Εκδηλώσεις
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 46 - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 46 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Οι καταβολές του El Greco
µέσα από σπάνιες κρητικές εικόνες
στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο στην Νέα Υόρκη

Άποψη της εισόδου του Ωνασείου Πολιτιστικού Κέντρου, όπου θα φιλοξενείται η έκθεση κρητικών εικόνων έως τα τέλη Φεβρουαρίου
Πιετά, περ. 1500, πιθανώς του Ν. Τζαφούρη ή του κύκλου του

Το Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο της Νέας Υόρκης παρουσιάζει µοναδικές κρητικές εικόνες του 15ου και του 16ου αιώνα, µεταξύ των οποίων και πρώιµα έργα του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου, στο πλαίσιο της έκθεσης Οι καταβολές του El Greco: Η ζωγραφική εικόνων στην βενετοκρατούµενη Κρήτη. Στις 8 ∆εκεµβρίου 2009, ο υπουργός Πολιτισµού Παύλος Γερουλάνος τέλεσε τα επίσηµα εγκαίνια της έκθεσης, παρουσία του προέδρου του Ιδρύµατος Ωνάση, Αντώνη Παπαδηµητρίου, και των συνδιοργανωτών της έκθεσης, της προέδρου του Μουσείου Μπενάκη Αιµιλίας Γερουλάνου και του αρχιεπισκόπου Κρήτης Ειρηναίου. Η έκθεση, η οποία διοργανώνεται σε συνεργασία µε το Μουσείο Μπενάκη και την Ιερά Αρχιεπισκοπή Κρήτης, θα διαρκέσει έως τις 27 Φεβρουαρίου 2010.

Χαρακτηριστική άποψη του εκθεσιακού χώρου στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο

Εξετάζοντας τον συνδυασµό των βυζαντινών και των ιταλικών στοιχείων που χαρακτηρίζουν τις δηµιουργίες των εργαστηρίων ζωγραφικής στην βενετοκρατούµενη Κρήτη του 15ου και του 16ου αιώνα ―το περιβάλλον στο οποίο ανδρώθηκε καλλιτεχνικά ο ∆οµήνικος Θεοτοκόπουλος―, η έκθεση του θυγατρικού Ιδρύµατος Ωνάση είναι η πρώτη που επικεντρώνεται στην εξέλιξη της πολύπλευρης σχέσης των Κρητικών ζωγράφων µε την δυτική τέχνη κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου.

Η Σταύρωση, τέλη 15ου αι., Ανδρέας Παβίας

Σαράντα έξι εξαιρετικές εικόνες από µουσεία και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα, την Ευρώπη, τις Η.Π.Α. και τον Καναδά, πολλές από τις οποίες ταξίδεψαν για πρώτη φορά στην Αµερική, παρουσιάζονται στην έκθεση αυτή, την οποία επιµελήθηκε η δρ Αναστασία ∆ρανδάκη, επιµελήτρια της Βυζαντινής Συλλογής του Μουσείου Μπενάκη στην Αθήνα.

Σύµφωνα µε την επιµελήτρια, «οι ζωγράφοι εικόνων στα εργαστήρια της Κρήτης του 15ου και του 16ου αιώνα ήταν φηµισµένοι για την ικανότητά τους να φιλοτεχνούν εικόνες όχι µόνο σύµφωνα µε το βυζαντινό ύφος αλλά και σύµφωνα µε δυτικά πρότυπα. Αν και ο διάλογος της βυζαντινής µε την δυτική τέχνη είχε µακρά ιστορία ήδη από την παλαιολόγεια περίοδο, οι ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες που επικρατούσαν στην βενετοκρατούµενη Κρήτη έπαιξαν αναµφίβολα αποφασιστικό ρόλο στην βαθύτερη εξοικείωση των Κρητικών καλλιτεχνών µε την εικονογραφία και το ύφος της ∆υτικής Τέχνης, ιδιαίτερα µετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το 1453». Τις συναρπαστικές αυτές καλλιτεχνικές εξελίξεις φωτίζει η έκθεση «Οι καταβολές του El Greco: Η ζωγραφική εικόνων στην βενετοκρατούµενη Κρήτη», µέσα από σπάνια έργα που διατρέχουν δύο αιώνες.

