Εκδηλώσεις
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 44 - ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 44 ΙΟΥΝΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Του Νεκρού Αδελφού

ΜΙΑ ∆ΙΑΒΑΛΚΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Ο σκηνοθέτης Σωτήρης Χατζάκης και, επάνω, η σκηνή του γάµου

Η γνωστή παραλογή Του Νεκρού Αδελφού παρουσιάστηκε στην διαβαλκανική της διάσταση από την εταιρεία παραγωγής Άλεκτον και τον σκηνοθέτη Σωτήρη Χατζάκη, µε την χορηγία του Ιδρύµατος Ωνάση. Με ηθοποιούς από την Ελλάδα, την Σερβία, την Αλβανία, την Ρουµανία και την Βουλγαρία, το έργο ανέδειξε τις θαυµαστές συγγένειες των βαλκανικών χωρών µέσα από τα κοινά στοιχεία του λαϊκού τους πολιτισµού.

Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους εµφανίστηκαν η διεθνής Ρουµάνα ηθοποιός Maia Morgenstern, η κορυφαία τραγωδός της Αλβανίας Margarita Xhepa, η  Μαρία Κατσιαδάκη, ο Νίκος Αρβανίτης, η Kiti Selmani Djecevic και η δεκαµελής Οµάδα Λαϊκής Κοινότητας (χορός). Η παράσταση Του Νεκρού Αδελφού ανέβηκε στο θέατρο Κάππα από τις 26 Μαρτίου έως τις 5 Απριλίου 2009 και στην συνέχεια πραγµατοποίησε περιοδεία στις βαλκανικές χώρες.

Όπως εξήγησε ο πρόεδρος του Ιδρύµατος Ωνάση, µολονότι, κατά κανόνα, το Ίδρυµα δεν προβαίνει σε χορηγίες για θεατρικά ή κινηµατογραφικά έργα, η εν λόγω παράσταση αποτέλεσε εξαίρεση, δεδοµένου ότι εντάσσεται στην ευρύτερη πολιτική του Ιδρύµατος να υπηρετεί πολιτισµικούς τοµείς που δεν λαµβάνουν κρατική υποστήριξη, καθώς και να προαγάγει τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισµό ως συνέχεια του αρχαίου και του βυζαντινού.

«Η παραλογή Του Νεκρού Αδελφού», σηµείωσε µε την σειρά του ο σκηνοθέτης Σωτήρης Χατζάκης, «έρχεται βαθιά µέσα από την εθνική µας ενδοχώρα. Οι οµηρικοί και οι τραγικοί µύθοι της κλασικής εποχής περνούν ―µετά την διάσπαση της τραγωδίας σε διαλογικά και ασµατικά µέρη― στον τραγικό παντόµιµο, ορχηστικό, µιµητικό δράµα των ελληνιστικών και ρωµαϊκών χρόνων, για να τους παραλάβουν ορχηστές, τραγωδοί, ραψωδοί και µουσικοί. Αυτοί θα τους διαδώσουν στους λαούς της βυζαντινής επικράτειας, και έτσι παραφθαρµένοι από την λαϊκή επεξεργασία θα περάσουν στις τελετουργικές εκδηλώσεις του αγροτικού πληθυσµού. Με αυτό το κυτταρικό υλικό, ο ανώνυµος ποιητής θα πλάσει τις παραλογές, σε αντιστοιχία µε τις παρακαταλογές (απαγγελίες θραυσµάτων τραγωδίας) της Αρχαιότητας».

Ο Σωτήρης Χατζάκης, στην θεατρική διασκευή του Νεκρού Αδελφού, χρησιµοποιεί διάσπαρτες ελληνικές παραλλαγές της παραλογής από την Αθήνα, την Κρήτη, την Θράκη, την Ρόδο, την Πάρο, την Στερεά Ελλάδα, την Μακεδονία, την Ηλεία, τον Όλυµπο και την Βάρνα, καθώς και τις βαλκανικές εκδοχές της παραλογής από την Σερβία, την Αλβανία, την Βουλγαρία και την Ρουµανία. Εντάσσει, επίσης, αφηγήµατα, µοιρολόγια, λαϊκά δρώµενα, χορούς από την Γορτυνία, την Μάνη, την Προποντίδα, την Κρήτη, την  Ήπειρο, την Σερβία, την Αλβανία, την Βουλγαρία και την Ρουµανία. Στην παράσταση ακούγονται εδάφια των βαλκανικών παραλογών, καθώς και κατάρες, επικλήσεις, ανακαλήµατα νεκρών, χορευτικά και θρηνητικά παραγγέλµατα, που µιλιούνται επί σκηνής στις γλώσσες και των πέντε χωρών.

