Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 46 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 46 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
∆ορυφορικές παρατηρήσεις της Γης:
Εφαρµογές στην
προστασία του φυσικού
και του αστικού περιβάλλοντος

Του Νίκου Σηφάκι,
δρος Τηλεπισκόπησης
του Πανεπιστηµίου
Paris VII,
κύριου ερευνητή
στο Ινστιτούτο
∆ιαστηµικών
Εφαρµογών και
Τηλεπισκόπησης
του Εθνικού
Αστεροσκοπείου
Αθηνών, προέδρου
του Συλλόγου
Ερευνητών
του Εθνικού
Αστεροσκοπείου
Αθηνών


Με τις δορυφορικές παρατηρήσεις του περιβάλλοντος ασχολείται σήµερα η επιστήµη της Τηλεπισκόπησης, δηλαδή της παρατήρησης και µελέτης αντικειµένων από απόσταση. Η απόσταση αυτή ποικίλλει, ανάλογα µε το δορυφορικό σύστηµα, από 350 µέχρι 35.000  χιλιόµετρα. Η µεγάλη αυτή απόσταση παρατήρησης αποτελεί το σηµαντικότερο πλεονέκτηµα των δορυφόρων και είναι ο καλύτερος τρόπος για να παρακολουθήσουµε µε ασφάλεια επικίνδυνα φαινόµενα, όπως τις φυσικές καταστροφές ή τα τεχνολογικά ατυχήµατα. Οι δορυφορικές λήψεις από τόσο µεγάλες αποστάσεις δίνουν στους επιστήµονες συνοπτική και ταυτόχρονα συνθετική εικόνα της Γης, επιτρέποντάς τους να µελετούν καλύτερα τις σχέσεις των φυσικών φαινοµένων και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων µε τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον.

Πενήντα χρόνια µετά την δηµιουργία της NASA από τις Ηνωµένες Πολιτείες, πρωτοβουλία η οποία ήλθε ως απάντηση στην εκτόξευση του πρώτου τεχνητού δορυφόρου Σπούτνικ από την Ρωσία, η Γη περιτριγυρίζεται από χιλιάδες δορυφόρους, από τους οποίους µερικές εκατοντάδες διαθέτουν συστήµατα παρατήρησης για περιβαλλοντικούς ή στρατιωτικούς σκοπούς. Τα δορυφορικά αυτά συστήµατα αποτελούνται από δέκτες οι οποίοι καταγράφουν την ενέργεια που εκπέµπουν ή ανακλούν η γήινη επιφάνεια και η ατµόσφαιρα. Η έντονη νεφοκάλυψη που χαρακτηρίζει ορισµένες περιοχές του πλανήτη µας είναι περιοριστική για την παρατήρησή τους µε τα περισσότερα είδη δορυφόρων. Εντούτοις, ορισµένοι δέκτες είναι τύπου ραντάρ και εκπέµπουν σήµατα τα οποία διαπερνούν την νεφοκάλυψη και µπορούν έτσι να παρατηρήσουν όλες τις περιοχές ακόµη και κατά την διάρκεια της νύκτας.

Στις εφαρµογές των δορυφορικών παρατηρήσεων στο περιβάλλον περιλαµβάνονται παραδείγµατα επιπτώσεων του φαινόµενου της κλιµατικής αλλαγής, χαρτογράφησης της ατµοσφαιρικής ρύπανσης επάνω από µεγαλουπόλεις, όπως η Αθήνα, παρακολούθησης των επιπτώσεων της ατµοσφαιρικής ρύπανσης στην υγεία των κατοίκων των αστικών κέντρων, επιτήρησης των θαλασσών για πετρελαιοκηλίδες και προστασίας της φύσης και των βιότοπων.

Εικόνα από δορυφόρο των καταστρεπτικών πυρκαϊών στην Ελλάδα το καλοκαίρι του 2007

Οι δορυφόροι µάς επιτρέπουν σήµερα να αξιολογήσουµε ακόµη και την επικινδυνότητα διαφόρων περιοχών ως προς την εξάπλωση ασθενειών όπως της εγκεφαλίτιδας, του άσθµατος και της ελονοσίας! Όµως, η σηµαντικότερη ίσως εφαρµογή για την ελληνική πραγµατικότητα σχετίζεται µε την διαχείριση των φυσικών καταστροφών, όπως είναι οι δασικές πυρκαϊές. Η Ελλάδα ανήκει στις χώρες οι οποίες θα υποστούν άµεσα τις συνέπειες της κλιµατικής αλλαγής, για αυτό και οφείλουµε να προσαρµοστούµε υιοθετώντας κανόνες λήψης αποφάσεων για την αντιµετώπιση επικίνδυνων φαινοµένων που τα επόµενα χρόνια θα απειλήσουν την βιωσιµότητα του περιβάλλοντος αλλά και την οργάνωση των κοινωνιών όπως την γνωρίζουµε. Με δεδοµένη την κλιµατική αλλαγή, είναι αναγκαίες η συντονισµένη δραστηριοποίηση και η στενή συνεργασία των αρµόδιων αρχών και των Ευρωπαίων εταίρων µας κατά την διάρκεια όλων των φάσεων διαχείρισης κρίσεων, µέσω µεθόδων που έχουν εφαρµοστεί µε επιτυχία σε άλλες χώρες, όπως είναι οι δορυφορικές παρατηρήσεις (τηλεπισκόπηση). Αυτές µπορούν να εφαρµοστούν σε επιχειρησιακό επίπεδο για την διαχείριση πληµµυρικών επεισοδίων, αλλά και, κυρίως, των δασικών πυρκαϊών.