Πυρήνα της έκθεσης αποτελούν ένδεκα εξαιρετικές εικόνες από την Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης Σιναϊτών Ηρακλείου, του Επικοινωνιακού και Μορφωτικού Ιδρύµατος της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης. Η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο, που ιδρύθηκε περίπου τον 10ο αιώνα ως µετόχι της οµώνυµης µονής στο Όρος Σινά, υποστήριζε µια µεγάλη και λόγια µοναστική κοινότητα µέχρι τον 16ο αιώνα. Από το 1967 φιλοξενεί µια ιδιαίτερα σηµαντική συλλογή ορθόδοξων εικόνων και εκκλησιαστικών αντικειµένων. ∆έκα από τις εικόνες της Συλλογής της Αγίας Αικατερίνης Σιναϊτών έχουν ταξιδέψει µόνο µία φορά στο παρελθόν, το 1993, για τις ανάγκες µίας έκθεσης στην Αθήνα. Το ενδέκατο έργο, Ο Μυστικός ∆είπνος του Μιχαήλ ∆αµασκηνού, παρουσιάστηκε εκτός Κρήτης µόνο µία φορά, στην έκθεση «El Greco: Ταυτότητα και Μεταµόρφωση» του 1999, που φιλοξενήθηκε στην Μαδρίτη, την Ρώµη και την Αθήνα.

Τέσσερεις εικόνες της έκθεσης προέρχονται από την συλλογή του Μουσείου Ερµιτάζ ― η Πιετά, η Ανάσταση και το Μή µου ἅπτου, η Παναγία Νικοποιός µε τους αγίους Αθανάσιο, Σπυρίδωνα, Μαρίνα και Ρόκο και ο Άγιος ∆ηµήτριος του ∆ονάτου Βιτζαµάνου. Από το 1930, όταν τα έργα αυτά εντάχθηκαν στην συλλογή του Ερµιτάζ, είναι η πρώτη φορά που ταξιδεύουν εκτός της Αγίας Πετρούπολης. Επίσης για πρώτη φορά ταξιδεύει και η ∆έηση του Νικόλαου Τζαφούρη, από το Βυζαντινό Μουσείο Αντιβουνιώτισσας στην Κέρκυρα.

Τρίπτυχο µε την ∆ευτέρα Παρουσία, την Ανάσταση, το «Ἐπὶ σοὶ χαίροι» και το τοπίο του Όρους Σινά, τέλη 16ου αι., Γεώργιος Κλόντζας

Ιδιαίτερα σηµαντικό στοιχείο της έκθεσης που οργανώνει το Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο στην Νέα Υόρκη είναι η παρουσίαση, για πρώτη φορά, δύο φύλλων τριπτύχου της ιταλικής περιόδου του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου —της Βάπτισης του Χριστού, που ανήκει στον ∆ήµο Ηρακλείου Κρήτης, και της Προσκύνησης των Ποιµένων, που ανήκει στο Πανεπιστήµιο Queen’s στο Κίνγκστον του Οντάριο—, τα οποία θεωρείται ότι αρχικά αποτελούσαν τµήµατα του ίδιου έργου.

Ο Χριστός και η Σαµαρείτιδα, τέλη 15ου αι., πιθανώς του Νικόλαου Τζαφούρη

Σηµαντικά έργα της έκθεσης είναι, ακόµη, η γνωστή πρώιµη εικόνα του ∆οµήνικου Θεοτοκόπουλου Η Κοίµησις της Θεοτόκου, η οποία σπάνια ταξιδεύει µακριά από τον χώρο φύλαξής της, τον οµώνυµο ναό στην Ερµούπολη της Σύρου, καθώς και ένα όψιµο έργο του ίδιου ζωγράφου, από την περίοδο της διαµονής του στην Ισπανία, Η Στέψη της Θεοτόκου, το οποίο ανήκει στην συλλογή του Ιδρύµατος Ωνάση και παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Νέα Υόρκη.

Τα έργα της έκθεσης δάνεισαν, από την Ελλάδα, το Βυζαντινό Μουσείο Αντιβουνιώτισσας στην Κέρκυρα, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, η ∆ηµόσια Βιβλιοθήκη της Λευκάδας, ο ∆ήµος Ηρακλείου Κρήτης, η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, ο Ιερός Ναός Κοιµήσεως της Θεοτόκου στην Ερµούπολη Σύρου, το Κοινωφελές  Ίδρυµα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης στην Αθήνα, το Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο Κρήτης, το Μουσείο Μπενάκη, το Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου, καθώς και η Συλλογή Μαριάννας Λάτση. Από την Ευρώπη, τις Η.Π.Α. και τον Καναδά έργα δάνεισαν το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης στην Νέα Υόρκη, το Μουσείο Ερµιτάζ της Αγίας Πετρούπολης και το Κέντρο Τέχνης Agnes Etherington του Πανεπιστηµίου Queen’s στο Κίνγκστον του Οντάριο.

