Διάλεξη
ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΩ - ΤΕΥΧΟΣ 43 - ΜΑΡΤΙΟΣ 2009 ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΤΕΥΧΟΣ 43 ΜΑΡΤΙΟΣ 2009
περιεχόμενα τεύχους επικοινωνήστε μαζί μας !
Από το «Είναι-µη Είναι»
στο
«Σκακιστικό Συνεχές»

Της Αιμιλίας
Παπαφιλίππου,
εικαστικού









Η τέχνη είναι στρατηγική εξέλιξης. Ο άνθρωπος συλλαµβάνει, διαπραγµατεύεται και επαναπροσδιορίζει τον εαυτό του, την ταυτότητά του, µέσω αυτής. Από τα σχέδια που έκανε ο πρωτόγονος άνθρωπος στα σπήλαια της Αλταµίρα, σχέδια περιγραφής του κυνηγιού του (ένα στρατηγικό πλάνο επί χάρτου, θα λέγαµε σήµερα, που ήταν όµως βράχος στην συγκεκριµένη συνθήκη) έως τα κατακερµατισµένα, πολλαπλής ανάγνωσης κυβιστικά του Picasso, ο άνθρωπος ανιχνεύει και εφευρίσκει αυτόν τον άγνωστο που είναι ο εαυτός του.

Από τους δεινόσαυρους έως τα κοµπιούτερ είµαστε σε συνεχή προσαρµογή και επαναπροσδιορισµό, και χάρις σε αυτή την ικανότητά µας για δηµιουργικότητα επιβιώσαµε ως είδος. Σκεφτόµαστε και πράττουµε καινοτοµώντας, παράγοντας όλα αυτά που ονοµάζουµε πολιτισµό: από το να καλλιεργήσουµε την φύση ώστε να φάµε τα προϊόντα της (δηλαδή να χειραγωγήσουµε προς όφελός µας τα φυσικά φαινόµενα) στο να καλλιεργήσουµε το πνεύµα µας ― πράγµα που εισήγαγε και παρήγαγε την σφαίρα του συµβολικού (µε προεξάρχουσα ίσως την γλώσσα) πάνω στην οποία βασίσαµε την περαιτέρω εξέλιξη και εξάπλωσή µας. Από την καλλιέργεια της γης στην καλλιέργεια της σκέψης επενεργήσαµε επί της φύσης παράγοντας πολιτισµό, δηλαδή «µεταφύση».

Η Τέχνη, συνεπώς, ως τεχνολογία της σκέψης. Ως τέτοια αναζητεί και διαµορφώνει δοµές όπου τα έργα τέχνης είναι τα εργαλεία αλλά και, παράλληλα, τα επιτεύγµατα. Έτσι, και η «εικόνα» δεν είναι παρά µια αντιστοιχία, µια ανταπόκριση των  διαφορετικών συλλογιστικών προσεγγίσεων για την δοµή των πραγµάτων. ∆εν πρέπει να µας διαφεύγει ότι, κατά βάση, ο πολιτισµός και αυτό που ονοµάζουµε κουλτούρα είναι ένας κώδικας ανοιχτός, ένα λογισµικό εξέλιξης που κληροδοτείται και εµπλουτίζεται από γενιά σε γενιά, µεταβάλλοντας βεβαίως και τους χρήστες του.

Η Τέχνη ως κώδικας, ως σύµβολο (από το συν-βάλλω και την αρχαϊκή µέθοδο αναγνώρισης όπου, βάζοντας µαζί και συνταιριάζοντας κοµµάτια ενός σπασµένου οστού ή νοµίσµατος, οι φέροντες αυτά αναγνωρίζονταν µεταξύ τους εφόσον αυτά συνάρµοζαν). Σύµβολο, λοιπόν, κώδικας αναγνώρισης και επικοινωνίας, που βρίσκεται όµως συνεχώς εν ρευστώ ακριβώς γιατί ως λογισµικό εξέλιξης ανταποκρίνεται και παράλληλα υποκινεί την µεταβολή. Η δε «σύγχρονη» τέχνη δεν είναι παρά ένας όρος που αντικατοπτρίζει το ποσοστό αµφιβολίας στην ερευνητική διάσταση που είναι η τέχνη και συνεπώς εγγράφει και την συνθήκη της σύγχρονης ζωής.