Η κόρη-Αρετή µε την Ελληνίδα και την Ρουµάνα Μάνα και, δεξιά, η επιστροφή της Αρετής στην πατρίδα πάνω στο άλογο, µε τον Νεκρό Αδελφό της

Σύµφωνα µε τον σκηνοθέτη, «αυτό το µεγάλο διαβαλκανικό θέαµα οργανώνεται σκηνικά µε το ήθος του λαϊκού δρώµενου και µε τον τρόπο της τραγωδίας. Η παραδείσια ολότητα και ο θρυµµατισµός της, το στοιχείο του απόλυτου, η εκτροπή από το µέτρο και η ύβρις, η συµφορά, η περιπέτεια, η αναγνώριση και η µεταµόρφωση ως ένα είδος καθάρσεως συνθέτουν την αντιστοιχία “του νεκρού αδελφού” µε την τραγωδία».

Ο ρυθµός ορίζεται από το νταούλι και το σήµαντρο. Ακούγονται µινιµαλιστικές µουσικές από τον Πόντο, την Θράκη, την Σερβία, την Βουλγαρία, την Πρεµετή, την Φλώρινα και την Αλβανία, πολλές από τις οποίες προέρχονται από σπάνιες ηχογραφήσεις. Ο Χορός κινείται πάνω στις δωρικές φόρµες της θρηνητικής µας παράδοσης. Οι κεντρικοί ήρωες συντρίβονται στα χέρια της µοίρας και ο µίµος, ένα είδος ενδιάµεσου τελετάρχη, οδηγού, παρουσία υπερβατική, ενώνει τον επάνω µε τον κάτω κόσµο.

Το τραγούδι Του Νεκρού Αδελφού, που το συναντάµε σε πολλές παραλλαγές στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες βαλκανικές χώρες, συνδέεται άµεσα µε τις λαϊκές παραδόσεις της περιοχής. Όπως επισηµαίνει ο εθνολόγος Ελευθέριος Π. Αλεξάκης, διευθυντής ερευνών του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδηµίας Αθηνών, τέσσερεις είναι οι βασικοί κοινωνικοπολιτισµικοί άξονές του: η εξωγαµία/ενδογαµία της συγγενικής/τοπικής οµάδας, η κατάρα των γονιών και κυρίως της µητέρας, η πίστη στην ιδιαίτερη κατάσταση µεταξύ ζωής και θανάτου (νεκροζώντανοι/βρικόλακες) και η µεταµόρφωση σε ζώα προσώπων τα οποία βρίσκονται σε δύσκολη φυσική ή κοινωνική κατάσταση.

Επάνω: O Νίκος Αρβανίτης, που ερµήνευσε τον ρόλο του Κωσταντή, µε την Maia Morgenstern, την Ρουµάνα Μάνα
Κάτω: Στιγµιότυπο από την συνέντευξη Τύπου

«Τα συστήµατα συγγένειας των βαλκανικών λαών», συνεχίζει ο Ελευθέριος Π. Αλεξάκης, «είναι βασικά πατρογραµµικά και σε µεγάλο βαθµό εξωγαµικά. Οι κόρες πρέπει να παντρευτούν σε άλλες συγγενικές οµάδες, που πολλές φορές µπορεί να βρίσκονται σε µεγάλες αποστάσεις. Η αρχή της εξωγαµίας αντιστρατεύεται την ανάγκη διατήρησης των σχέσεων των συγγενών και ιδιαίτερα µεταξύ µητέρας και κόρης, οι οποίες στον βαλκανικό χώρο είναι πολύ στενές, λόγω παλαιότερων γυναικοκρατικών στοιχείων».

Επιπλέον, κατά τον ίδιο µελετητή, το πρόσωπο της κόρης περιβάλλεται και µε στοιχεία υπερφυσικού χαρακτήρα, αφού παροµοιάζεται µε την καλή τύχη του σπιτιού. Η αποµάκρυνση της κόρης από το σπίτι συσχετίζεται µε την αποµάκρυνση της «τύχης του σπιτιού».

Το δεύτερο κεντρικό στοιχείο του τραγουδιού Του Νεκρού Αδελφού είναι η κατάρα. Πιστεύεται ότι η κατάρα του γονιού, και ιδιαίτερα της µητέρας, έχει καθοριστική σηµασία για την ζωή του παιδιού. Ακόµη µεγαλύτερη δύναµη έχει η κατάρα της ηλικιωµένης µητέρας. Στον βαθµό που οι γυναίκες έχουν περάσει την αναπαραγωγική τους ηλικία, κατά την λαϊκή πίστη, οι υπερφυσικές τους δυνάµεις αυξάνονται και γίνονται επικίνδυνες. 

