα αποτελέσει µια σηµαντική ευκαιρία προβολής του ελληνικού πνεύµατος και του ελληνικού πολιτισµού.

18-21