Στιγµιότυπο από την διάλεξη του δρος Νίκου Σηφάκι

Οι δορυφόροι µπορούν να αξιοποιηθούν ήδη από την φάση της «πρόληψης», αξιολογώντας την «τρωτότητα» των δασικών και των αστικών περιοχών (µε ακριβείς χάρτες καύσιµης ύλης και υποδοµών), που µαζί µε τον καθηµερινό υπολογισµό της «επικινδυνότητας» (άνεµος, θερµοκρασία, υγρασία) θα βελτιώσουν την ετοιµότητα και την αµεσότητα παρέµβασης των φορέων διάσωσης και της πολιτικής προστασίας. ∆ορυφορικά δεδοµένα πολυ-ανάλυσης θα πρέπει να εφαρµοστούν σε αυτή την φάση. Στην συνέχεια, δορυφορικές εικόνες χαµηλότερης ανάλυσης µπορούν να χρησιµοποιηθούν κατά την διάρκεια του συµβάντος για την αντιµετώπισή του και για την διαχείριση της κρίσης. Οι εικόνες αυτές επιτρέπουν τον εντοπισµό εστιών φωτιάς και την αντικειµενική απεικόνιση της συνολικής κατάστασης, την επιβεβαίωση των αναγγελιών φωτιάς, την συγκριτική εκτίµηση της εξέλιξης των µετώπων ακόµη και την νύκτα, αλλά και την άµεση και συνοπτική ενηµέρωση των πολιτών. Ακόµη και µετά το συµβάν, η διάθεση δορυφορικών εικόνων λίγες ώρες µετά την καταστροφή απεικονίζει µε λεπτοµέρειες το µέγεθος του προβλήµατος και επιτρέπει στις αρµόδιες υπηρεσίες να λάβουν άµεσα µέτρα. Έτσι, η φάση αποτίµησης (χαρτογράφησης) των καµένων περιοχών ανά είδος και ανά περιοχή πραγµατοποιείται µε εικόνες πολύ υψηλής ανάλυσης και µε ακρίβεια καλύτερη από ένα µέτρο. Στις περισσότερες περιπτώσεις επιχειρησιακών εφαρµογών, οι δορυφορικές πληροφορίες αξιοποιούνται µε την βοήθεια Συστηµάτων Γεωγραφικών Πληροφοριών (τα γνωστά G.I.S.), τα οποία είναι ψηφιακά συστήµατα ικανά να αποθηκεύσουν, να συνδυάσουν και να διαχειριστούν χωρικά δεδοµένα.

Οι δορυφορικοί χάρτες, που εµφανίζουν την εικόνα της παράκτιας ρύπανσης και του φυτοπλαγκτού, βοηθούν στην βέλτιστη διαχείριση της αλιείας

Οι δορυφόροι δεν αποτελούν πανάκεια, αλλά ούτε και θεραπεία στα προβλήµατα «υγείας» του περιβάλλοντος. Αποτελούν, όµως, το διαγνωστικό εργαλείο που θα µας βοηθήσει να καθορίσουµε την κατάλληλη «αγωγή» για να σώσουµε τον σηµαντικότερο ασθενή: τον ίδιο µας τον πλανήτη. Η χώρα µας διαθέτει τόσο το επιστηµονικό δυναµικό όσο και την τεχνογνωσία για την αξιοποίηση δορυφορικών δεδοµένων στην περιβαλλοντική προστασία και διαχείριση. Είναι απολύτως αναγκαίο να ενηµερωθούν σωστά για τις νέες τεχνολογίες όλοι οι αρµόδιοι φορείς, αλλά και οι πολιτικοί, ώστε να αξιοποιηθούν άµεσα και πλήρως οι υφιστάµενες δυνατότητες.

Τρισδιάστατη αναπαράσταση της αστικής ρύπανσης στο Λεκανοπέδιο Αττικής

[Ο δρ Νίκος Σηφάκις έχει εργαστεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις Βρυξέλλες ως συντονιστής του µεγαλύτερου έργου δορυφορικών παρατηρήσεων (CORINE) και συµµετείχε στην οµάδα που συνέταξε το πρόγραµµα εργασίας του Ευρωπαϊκού Οργανισµού Περιβάλλοντος.]

38-41