Την έκθεση συνοδεύει έγχρωµος κατάλογος 132 σελίδων µε όλα τα παρουσιαζόµενα έργα, καθώς και κείµενα της επιµελήτριας, δρος Αναστασίας ∆ρανδάκη, της καθηγήτριας Βυζαντινής Αρχαιολογίας του Πανεπιστηµίου Κρήτης, δρος  Όλγας Γκράτσιου, και του οµότιµου καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστηµίου Κρήτης και παγκοσµίου φήµης ειδικού στον El Greco, δρος Νίκου Χατζηνικολάου.

«Πρόκειται ουσιαστικά για µια εικαστική µελέτη µε διπλό στόχο», σχολιάζει σε εκτενές αφιέρωµα ο αρθρογράφος Holland Cotter της εφηµερίδας The New York Times. «Αφενός, σκιαγραφεί τον ειδικό, κοσµοπολιτικό χαρακτήρα του νησιού όπου συναντάται η Ανατολή µε την ∆ύση· αφετέρου, διηγείται την ιστορία ενός σπουδαίου καλλιτέχνη, ο οποίος αναδύθηκε µέσα από τον πολιτισµό αυτόν, έζησε εκτός αυτού και ανήκε για πάντα σε αυτόν».

Η Βάπτιση του Χριστού, περ. 1570, ∆οµήνικος Θεοτοκόπουλος

Στην Κρήτη, πολλοί παλαιότεροι πίνακες είχαν µείνει ανυπόγραφοι, αλλά, καθώς η ζωγραφική γινόταν όλο και πιο χαρακτηριστική σε διαπολιτισµικό επίπεδο, τα ονόµατα των δηµιουργών άρχισαν να κάνουν την εµφάνισή τους. Καλλιτέχνες όπως ο Άγγελος, ο Ανδρέας Παβίας και ο Νικόλαος Τζαφούρης έχαιραν µεγάλης δηµοσιότητας, όπως άλλωστε και ο µανιεριστής Γεώργιος Κλόντζας, του οποίου οι αφάνταστα πυκνές, µικρογραφικές κοσµολογίες συγκαταλέγονται στα πιο σηµαντικά και εντυπωσιακά στοιχεία της έκθεσης. Το 1584, ο Μιχαήλ ∆αµασκηνός, ήδη φηµισµένος στην Βενετία, επέστρεψε στην Κρήτη, για να τελειοποιήσει µια βυζαντινή/αναγεννησιακή σύνθεση, η οποία γνώρισε τεράστια επιτυχία και βρήκε αµέτρητους µιµητές.

Έως τα είκοσι πέντε περίπου χρόνια του, ο ∆οµήνικος Θεοτοκόπουλος παρέµεινε στην Κρήτη και ευδοκίµησε. Η Κοίµηση της Θεοτόκου χρονολογείται πριν από το 1567, χρονολογία κατά την οποία ο El Greco έφυγε ―µόνιµα, όπως αποδείχτηκε― για την Βενετία. Η Προσκύνηση των Μάγων ανήκει πιθανότατα στην περίοδο της παραµονής του στην Ρώµη. Μετέβη ακολούθως στην Ισπανία, γεµάτος ελπίδες, αλλά, σταδιακά, ο βασιλιάς Φίλιππος Β΄, που µέχρι πρότινος ήταν οπαδός της τέχνης του, σταµάτησε να τον υποστηρίζει. Έτσι, κατέληξε να εργάζεται για εκκλησίες, τους θεσµούς δηλαδή που τον είχαν στηρίξει και αρχικά στην Κρήτη. Αναδύθηκε και πάλι ο εικονογράφος. Το διαπιστώνουµε αυτό στην τελευταία εικόνα της έκθεσης, µια µελέτη σε λάδι του 1603 για την Στέψη της Θεοτόκου, παραγγελία του νοσοκοµείου της πόλης Ιγέσκας.

«Οι εικόνες ως ζωντανές και διαδραστικές πηγές ενέργειας µπορούν να αποτελέσουν το αντικείµενο µιας ξεχωριστής έκθεσης, την οποία ίσως δούµε στο µέλλον», καταλήγει ο Holland Cotter. «Προς το παρόν, η τρέχουσα έκθεση στο Ωνάσειο Πολιτιστικό Κέντρο παρουσιάζει έργα τέχνης που σε αγκαλιάζουν και σε συναρπάζουν, πλαισιωµένα από µια καίρια επιστηµοσύνη σε ένα σπινθηροβόλο περιβάλλον, καθώς και µε την υπόκρουση της βυζαντινής µουσικής του σχήµατος Εν Χορδαίς, που θα εντυπωθεί µέσα σας για πάντα. Κατά τρόπο αξιοθαύµαστο, µάλιστα, όλα αυτά παρέχονται δωρεάν».

34-37