«Στα χέρια των γυναικών», σύµφωνα µε την Ελένη Ψυχογιού, «η κατάρα γίνεται παραβατικό ―και δεισιδαιµονικά ακαταµάχητο― επικοινωνιακό, δικαιικό, παιδευτικό και συναισθηµατικό εργαλείο µεταφυσικής και συµβολικής εξουσίας, ως µέσο ελέγχου και διαπραγµάτευσης». Την χρησιµοποιούν κατεξοχήν οι µανάδες («γριές») στην βάση µιας κοινωνικής αντίφασης, δηλαδή «του βεβαρηµένου κοινωνικού ρόλου τους και της συµβολικής αρµοδιότητάς τους να διαµεσολαβούν τελετουργικά και µαγικά στο µεταφυσικό, σε αντιπαράθεση µε την περιθωριοποίησή τους ως προς την όποια εξουσία, τα κέντρα λήψης αποφάσεων και τις δηµόσιες, επίσηµες κοινωνικές πρακτικές».

[...] Εμείνε η μάνα μοναχή [...] σ’ όλα τα μνήματά ’κλαιγε και μαύρα δάκρυα χύνει / μόνο στου Κώστα έλεγε βαριά κατάρα ρίχνει: / Ανάθεμά σε Κωσταντή και βαριανάθεμά σε [...].

Επάνω: Ο Χορός-Οµάδα Λαϊκής Κοινότητας στις πρόβες
Κάτω: Ο Αντώνης Παπαδηµητρίου, η Margarita Xhepa, ο Σωτήρης Χατζάκης και η Maia Morgenstern

Η διάχυτη πίστη των βαλκανικών λαών στους βρικόλακες συνδέεται µε το τρίτο βασικό στοιχείο του τραγουδιού. Πολλές είναι οι παραδόσεις και οι δεισιδαιµονίες γύρω από τον χαρακτήρα των όντων αυτών, αλλά και γύρω από τους λόγους που ένας άνθρωπος µπορεί να γίνει βρικόλακας, κατάσταση η οποία τερµατίζεται µε ορισµένες µαγικές πράξεις. Η περίπτωση του Κωσταντή, σύµφωνα µε την ανάλυση του Ελευθέριου Π. Αλεξάκη, είναι µια ενδιάµεση κατάσταση βρικόλακα/νεκροζώντανου, ο οποίος σηκώνεται πρόσκαιρα από τον τάφο, λόγω της µητρικής κατάρας, για συγκεκριµένο σκοπό και όχι για να βλάψει τους ανθρώπους.

Η µεταµόρφωση ανθρώπων σε ζώα είναι το τέταρτο στοιχείο γύρω από το οποίο εκτυλίσσεται το τραγούδι Του Νεκρού Αδελφού. Η αδελφή µεταµορφώνεται σε κουκουβάγια, νυκτόβιο πουλί που συνδέεται µε τον θάνατο. Το τραγούδι αυτό άλλωστε σε ορισµένες περιοχές της Ελλάδας είναι γνωστό και ως «Η κουκουβαγίτσα». Πρόκειται στην ουσία για ιερά ζώα ―η ιερότητα βρίσκεται σε ενδιάµεσες καταστάσεις― που η υπόστασή τους (µισά ζώα/µισοί άνθρωποι) µας οδηγεί σε µια αρχέγονη πίστη που συναντάµε σε πολλούς λαούς και στην οποία στηρίζονται συστήµατα, όπως ο τοτεµισµός, ο θεοζωοµορφισµός κ.ά.

Η εξαιρετική παράσταση του Σωτήρη Χατζάκη γνωρίζει διεθνή επιτυχία. Μετά την παρουσίασή του στην Αθήνα, το έργο πραγµατοποίησε περιοδεία στα Τίρανα (23 Απριλίου), στην Σόφια (27 Απριλίου), στο Βουκουρέστι (29-30 Απριλίου) και στο Βελιγράδι (3 Μαΐου), όπου, ύστερα από την ενθουσιώδη υποδοχή που του επιφυλάχθηκε, παρατάθηκε η παρουσίασή του για αρκετές ακόµη παραστάσεις. Μετά τον κύκλο των παραστάσεων στο εξωτερικό, το έργο θα παρουσιαστεί εκ νέου στην Ελλάδα.

28-31