Σε αυτή την λογική εξετάζω και την δουλειά µου. Το νήµα που συνδέει τις δύο αυτές θέσεις, του «Είναι-µη Είναι» και του «Σκακιστικού Συνεχούς», που παρεµπιπτόντως είναι τίτλοι έργων µου, είναι νήµα που µας µεταφέρει από την δυϊστική αντίληψη της αντίθεσης στην αναγνώριση της ολότητας ως ενότητας και ενέργειας. Από τον καρτεσιανό διαχωρισµό ύλης/πνεύµατoς στην χωροχρονική σχετικότητα και, εντέλει, στην κβαντική θεώρηση, όπου το αδιαχώριστο ύλης/ενέργειας δεν επιτρέπει την διάκριση τoυ παρατηρητή από το αντικείµενο της παρατήρησής του.

Θεµατολογικά, η δουλειά µου εξετάζει την σχέση των αντίθετων δυνάµεων πoυ αλληλoκαθoρίζoνται όσo και αλληλoαναιρoύνται στην πoιητική τoυ Λόγoυ-Έρωτα. Εδώ αξίζει να αναφερθεί ότι ο Όµηρος, αν θυµάµαι καλά, χρησιµοποιεί το «λέγω», πέραν των γνωστών σηµασιών του, και ως πλαγιάζω ερωτικά, οµολογώντας δηλαδή την ερωτική ουσία του ανθρώπου και του κόσµου. Ο Λόγος ως  Έρως, λοιπόν, και µέσω του διαλέγεσθαι το «Είναι» αποκαλύπτεται ως «Εν Πάντα», για να αναφερθώ στον Ηράκλειτο ― «συνάψιες ὅλα καὶ οὐχ ὅλα, συμφερόμενον διαφερόμενον, συνᾷδον διᾷδον, καὶ ἐκ πάντων ἓν καὶ ἐξ ἑνὸς πάντα».

Κατ’ αντιστοιχίαν, στην κβαντική θεώρηση αναγνωρίζεται ότι η φύση του φωτός είναι διφυής· παράλληλα αν και αντιφατικά, είναι δηλαδή και σωµατιδιακό φαινόµενο και κυµατικό (για να δώσω µια εικόνα που να περιγράφει αυτές τις δύο λέξεις, είναι και σαν σφαίρα που µετακινείται στον χώρο και στον χρόνο, αλλά και σαν κύµα, όπως αυτό που επιτρέπει στα κινητά µας να λαµβάνουν σήµα από την άλλη άκρη του κόσµου). Το πλέγµα που είναι ο κόσµος αποκαλύπτεται.

Η δικτύωση και ο αλληλοπροσδιορισµός, που µέσω του διαδικτύου γίνονται πια κοινά βιώµατα, µας υποψιάζουν σταδιακά και πιεστικά για το ότι ο ρόλος του πολιτισµού, ως φαινοµένου που επέτρεψε την επιβίωσή µας στην Γη µέσω της διαµόρφωσης δοµών κοινωνικής ενότητας και συνέργειας, εγείρει σε αυτή την φάση µια νέα αντίληψη: την δικτυακή συνείδηση. Πιο απλά, οργανώσαµε φυλές (και κάναµε και ανακωχή µε την απέναντι φυλή, για να είµαστε πιο αποτελεσµατικοί στο κυνήγι), µετέπειτα κράτη και αργότερα διακρατικές κοινότητες και, πρόσφατα, αντιληφθήκαµε ότι δεν θα υπάρχει τίποτε να «κυνηγήσουµε» εφόσον µε την συµπεριφορά µας ενδέχεται να το έχουµε εξαλείψει! Και αναφέροµαι, βέβαια, στην οικολογική ανισορροπία στον βαθµό που διαταράσσει και τον ίδιο τον πλανήτη. Με άλλα λόγια, η αντίληψη που έχουµε για τα πράγµατα µετακινείται από την πυραµιδική δοµή (όπου ένας έχει την αρχή και οι υπόλοιποι αρθρώνονται κατά σειρά ιεραρχίας) στην δικτυακή αλληλένδεση (όπου όλοι επηρεάζονται από όλα). Αυτή η µετακίνηση επηρεάζει, ασφαλώς, και την διαµόρφωση της ατοµικότητας. Η δικτυακή συνείδηση ως παραδοχή της αλληλένδεσης αξιώνει µιαν άλλη ατοµικότητα, που να σέβεται την θέση του Άλλου, καθώς αναγνωρίζει αυτή την συντακτική δυναµική σχέση. Εδώ, η έννοια του σεβασµού αναφέρεται όχι ως ηθικός νόµος αλλά ως φυσικός νόµος.

Στην δικτυακή συνείδηση η ταυτότητα του «Εγώ» ως διακριτή, διαχωρισµένη και στα όρια του δέρµατός µας µεταλλάσσεται σε ένα ΕΓΩ+ που καλείται να προσαρµοστεί στα νέα ελαστικά και ρευστά όρια. Καλείται να διευρυνθεί και να συµπεριλάβει τον Άλλο ― όπου µεν επιβιώνει ο ισχυρότερος, κατά µία έννοια όµως που οφείλουµε επιτέλους να αναγνωρίσουµε: όχι ως αυτός που επικρατεί επί του ασθενέστερου, αλλά ως ο ικανότερος στην µεταβολή και συνεπώς στην δηµιουργική επανίδρυση του εαυτού του. Και µάλιστα σε µια νέα θέση που να εµπεριέχει την θέση του άλλου ― όπως όταν το ψάρι βγάζει φτερά και πετάει ή πόδια και περπατάει... Το Σκακιστικό Συνεχές, λοιπόν, σε πλήρη εξέλιξη στην εποχή της παγκοσµιοποίησης, της πλανητικής δικτύωσης και της διαπολιτισµικής αλληλοδιαµόρφωσης. Σκακιστικό Συνεχές, καθώς µε µια µονοκονδυλιά, δηλαδή µε µία και µόνη γραµµή που συναντά την αρχή της, περιγράφεται πλήρως ο χάρτης της σκακιέρας ως χάρτης µάχης αλλά και ενότητας αντίθετων όσο και συµπληρωµατικών δυνάµεων στο ποιητικό δράµα της συνεχούς ροής της ζωής. Παλίνδροµα αλληλοπροσδιορίζονται το µαύρο και το λευκό, και αυτή η συνεχής µεταβολή από την διαχωριστότητα στην ενότητα προτάσσει αξεπέραστο το Εφήµερον, το Παιγνίδι. Ένα παιγνίδι που διαρκεί εδώ και καιρό, της µιας στιγµής που διαδέχεται την άλλη, µεταβάλλοντάς τα όλα, πάντοτε παραµένοντας το αυτό. Το παιγνίδι του Χρόνου, που ίσως και ο ίδιος να µην είναι παρά µία ακόµη παρτίδα όπου η Ενέργεια πληροφορεί την  Ύλη και τανάπαλιν· όπου όλα είναι ρευστά και συµπαγή συνάµα, τίποτε δεν είναι οριστικό και όλα συνυπάρχουν αλληλοσυγκρουόµενα, διαφέρουν µα πάντα συµφωνούν, συνορίζονται και συνερίζονται συστηµατικά και µας σαγηνεύουν αδιάκοπα στο παιγνίδι της ροής, όπου παίζει κανείς και παίζεται και ο ίδιος, ποιεί και ποιείται το Είναι εν τω Γίγνεσθαι...

30-33